دفتر دوم

 

مقدمه دفتر دوم

 

مدتى اين مثنوى تاخير شد                                              مهلتى بايست تا خون شير شد

تا نزايد بخت تو فرزند نو                                              خون، نگردد شير شيرين خوش شنو

چون ضياء الحق حسام الدين عنان                                   باز گردانيد ز اوج آسمان‏

چون به معراج حقايق رفته بود                                       بى‏بهارش غنچه‏ها نشكفته بود

چون ز دريا سوى ساحل باز گشت                                  چنگ شعر مثنوى با ساز گشت‏

مثنوى كه صيقل ارواح بود                                            باز گشتش روز استفتاح بود

مطلع تاريخ اين سودا و سود                                           سال اندر ششصد و شصت و دو بود

بلبلى ز ينجا برفت و باز گشت                                        بهر صيد اين معانى باز گشت‏

ساعد شه مسكن اين باز باد                                            تا ابد بر خلق اين در باز باد

آفت اين در هوا و شهوت است                                        ور نه اينجا شربت اندر شربت است‏

اين دهان بر بند تا بينى عيان                                          چشم بند آن جهان حلق و دهان‏

اى دهان تو خود دهانه‏ى دوزخى                                     وى جهان تو بر مثال برزخى‏

نور باقى پهلوى دنياى دون                                            شير صافى پهلوى جوهاى خون‏

چون در او گامى زنى بى‏احتياط                                      شير تو خون مى‏شود از اختلاط

يك قدم زد آدم اندر ذوق نفس                                          شد فراق صدر جنت طوق نفس‏

همچو ديو از وى فرشته مى‏گريخت                                 بهر نانى چند آب چشم ريخت‏

گر چه يك مو بد گنه كاو جسته بود                                  ليك آن مو در دو ديده رسته بود

بود آدم ديده‏ى نور قديم                                                  موى در ديده بود كوه عظيم‏

گر در آن آدم بكردى مشورت                                         در پشيمانى نگفتى معذرت‏

ز آن كه با عقلى چو عقلى جفت شد                                 مانع بد فعلى و بد گفت شد

نفس با نفس دگر چون يار شد                                         عقل جزوى عاطل و بى‏كار شد

چون ز تنهايى تو نوميدى شوى                                       زير سايه‏ى يار خورشيدى شوى‏

رو بجو يار خدايى را تو زود                                         چون چنان كردى خدا يار تو بود

آن كه در خلوت نظر بر دوخته ست                                 آخر آن را هم ز يار آموخته ست‏

خلوت از اغيار بايد نه ز يار                                          پوستين بهر دى آمد نه بهار

عقل با عقل دگر دو تا شود                                            نور افزون گشت و ره پيدا شود

نفس با نفس دگر خندان شود                                           ظلمت افزون گشت و ره پنهان شود

يار چشم تست اى مرد شكار                                           از خس و خاشاك او را پاك دار

هين به جاروب زبان گردى مكن                                     چشم را از خس ره آوردى مكن‏

چون كه مومن آينه‏ى مومن بود                                       روى او ز آلودگى ايمن بود

يار آيينه ست جان را در حزن                                        در رخ آيينه‏اى جان دم مزن‏

تا نپوشد روى خود را در دمت                                       دم فرو خوردن ببايد هر دمت‏

كم ز خاكى چون كه خاكى يار يافت                                 از بهارى صد هزار انوار يافت‏

آن درختى كاو شود با يار جفت                                       از هواى خوش ز سر تا پا شكفت‏

در خزان چون ديد او يار خلاف                                     در كشيد او رو و سر زير لحاف‏

گفت يار بد بلا آشفتن است                                             چون كه او آمد طريقم خفتن است‏

پس بخسبم باشم از اصحاب كهف                                    به ز دقيانوس باشد خواب كهف‏

يقظه شان مصروف دقيانوس بود                                    خوابشان سرمايه‏ى ناموس بود

خواب بيدارى ست چون با دانش است                              واى بيدارى كه با نادان نشست‏

چون كه زاغان خيمه بر بهمن زدند                                  بلبلان پنهان شدند و تن زدند

ز آنكه بى‏گل‏زار بلبل خامش است                                    غيبت خورشيد بيدارى كش است‏

آفتابا ترك اين گلشن كنى                                               تا كه تحت الارض را روشن كنى‏

آفتاب معرفت را نقل نيست                                            مشرق او غير جان و عقل نيست‏

خاصه خورشيد كمالى كان سرى ست                               روز و شب كردار او روشنگرى ست‏

مطلع شمس آى گر اسكندرى                                          بعد از آن هر جا روى نيكوفرى‏

بعد از آن هر جا روى مشرق شود                                   شرقها بر مغربت عاشق شود

حس خفاشت سوى مغرب دوان                                       حس در پاشت سوى مشرق روان‏

راه حس راه خران است اى سوار                                    اى خران را تو مزاحم شرم دار

پنج حسى هست جز اين پنج حس                                     آن چو زر سرخ و اين حسها چو مس‏

اندر آن بازار كايشان ماهرند                                          حس مس را چون حس زر كى خرند

حس ابدان قوت ظلمت مى‏خورد                                      حس جان از آفتابى مى‏چرد

اى ببرده رخت حسها سوى غيب                                     دست چون موسى برون آور ز جيب‏

اى صفاتت آفتاب معرفت                                              و آفتاب چرخ بند يك صفت‏

گاه خورشيد و گهى دريا شوى                                        گاه كوه قاف و گه عنقا شوى‏

تو نه اين باشى نه آن در ذات خويش                                اى فزون از وهمها و ز بيش بيش‏

روح با علم است و با عقل است يار                                 روح را با تازى و تركى چه كار

از تو اى بى‏نقش با چندين صور                                      هم مشبه هم موحد خيره‏سر

گه مشبه را موحد مى‏كند                                               گه موحد را صور ره مى‏زند

گه ترا گويد ز مستى بو الحسن                                        يا صغير السن يا رطب البدن‏

گاه نقش خويش ويران مى‏كند                                         از پى تنزيه جانان مى‏كند

چشم حس را هست مذهب اعتزال                                    ديده‏ى عقل است سنى در وصال‏

سخره‏ى حس‏اند اهل اعتزال                                           خويش را سنى نمايند از ضلال‏

هر كه در حس ماند او معتزلى ست                                  گر چه گويد سنيم از جاهلى ست‏

هر كه بيرون شد ز حس سنى وى است                             اهل بينش چشم عقل خوش پى است‏

گر بديدى حس حيوان شاه را                                          پس بديدى گاو و خر الله را

گر نبودى حس ديگر مر ترا                                           جز حس حيوان ز بيرون هوا

پس بنى آدم مكرم كى بدى                                              كى به حس مشترك محرم شدى‏

نامصور يا مصور گفتنت                                              باطل آمد بى‏ز صورت رستنت‏

نامصور يا مصور پيش اوست                                        كاو همه مغز است و بيرون شد ز پوست‏

گر تو كورى نيست بر اعمى حرج                                   ور نه رو كالصبر مفتاح الفرج‏

پرده‏هاى ديده را داروى صبر                                         هم بسوزد هم بسازد شرح صدر

آينه‏ى دل چون شود صافى و پاك                                    نقشها بينى برون از آب و خاك‏

هم ببينى نقش و هم نقاش را                                           فرش دولت را و هم فراش را

چون خليل آمد خيال يار من                                           صورتش بت معنى او بت شكن‏

شكر يزدان را كه چون شد او پديد                                   در خيالش جان خيال خود بديد

خاك درگاهت دلم را مى‏فريفت                                       خاك بر وى كاو ز خاكت مى‏شكيفت‏

گفتم ار خوبم پذيرم اين از او                                          ور نه خود خنديد بر من زشت رو

چاره آن باشد كه خود را بنگرم                                       ور نه او خندد مرا من كى خرم‏

او جميل است و محب للجمال                                         كى جوان نو گزيند پير زال‏

خوب خوبى را كند جذب اين بدان                                    طيبات و طيبين بر وى بخوان‏

در جهان هر چيز چيزى جذب كرد                                  گرم گرمى را كشيد و سرد سرد

قسم باطل باطلان را مى‏كشند                                         باقيان از باقيان هم سر خوشند

ناريان مر ناريان را جاذب‏اند                                         نوريان مر نوريان را طالب‏اند

چشم چون بستى ترا تاسه گرفت                                      نور چشم از نور روزن كى شكفت‏

تاسه‏ى تو جذب نور چشم بود                                         تا بپيوندد به نور روز زود

چشم باز ار تاسه گيرد مر ترا                                         دان كه چشم دل ببستى بر گشا

آن تقاضاى دو چشم دل شناس                                        كاو همى‏جويد ضياى بى‏قياس‏

چون فراق آن دو نور بى‏ثبات                                         تاسه آوردت گشادى چشمهات‏

پس فراق آن دو نور پايدار                                             تاسه مى‏آرد مر آن را پاس دار

او چو مى‏خواند مرا من بنگرم                                        لايق جذب‏ام و يا بد پيكرم‏

گر لطيفى زشت را در پى كند                                         تسخرى باشد كه او بر وى كند

كى ببينم روى خود را اى عجب                                      تا چه رنگم همچو روزم يا چو شب‏

نقش جان خويش مى‏جستم بسى                                       هيچ مى‏ننمود نقشم از كسى‏

گفتم آخر آينه از بهر چيست                                           تا بداند هر كسى كاو چيست و كيست‏

آينه‏ى آهن براى پوستهاست                                            آينه‏ى سيماى جان سنگين بهاست‏

آينه‏ى جان نيست الا روى يار                                         روى آن يارى كه باشد ز آن ديار

گفتم اى دل آينه‏ى كلى بجو                                             رو به دريا كار برنايد به جو

زين طلب بنده به كوى تو رسيد                                       درد مريم را به خرما بن كشيد

ديده‏ى تو چون دلم را ديده شد                                         اين دل ناديده غرق ديده شد

آينه‏ى كلى ترا ديدم ابد                                                   ديدم اندر چشم تو من نقش خود

گفتم آخر خويش را من يافتم                                           در دو چشمش راه روشن يافتم‏

گفت وهمم كان خيال تست هان                                       ذات خود را از خيال خود بدان‏

نقش من از چشم تو آواز داد                                           كه منم تو تو منى در اتحاد

كاندر اين چشم منير بى‏زوال                                          از حقايق راه كى يابد خيال‏

در دو چشم غير من تو نقش خود                                     گر ببينى آن خيالى دان و رد

ز آن كه سرمه‏ى نيستى در مى‏كشد                                  باده از تصوير شيطان مى‏چشد

چشمشان خانه‏ى خيال است و عدم                                   نيستها را هست بيند لاجرم‏

چشم من چون سرمه ديد از ذو الجلال                              خانه‏ى هستى است نه خانه‏ى خيال‏

تا يكى مو باشد از تو پيش چشم                                       در خيالت گوهرى باشد چو يشم‏

يشم را آن گه شناسى از گهر                                          كز خيال خود كنى كلى عبر

يك حكايت بشنو اى گوهر شناس                                     تا بدانى تو عيان را از قياس‏

 

هلال پنداشتن آن شخص خيال را در عهد عمر

 

ماه روزه گشت در عهد عمر                                          بر سر كوهى دويدند آن نفر

تا هلال روزه را گيرند فال                                            آن يكى گفت اى عمر اينك هلال‏

چون عمر بر آسمان مه را نديد                                       گفت كاين مه از خيال تو دميد

ور نه من بيناترم افلاك را                                             چون نمى‏بينم هلال پاك را

گفت تر كن دست و بر ابرو بمال                                    آن گهان تو بر نگر سوى هلال‏

چون كه او تر كرد ابرو مه نديد                                      گفت اى شه نيست مه شد ناپديد

گفت آرى موى ابرو شد كمان                                         سوى تو افكند تيرى از گمان‏

چون يكى مو كج شد او را راه زد                                    تا به دعوى لاف ديد ماه زد

موى كج چون پرده‏ى گردون بود                                    چون همه اجزات كج شد چون بود

راست كن اجزات را از راستان                                      سر مكش اى راست رو ز آن آستان‏

هم ترازو را ترازو راست كرد                                        هم ترازو را ترازو كاست كرد

هر كه با ناراستان هم سنگ شد                                       در كمى افتاد و عقلش دنگ شد

رو أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ باش                                              خاك بر دل دارى اغيار پاش‏

بر سر اغيار چون شمشير باش                                       هين مكن روباه بازى شير باش‏

تا ز غيرت از تو ياران نگسلند                                       ز آنكه آن خاران عدوى اين گلند

آتش اندر زن به گرگان چون سپند                                   ز آن كه آن گرگان عدوى يوسفند

جان بابا گويدت ابليس هين                                             تا به دم بفريبدت ديو لعين‏

اين چنين تلبيس با بابات كرد                                          آدمى را اين سيه رخ مات كرد

بر سر شطرنج چست است اين غراب                              تو مبين بازى به چشم نيم خواب‏

ز آن كه فرزين بندها داند بسى                                        كه بگيرد در گلويت چون خسى‏

در گلو ماند خس او سالها                                              چيست آن خس مهر جاه و مالها

مال خس باشد چو هست اى بى‏ثبات                                 در گلويت مانع آب حيات‏

گر برد مالت عدوى پر فنى                                            ره زنى را برده باشد ره زنى‏

 

دزديدن مارگير مارى را از مارگيرى ديگر

 

دزدكى از مارگيرى مار برد                                          ز ابلهى آن را غنيمت مى‏شمرد

وارهيد آن مارگير از زخم مار                                        مار كشت آن دزد او را زار زار

مارگيرش ديد پس بشناختش                                           گفت از جان مار من پرداختش‏

در دعا مى‏خواستى جانم از او                                        كش بيابم مار بستانم از او

شكر حق را كان دعا مردود شد                                      من زيان پنداشتم آن سود شد

بس دعاها كان زيان است و هلاك                                   وز كرم مى‏نشنود يزدان پاك‏

 

التماس كردن همراه عيسى عليه السلام زنده كردن استخوانها را از او

 

گشت با عيسى يكى ابله رفيق                                         استخوانها ديد در حفره‏ى عميق‏

گفت اى همراه آن نام سنى                                             كه بد آن تو مرده را زنده كنى‏

مر مرا آموز تا احسان كنم                                             استخوانها را بد آن با جان كنم‏

گفت خامش كن كه آن كار تو نيست                                 لايق انفاس و گفتار تو نيست‏

كان نفس خواهد ز باران پاك‏تر                                       وز فرشته در روش دراك‏تر

عمرها بايست تا دم پاك شد                                            تا امين مخزن افلاك شد

خود گرفتى اين عصا در دست راست                              دست را دستان موسى از كجاست‏

گفت اگر من نيستم اسرار خوان                                      هم تو بر خوان نام را بر استخوان‏

گفت عيسى يا رب اين اسرار چيست                                ميل اين ابله در اين بيگار چيست‏

چون غم خود نيست اين بيمار را                                     چون غم جان نيست اين مردار را

مرده‏ى خود را رها كرده ست او                                     مرده‏ى بيگانه را جويد رفو

گفت حق ادبارگر ادبار جوست                                       خار روييده جزاى كشت اوست‏

آن كه تخم خار كارد در جهان                                        هان و هان او را مجو در گلستان‏

گر گلى گيرد به كف خارى شود                                      ور سوى يارى رود مارى شود

كيمياى زهر و مار است آن شقى                                     بر خلاف كيمياى متقى‏

 

اندرز كردن صوفى خادم را در تيمار داشت بهيمه و لاحول گفتن خادم

‏

صوفيى مى‏گشت در دور افق                                         تا شبى در خانقاهى شد قنق‏

يك بهيمه داشت در آخر ببست                                        او به صدر صفه با ياران نشست‏

پس مراقب گشت با ياران خويش                                     دفترى باشد حضور يار بيش‏

دفتر صوفى سواد حرف نيست                                       جز دل اسپيد همچون برف نيست‏

زاد دانشمند آثار قلم                                                      زاد صوفى چيست آثار قدم‏

همچو صيادى سوى اشكار شد                                        گام آهو ديد بر آثار شد

چند گاهش گام آهو در خور است                                     بعد از آن خود ناف آهو رهبر است‏

چون كه شكر گام كرد و ره بريد                                     لاجرم ز آن گام در كامى رسيد

رفتن يك منزلى بر بوى ناف                                          بهتر از صد منزل گام و طواف‏

آن دلى كاو مطلع مهتابهاست                                          بهر عارف فتحت ابوابهاست‏

با تو ديوار است و با ايشان در است                                 با تو سنگ و با عزيزان گوهر است‏

آن چه تو در آينه بينى عيان                                            پير اندر خشت بيند بيش از آن‏

پير ايشان‏اند كاين عالم نبود                                            جان ايشان بود در درياى جود

پيش از اين تن عمرها بگذاشتند                                       پيشتر از كشت بر برداشتند

پيشتر از نقش جان پذرفته‏اند                                          پيشتر از بحر درها سفته‏اند

مشورت مى‏رفت در ايجاد خلق                                       جانشان در بحر قدرت تا به حلق‏

چون ملايك مانع آن مى‏شدند                                          بر ملايك خفيه خنبك مى‏زدند

مطلع بر نقش هر كه هست شد                                        پيش از آن كاين نفس كل پا بست شد

پيشتر ز افلاك كيوان ديده‏اند                                           پيشتر از دانه‏ها نان ديده‏اند

بى‏دماغ و دل پر از فكرت بدند                                       بى‏سپاه و جنگ بر نصرت زدند

آن عيان نسبت به ايشان فكرت است                                 ور نه خود نسبت به دوران رويت است‏

فكرت از ماضى و مستقبل بود                                       چون از اين دو رست مشكل حل شود

روح از انگور مى را ديده است                                      روح از معدوم شى را ديده است‏

ديده چون بى‏كيف هر با كيف را                                      ديده پيش از كان صحيح و زيف را

پيشتر از خلقت انگورها                                                        خورده مى‏ها و نموده شورها

در تموز گرم مى‏بينند دى                                               در شعاع شمس مى‏بينند فى‏

در دل انگور مى را ديده‏اند                                            در فناى محض شى را ديده‏اند

آسمان در دور ايشان جرعه نوش                                    آفتاب از جودشان پوش‏

چون از ايشان مجتمع بينى دو يار                                    هم يكى باشند و هم ششصد هزار

بر مثال موجها اعدادشان                                               در عدد آورده باشد بادشان‏

مفترق شد آفتاب جانها                                                          در درون روزن ابدان ما

چون نظر در قرص دارى خود يكى است                          و آن كه شد محجوب ابدان در شكى است‏

تفرقه در روح حيوانى بود                                             نفس واحد روح انسانى بود

چون كه حق رش عليهم نوره                                         مفترق هرگز نگردد نور او

يك زمان بگذار اى همره ملال                                        تا بگويم وصف خالى ز آن جمال‏

در بيان نايد جمال حال او                                              هر دو عالم چيست عكس خال او

چون كه من از خال خوبش دم زنم                                   نطق مى‏خواهد كه بشكافد تنم‏

همچو مورى اندر اين خرمن خوشم                                  تا فزون از خويش بارى مى‏كشم‏

 

بسته شدن تقرير معنى حكايت به سبب

 ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت‏

 

كى گذارد آن كه رشك روشنى است                                 تا بگويم آن چه فرض و گفتنى است‏

بحر كف پيش آرد و سدى كند                                         جر كند و ز بعد جر مدى كند

اين زمان بشنو چه مانع شد مگر                                     مستمع را رفت دل جاى دگر

خاطرش شد سوى صوفى قنق                                        اندر آن سودا فرو شد تا عنق‏

لازم آمد باز رفتن زين مقال                                           سوى آن افسانه بهر وصف حال‏

صوفى آن صورت مپندار اى عزيز                                 همچو طفلان تا كى از جوز و مويز

جسم ما جوز و مويز است اى پسر                                   گر تو مردى زين دو چيز اندر گذر

ور تو اندر نگذرى اكرام حق                                          بگذراند مر ترا از نه طبق‏

بشنو اكنون صورت افسانه را                                        ليك هين از كه جدا كن دانه را

حلقه‏ى آن صوفيان مستفيد                                             چون كه در وجد و طرب آخر رسيد

خوان بياوردند بهر ميهمان                                             از بهيمه ياد آورد آن زمان‏

گفت خادم را كه در آخر برو                                          راست كن بهر بهيمه كاه و جو

گفت لا حول اين چه افزون گفتن است                              از قديم اين كارها كار من است‏

گفت تر كن آن جوش را از نخست                                   كان خر پير است و دندانهاش سست‏

گفت لاحول اين چه مى‏گويى مها                                     از من آموزند اين ترتيبها

گفت پالانش فرو نه پيش پيش                                         داروى منبل بنه بر پشت ريش‏

گفت لاحول آخر اى حكمت گزار                                    جنس تو مهمانم آمد صد هزار

جمله راضى رفته‏اند از پيش ما                                       هست مهمان جان ما و خويش ما

گفت آبش ده و ليكن شير گرم                                          گفت لاحول از توام بگرفت شرم‏

گفت اندر جو تو كمتر كاه كن                                         گفت لاحول اين سخن كوتاه كن‏

گفت جايش را بروب از سنگ و پشك                              ور بود تر ريز بر وى خاك خشك‏

گفت لاحول اى پدر لاحول كن                                        با رسول اهل كمتر گو سخن‏

گفت بستان شانه پشت خر بخار                                      گفت لاحول اى پدر شرمى بدار

خادم اين گفت و ميان را بست چست                                گفت رفتم كاه و جو آرم نخست‏

رفت و از آخر نكرد او هيچ ياد                                       خواب خرگوشى بدان صوفى بداد

رفت خادم جانب اوباش چند                                           كرد بر اندرز صوفى ريش‏خند

صوفى از ره مانده بود و شد دراز                                   خوابها مى‏ديد با چشم فراز

كان خرش در چنگ گرگى مانده بود                                پاره‏ها از پشت و رانش مى‏ربود

گفت لاحول اين چه ماليخولياست                                    اى عجب آن خادم مشفق كجاست‏

باز مى‏ديد آن خرش در راه رو                                       گه به چاهى مى‏فتاد و گه به گو

گونه‏گون مى‏ديد ناخوش واقعه                                        فاتحه مى‏خواند او و القارعه‏

گفت چاره چيست ياران جسته‏اند                                     رفته‏اند و جمله درها بسته‏اند

باز مى‏گفت اى عجب آن خادمك                                     نه كه با ما گشت هم نان و نمك‏

من نكردم با وى الا لطف و لين                                       او چرا با من كند بر عكس كين‏

هر عداوت را سبب بايد سند                                           ور نه جنسيت وفا تلقين كند

باز مى‏گفت آدم با لطف وجود                                         كى بر آن ابليس جورى كرده بود

آدمى مر مار و كژدم را چه كرد                                      كاو همى‏خواهد مر او را مرگ و درد

گرگ را خود خاصيت بدريدن است                                 اين حسد در خلق آخر روشن است‏

باز مى‏گفت اين گمان بد خطاست                                    بر برادر اين چنين ظنم چراست‏

باز گفتى حزم سوء الظن تست                                        هر كه بد ظن نيست كى ماند درست‏

صوفى اندر وسوسه و آن خر چنان                                  كه چنين بادا جز اى دشمنان‏

آن خر مسكين ميان خاك و سنگ                                    كژ شده پالان دريده پالهنگ‏

خسته از ره جمله‏ى شب بى‏علف                                     گاه در جان كندن و گه در تلف‏

خر همه شب ذكر مى‏كرد اى اله                                      جو رها كردم كم از يك مشت كاه‏

با زبان حال مى‏گفت اى شيوخ                                        رحمتى كه سوختم زين خام شوخ‏

آن چه آن خر ديد از رنج و عذاب                                    مرغ خاكى بيند اندر سيل آب‏

بس به پهلو گشت آن شب تا سحر                                    آن خر بى‏چاره از جوع البقر

روز شد خادم بيامد بامداد                                              زود پالان جست بر پشتش نهاد

خر فروشانه دو سه زخمش بزد                                      كرد با خر آن چه ز آن سگ مى‏سزد

خر جهنده گشت از تيزى نيش                                         كو زبان تا خر بگويد حال خويش‏

 

گمان بردن كاروانيان كه بهيمه ى صوفى رنجور است

‏

چون كه صوفى بر نشست و شد روان                              رو در افتادن گرفت او هر زمان‏

هر زمانش خلق بر مى‏داشتند                                          جمله رنجورش همى‏پنداشتند

آن يكى گوشش همى‏پيچيد سخت                                      و آن دگر در زير گامش جست لخت‏

و آن دگر در نعل او مى‏جست سنگ                                 و آن دگر در چشم او مى‏ديد زنگ‏

باز مى‏گفتند اى شيخ اين ز چيست                                   دى نمى‏گفتى كه شكر اين خر قوى است‏

گفت آن خر كاو به شب لاحول خورد                               جز بدين شيوه نداند راه كرد

چون كه قوت خر به شب لاحول بود                                شب مسبح بود و روز اندر سجود

آدمى خوارند اغلب مردمان                                            از سلام عليك‏شان كم جو امان‏

خانه‏ى ديو است دلهاى همه                                            كم پذير از ديو مردم دمدمه‏

از دم ديو آن كه او لاحول خورد                                     هم چو آن خر در سر آيد در نبرد

هر كه در دنيا خورد تلبيس ديو                                       و ز عدوى دوست رو تعظيم و ريو

در ره اسلام و بر پول صراط                                         در سر آيد همچو آن خر از خباط

عشوه‏هاى يار بد منيوش هين                                          دام بين ايمن مرو تو بر زمين‏

صد هزار ابليس لاحول آر بين                                        آدما ابليس را در مار بين‏

دم دهد گويد ترا اى جان و دوست                                    تا چو قصابى كشد از دوست پوست‏

دم دهد تا پوستت بيرون كشد                                          و اى او كز دشمنان افيون چشد

سر نهد بر پاى تو قصاب‏وار                                          دم دهد تا خونت ريزد زار زار

همچو شيرى صيد خود را خويش كن                               ترك عشوه‏ى اجنبى و خويش كن‏

همچو خادم دان مراعات خسان                                       بى‏كسى بهتر ز عشوه‏ى ناكسان‏

در زمين مردمان خانه مكن                                            كار خود كن كار بيگانه مكن‏

كيست بيگانه تن خاكى تو                                              كز بر اى اوست غمناكى تو

تا تو تن را چرب و شيرين مى‏دهى                                  جوهر خود را نبينى فربهى‏

گر ميان مشك تن را جا شود                                          روز مردن گند او پيدا شود

مشك را بر تن مزن بر دل بمال                                      مشك چه بود نام پاك ذو الجلال‏

آن منافق مشك بر تن مى‏نهد                                           روح را در قعر گلخن مى‏نهد

بر زبان نام حق و در جان او                                         گندها از فكر بى‏ايمان او

ذكر با او همچو سبزه‏ى گلخن است                                  بر سر مبر ز گل است و سوسن است‏

آن نبات آن جا يقين عاريت است                                     جاى آن گل مجلس است و عشرت است‏

طيبات آيد به سوى طيبين                                              للخبيثين الخبيثات است هين‏

كين مدار آنها كه از كين گمرهند                                      گورشان پهلوى كين داران نهند

اصل كينه دوزخ است و كين تو                                      جزو آن كل است و خصم دين تو

چون تو جزو دوزخى پس هوش دار                                جزو سوى كل خود گيرد قرار

تلخ با تلخان يقين ملحق شود                                           كى دم باطل قرين حق شود

اى برادر تو همان انديشه‏اى                                           ما بقى تو استخوان و ريشه‏اى‏

گر گل است انديشه‏ى تو گلشنى                                       ور بود خارى تو هيمه‏ى گلخنى‏

گر گلابى، بر سر و جيبت زنند                                       ور تو چون بولى برونت افكنند

طبله‏ها در پيش عطاران ببين                                          جنس را با جنس خود كرده قرين‏

جنسها با جنسها آميخته                                                  زين تجانس زينتى انگيخته‏

گر در آميزند عود و شكرش                                           بر گزيند يك يك از يكديگرش‏

طبله‏ها بشكست و جانها ريختند                                       نيك و بد در همدگر آميختند

حق فرستاد انبيا را با ورق                                             تا گزيد اين دانه‏ها را بر طبق‏

پيش از ايشان ما همه يكسان بديم                                     كس ندانستى كه ما نيك و بديم‏

قلب و نيكو در جهان بودى روان                                     چون همه شب بود و ما چون شب روان‏

تا بر آمد آفتاب انبيا                                                      گفت اى غش دور شو صافى بيا

چشم داند فرق كردن رنگ را                                         چشم داند لعل را و سنگ را

چشم داند گوهر و خاشاك را                                           چشم را ز آن مى‏خلد خاشاكها

دشمن روزند اين قلابكان                                               عاشق روزند آن زرهاى كان‏

ز آن كه روز است آينه‏ى تعريف او                                 تا ببيند اشرفى تشريف او

حق قيامت را لقب ز آن روز كرد                                    روز بنمايد جمال سرخ و زرد

پس حقيقت روز سر اولياست                                         روز پيش ماهشان چون سايه‏هاست‏

عكس راز مرد حق دانيد روز                                         عكس ستاريش شام چشم دوز

ز آن سبب فرمود يزدان وَ الضحى                                   وَ الضُّحى‏ نور ضمير مصطفى‏

قول ديگر كاين ضحى را خواست دوست                          هم بر اى آن كه اين هم عكس اوست‏

ور نه بر فانى قسم گفتن خطاست                                    خود فنا چه لايق گفت خداست‏

لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ گفت آن خليل                                           كى فنا خواهد از اين رب جليل‏

باز وَ اللَّيْلِ است ستارى او                                             و آن تن خاكى زنگارى او

آفتابش چون بر آمد ز آن فلك                                          با شب تن گفت هين ما ودعك‏

وصل پيدا گشت از عين بلا                                           ز آن حلاوت شد عبارت ما قلى‏

هر عبارت خود نشان حالتى است                                    حال چون دست و عبارت آلتى است‏

آلت زرگر به دست كفشگر                                            همچو دانه‏ى كشت كرده ريگ در

و آلت اسكاف پيش برزگر                                             پيش سگ كاه استخوان در پيش خر

بود انا الحق در لب منصور نور                                      بود انا الله در لب فرعون زور

شد عصا اندر كف موسى گوا                                         شد عصا اندر كف ساحر هبا

زين سبب عيسى بدان همراه خود                                    در نياموزيد آن اسم صمد

كاو نداند نقص بر آلت نهد                                             سنگ بر گل زن تو آتش كى جهد

دست و آلت همچو سنگ و آهن است                                جفت بايد جفت شرط زادن است‏

آن كه بى‏جفت است و بى‏آلت يكى است                             در عدد شك است و آن يك بى‏شكى است‏

آن كه دو گفت و سه گفت و بيش ازين                              متفق باشند در واحد يقين‏

احولى چون دفع شد يكسان شوند                                     دو سه گويان هم يكى گويان شوند

گر يكى گويى تو در ميدان او                                          گرد بر مى‏گرد از چوگان او

گوى آن گه راست و بى‏نقصان شود                                 كه ز زخم دست شه رقصان شود

گوش دار اى احول اينها را به هوش                                 داروى ديده بكش از راه گوش‏

پس كلام پاك در دلهاى كور                                           مى‏نپايد مى‏رود تا اصل نور

و آن فسون ديو در دلهاى كژ                                          مى‏رود چون كفش كژ در پاى كژ

گر چه حكمت را به تكرار آورى                                     چون تو نااهلى شود از تو برى‏

ور چه بنويسى نشانش مى‏كنى                                        ور چه مى‏لافى بيانش مى‏كنى‏

او ز تو رو در كشد اى پر ستيز                                      بندها را بگسلد وز تو گريز

ور نخوانى و ببيند سوز تو                                             علم باشد مرغ دست‏آموز تو

او نپايد پيش هر نااوستا                                                 همچو طاوسى به خانه‏ى روستا

 

يافتن پادشاه باز را به خانه‏ى كمپير زن

‏

دين نه آن باز است كاو از شه گريخت                              سوى آن كمپير كاو مى‏آرد بيخت‏

تا كه تتماجى پزد اولاد را                                              ديد آن باز خوش خوش زاد را

پايكش بست و پرش كوتاه كرد                                        ناخنش ببريد و قوتش كاه كرد

گفت نااهلان نكردندت به ساز                                        پر فزود از حد و ناخن شد دراز

دست هر نااهل بيمارت كند                                            سوى مادر آ كه تيمارت كند

مهر جاهل را چنين دان اى رفيق                                     كژ رود جاهل هميشه در طريق‏

روز شه در جستجو بى‏گاه شد                                         سوى آن كمپير و آن خرگاه شد

ديد ناگه باز را در دود و گرد                                         شه بر او بگريست زار و نوحه كرد

گفت هر چند اين جز اى كار تست                                   كه نباشى در وفاى ما درست‏

چون كنى از خلد زى دوزخ فرار                                    غافل از لا يستوى اصحاب نار

اين سزاى آن كه از شاه خبير                                          خيره بگريزد به خانه‏ى گنده پير

باز مى‏ماليد پر بر دست شاه                                           بى‏زبان مى‏گفت من كردم گناه‏

پس كجا زارد كجا نالد لئيم                                             گر تو نپذيرى بجز نيك اى كريم‏

لطف شه جان را جنايت جو كند                                      ز آنكه شه هر زشت را نيكو كند

رو مكن زشتى كه نيكيهاى ما                                         زشت آمد پيش آن زيباى ما

خدمت خود را سزا پنداشتى                                            تو لواى جرم از آن افراشتى‏

چون ترا ذكر و دعا دستور شد                                       ز آن دعاكردن دلت مغرور شد

هم سخن ديدى تو خود را با خدا                                      اى بسا كاو زين گمان افتد جدا

گر چه با تو شه نشيند بر زمين                                       خويشتن بشناس و نيكوتر نشين‏

باز گفت اى شه پشيمان مى‏شوم                                      توبه كردم نو مسلمان مى‏شوم‏

آن كه تو مستش كنى و شير گير                                      گر ز مستى كج رود عذرش پذير

گر چه ناخن رفت چون باشى مرا                                    بر كنم من پرچم خورشيد را

ور چه پرم رفت چون بنوازيم                                        چرخ بازى گم كند در بازيم‏

گر كمر بخشيم كه را بر كنم                                           گر دهى كلكى علمها بشكنم‏

آخر از پشه نه كم باشد تنم                                              ملك نمرودى به پر بر هم زنم‏

در ضعيفى تو مرا بابيل گير                                           هر يكى خصم مرا چون پيل گير

قدر فندق افكنم بندق حريق                                             بندقم در فعل صد چون منجنيق‏

موسى آمد در وغا با يك عصاش                                     زد بر آن فرعون و بر شمشيرهاش‏

هر رسولى يك تنه كان در زده ست                                  بر همه آفاق تنها بر زده ست‏

نوح چون شمشير در خواهيد ازو                                    موج طوفان گشت از او شمشير خو

احمدا خود كيست اسپاه زمين                                          ماه بين بر چرخ و بشكافش جبين‏

تا بداند سعد و نحس بى‏خبر                                            دور تست اين دور نه دور قمر

دور تست ايرا كه موساى كليم                                         آرزو مى‏برد زين دورت مقيم‏

چون كه موسى رونق دور تو ديد                                    كاندر او صبح تجلى مى‏دميد

گفت يا رب آن چه دور رحمت است                                بر گذشت از رحمت آن جا رويت است‏

غوطه ده موساى خود را در بحار                                   از ميان دوره‏ى احمد بر آر

گفت يا موسى بدان بنمودمت                                          راه آن خلوت بدان بگشودمت‏

كه تو ز آن دورى درين دور اى كليم                                پا بكش زيرا دراز است اين گليم‏

من كريمم نان نمايم بنده را                                             تا بگرياند طمع آن زنده را

بينى طفلى بمالد مادرى                                                 تا شود بيدار واجويد خورى‏

كاو گرسنه خفته باشد بى‏خبر                                          و آن دو پستان مى‏خلد زو مهر در

كنت كنزا رحمة مخفية                                                  فابتعثت أمة مهدية

هر كراماتى كه مى‏جويى به جان                                     او نمودت تا طمع كردى در آن‏

چند بت بشكست احمد در جهان                                       تا كه يا رب گوى گشتند امتان‏

گر نبودى كوشش احمد تو هم                                         مى‏پرستيدى چو اجدادت صنم‏

اين سرت وارست از سجده‏ى صنم                                  تا بدانى حق او را بر امم‏

گر بگويى شكر اين رستن بگو                                        كز بت باطن همت برهاند او

مر سرت را چون رهانيد از بتان                                     هم بدان قوت تو دل را وارهان‏

سر ز شكر دين از آن بر تافتى                                        كز پدر ميراث مفت‏اش يافتى‏

مرد ميراثى چه داند قدر مال                                          رستمى جان كند و مجان يافت زال‏

چون بگريانم بجوشد رحمتم                                           آن خروشنده بنوشد نعمتم‏

گر نخواهم داد خود ننمايمش                                           چونش كردم بسته دل بگشايمش‏

رحمتم موقوف آن خوش گريه‏هاست                                چون گريست از بحر رحمت موج خاست‏

 

حلوا خريدن شيخ احمد خضرويه قدس اللَّه سره العزيز جهت غريمان به الهام حق

‏

بود شيخى دايما او وامدار                                              از جوانمردى كه بود آن نامدار

ده هزاران وام كردى از مهان                                         خرج كردى بر فقيران جهان‏

هم به وام او خانقاهى ساخته                                           جان و مال و خانقه درباخته‏

وام او را حق ز هر جا مى‏گزارد                                     كرد حق بهر خليل از ريگ آرد

گفت پيغمبر كه در بازارها                                             دو فرشته مى‏كنند ايدر دعا

كاى خدا تو منفقان را ده خلف                                        اى خدا تو ممسكان را ده تلف‏

خاصه آن منفق كه جان انفاق كرد                                   حلق خود قربانى خلاق كرد

حلق پيش آورد اسماعيل‏وار                                           كارد بر حلقش نيارد كرد كار

پس شهيدان زنده زين رويند و خوش                                تو بدان قالب بمنگر گبروش‏

چون خلف دادستشان جان بقا                                         جان ايمن از غم و رنج و شقا

شيخ وامى سالها اين كار كرد                                          مى‏ستد مى‏داد همچون پاى مرد

تخمها مى‏كاشت تا روز اجل                                           تا بود روز اجل مير اجل‏

چون كه عمر شيخ در آخر رسيد                                     در وجود خود نشان مرگ ديد

وامداران گرد او بنشسته جمع                                         شيخ بر خود خوش گدازان همچو شمع‏

وامداران گشته نوميد و ترش                                          درد دلها يار شد با درد شش‏

شيخ گفت اين بد گمانان را نگر                                       نيست حق را چار صد دينار زر

كودكى حلوا ز بيرون بانگ زد                                       لاف حلوا بر اميد دانگ زد

شيخ اشارت كرد خادم را به سر                                      كه برو آن جمله حلوا را بخر

تا غريمان چون كه آن حلوا خورند                                  يك زمانى تلخ در من ننگرند

در زمان خادم برون آمد به در                                        تا خرد او جمله حلوا ز ان پسر

گفت او را جمله‏ى حلوا به چند                                        گفت كودك نيم دينارى و اند

گفت نه از صوفيان افزون مجو                                      نيم دينارت دهم ديگر مگو

او طبق بنهاد اندر پيش شيخ                                           تو ببين اسرار سر انديش شيخ‏

كرد اشارت با غريمان كين نوال                                     نك تبرك خوش خوريد اين را حلال‏

چون طبق خالى شد آن كودك ستد                                    گفت دينارم بده اى با خرد

شيخ گفتا از كجا آرم درم                                               وام دارم مى‏روم سوى عدم‏

كودك از غم زد طبق را بر زمين                                    ناله و گريه بر آورد و حنين‏

مى‏گريست از غبن كودك هاى هاى                                  كاى مرا بشكسته بودى هر دو پاى‏

كاشكى من گرد گلخن گشتمى                                          بر در اين خانقه نگذشتمى‏

صوفيان طبل خوار لقمه جو                                          سگ دلان و همچو گربه روى شو

از غريو كودك آن جا خير و شر                                     گرد آمد گشت بر كودك حشر

پيش شيخ آمد كه اى شيخ درشت                                      تو يقين دان كه مرا استاد كشت‏

گر روم من پيش او دست تهى                                         او مرا بكشد اجازت مى‏دهى‏

و آن غريمان هم به انكار و جحود                                   رو به شيخ آورده كاين بارى چه بود

مال ما خوردى مظالم مى‏برى                                         از چه بود اين ظلم ديگر بر سرى‏

تا نماز ديگر آن كودك گريست                                       شيخ ديده بست و در وى ننگريست‏

شيخ فارغ از جفا و از خلاف                                         در كشيده روى چون مه در لحاف‏

با ازل خوش با اجل خوش شاد كام                                  فارغ از تشنيع و گفت خاص و عام‏

آن كه جان در روى او خندد چو قند                                 از ترش رويى خلقش چه گزند

آن كه جان بوسه دهد بر چشم او                                      كى خورد غم از فلك وز خشم او

در شب مهتاب مه را بر سماك                                        از سگان و عوعو ايشان چه باك‏

سگ وظيفه‏ى خود به جا مى‏آورد                                    مه وظيفه‏ى خود به رخ مى‏گسترد

كارك خود مى‏گزارد هر كسى                                        آب نگذارد صفا بهر خسى‏

خس خسانه مى‏رود بر روى آب                                      آب صافى مى‏رود بى‏اضطراب‏

مصطفى مه مى‏شكافد نيم شب                                        ژاژ مى‏خايد ز كينه بو لهب‏

آن مسيحا مرده زنده مى‏كند                                            و آن جهود از خشم سبلت مى‏كند

بانگ سگ هرگز رسد در گوش ماه                                 خاصه ماهى كاو بود خاص اله‏

مى‏خورد شه بر لب جو تا سحر                                      در سماع از بانگ چغزان بى‏خبر

هم شدى توزيع كودك دانگ چند                                      همت شيخ آن سخا را كرد بند

تا كسى ندهد به كودك هيچ چيز                                       قوت پيران از اين بيش است نيز

شد نماز ديگر آمد خادمى                                               يك طبق بر كف ز پيش حاتمى‏

صاحب مالى و حالى پيش پير                                         هديه بفرستاد كز وى بد خبير

چار صد دينار بر گوشه‏ى طبق                                       نيم دينار دگر اندر ورق‏

خادم آمد شيخ را اكرام كرد                                            و آن طبق بنهاد پيش شيخ فرد

چون طبق را از غطا واكرد رو                                      خلق ديدند آن كرامت را از او

آه و افغان از همه برخاست زود                                      كاى سر شيخان و شاهان اين چه بود

اين چه سر است اين چه سلطانى است باز                         اى خداوند خداوندان راز

ما ندانستيم ما را عفو كن                                               بس پراكنده كه رفت از ما سخن‏

ما كه كورانه عصاها مى‏زنيم                                         لاجرم قنديلها را بشكنيم‏

ما چو كران ناشنيده يك خطاب                                        هرزه گويان از قياس خود جواب‏

ما ز موسى پند نگرفتيم كاو                                            گشت از انكار خضرى زرد رو

با چنان چشمى كه بالا مى‏شتافت                                     نور چشمش آسمان را مى‏شكافت‏

كرده با چشمت تعصب موسيا                                         از حماقت چشم موش آسيا

شيخ فرمود آن همه گفتار و قال                                      من بحل كردم شما را آن حلال‏

سر اين آن بود كز حق خواستم                                        لاجرم بنمود راه راستم‏

گفت آن دينار اگر چه اندك است                                      ليك موقوف غريو كودك است‏

تا نگريد كودك حلوا فروش                                            بحر رحمت در نمى‏آيد به جوش‏

اى برادر طفل طفل چشم تست                                        كام خود موقوف زارى دان درست‏

گر همى‏خواهى كه آن خلعت رسد                                    پس بگريان طفل ديده بر جسد

 

ترسانيدن شخصى زاهد را كه كم گرى تا كور نشوى

‏

زاهدى را گفت يارى در عمل                                         كم گرى تا چشم را نايد خلل‏

گفت زاهد از دو بيرون نيست حال                                  چشم بيند يا نبيند آن جمال‏

گر ببيند نور حق خود چه غم است                                   در وصال حق دو ديده چه كم است‏

ور نخواهد ديد حق را گو برو                                         اين چنين چشم شقى گو كور شو

غم مخور از ديده كان عيسى تراست                                چپ مرو تا بخشدت دو چشم راست‏

عيسى روح تو با تو حاضر است                                    نصرت از وى خواه كاو خوش ناصر است‏

ليك بيگار تن پر استخوان                                              بر دل عيسى منه تو هر زمان‏

همچو آن ابله كه اندر داستان                                          ذكر او كرديم بهر راستان‏

زندگى تن مجو از عيسى‏ات                                           كام فرعونى مخواه از موسى‏ات‏

بر دل خود كم نه انديشه‏ى معاش                                     عيش كم نايد تو بر درگاه باش‏

اين بدن خرگاه آمد روح را                                            يا مثال كشتيى مر نوح را

ترك چون باشد بيابد خرگهى                                          خاصه چون باشد عزيز درگهى‏

 

تمامى قصه‏ى زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى عليه السلام

‏

خواند عيسى نام حق بر استخوان                                     از براى التماس آن جوان‏

حكم يزدان از پى آن خام مرد                                         صورت آن استخوان را زنده كرد

از ميان بر جست يك شير سياه                                        پنجه‏اى زد كرد نقشش را تباه‏

كله‏اش بر كند مغزش ريخت زود                                     مغز جوزى كاندر او مغزى نبود

گر و را مغزى بدى اشكستنش                                         خود نبودى نقص الا بر تنش‏

گفت عيسى چون شتابش كوفتى                                      گفت ز آن رو كه تو زو آشوفتى‏

گفت عيسى چون نخوردى خون مرد                                گفت در قسمت نبودم رزق خورد

اى بسا كس همچو آن شير ژيان                                      صيد خود ناخورده رفته از جهان‏

قسمتش كاهى نه و حرصش چو كوه                                وجه نه و كرده تحصيل وجوه‏

اى ميسر كرده بر ما در جهان                                        سخره و بيگار ما را وارهان‏

طعمه بنموده به ما و آن بوده شست                                  آن چنان بنما به ما آن را كه هست‏

گفت آن شير اى مسيحا اين شكار                                     بود خالص از براى اعتبار

گر مرا روزى بدى اندر جهان                                        خود چه كاراستى مرا با مردگان‏

اين سزاى آن كه يابد آب صاف                                       همچو خر در جو بميزد از گزاف‏

گر بداند قيمت آن جوى خر                                            او بجاى پا نهد در جوى سر

او بيابد آن چنان پيغمبرى                                               مير آبى زندگانى پرورى‏

چون نميرد پيش او كز امر كن                                        اى امير آب ما را زنده كن‏

هين سگ نفس ترا زنده مخواه                                        كاو عدوى جان تست از ديرگاه‏

خاك بر سر استخوانى را كه آن                                       مانع اين سگ بود از صيد جان‏

سگ نه‏اى بر استخوان چون عاشقى                                ديوچه‏وار از چه بر خون عاشقى‏

آن چه چشم است آن كه بيناييش نيست                              ز امتحانها جز كه رسواييش نيست‏

سهو باشد ظنها را گاه گاه                                              اين چه ظن است اين كه كور آمد ز راه‏

ديده آ بر ديگران نوحه‏گرى                                            مدتى بنشين و بر خود مى‏گرى‏

ز ابر گريان شاخ سبز و تر شود                                     ز آنكه شمع از گريه روشن‏تر شود

هر كجا نوحه كنند آن جا نشين                                        ز آنكه تو اوليترى اندر حنين‏

ز آن كه ايشان در فراق فانى‏اند                                       غافل از لعل بقاى كانى‏اند

ز آن كه بر دل نقش تقليد است بند                                    رو به آب چشم بندش را برند

ز آن كه تقليد آفت هر نيكويى است                                   كه بود تقليد اگر كوه قوى است‏

گر ضريرى لمترست و تيز خشم                                     گوشت پاره‏ش دان چو او را نيست چشم‏

گر سخن گويد ز مو باريكتر                                           آن سرش را ز آن سخن نبود خبر

مستيى دارد ز گفت خود و ليك                                        از بر وى تا به مى راهى است نيك‏

همچو جوى است او نه او آبى خورد                                آب از او بر آب خواران بگذرد

آب در جو ز آن نمى‏گيرد قرار                                        ز آن كه آن جو نيست تشنه و آب خوار

همچو نايى ناله‏ى زارى كند                                            ليك بيگار خريدارى كند

نوحه‏گر باشد مقلد در حديث                                           جز طمع نبود مراد آن خبيث‏

نوحه‏گر گويد حديث سوزناك                                          ليك كو سوز دل و دامان چاك‏

از محقق تا مقلد فرق‏هاست                                            كاين چو داود است و آن ديگر صداست‏

منبع گفتار اين سوزى بود                                              و آن مقلد كهنه آموزى بود

هين مشو غره بدان گفت حزين                                       بار بر گاو است و بر گردون حنين‏

هم مقلد نيست محروم از ثواب                                        نوحه‏گر را مزد باشد در حساب‏

كافر و مومن خدا گويند ليك                                           در ميان هر دو فرقى هست نيك‏

آن گدا گويد خدا از بهر نان                                            متقى گويد خدا از عين جان‏

گر بدانستى گدا از گفت خويش                                        پيش چشم او نه كم ماندى نه پيش‏

سالها گويد خدا آن نان خواه                                            همچو خر مصحف كشد از بهر كاه‏

گر بدل در تافتى گفت لبش                                             ذره ذره گشته بودى قالبش‏

نام ديوى ره برد در ساحرى                                           تو به نام حق پشيزى مى‏برى‏

 

خاريدن روستايى در تاريكى شير را به گمان آن كه گاو اوست

‏

روستايى گاو در آخر ببست                                           شير گاوش خورد و بر جايش نشست‏

روستايى شد در آخر سوى گاو                                       گاو را مى‏جست شب آن كنج كاو

دست مى‏ماليد بر اعضاى شير                                        پشت و پهلو گاه بالا گاه زير

گفت شير ار روشنى افزون شدى                                    زهره‏اش بدريدى و دل خون شدى‏

اين چنين گستاخ ز آن مى‏خاردم                                      كاو درين شب گاو مى‏پنداردم‏

حق همى‏گويد كه اى مغرور كور                                     نه ز نامم پاره پاره گشت طور

كه لو انزلنا كتابا للجبل                                                  لانصدع ثم انقطع ثم ارتحل‏

از من ار كوه احد واقف بدى                                          پاره گشتى و دلش پر خون شدى‏

از پدر وز مادر اين بشنيده‏اى                                          لاجرم غافل در اين پيچيده‏اى‏

گر تو بى‏تقليد از اين واقف شوى                                     بى‏نشان از لطف چون هاتف شوى‏

بشنو اين قصه پى تهديد را                                             تا بدانى آفت تقليد را

 

فروختن صوفيان بهيمه‏ى مسافر را جهت سماع

‏

صوفيى در خانقاه از ره رسيد                                        مركب خود برد و در آخر كشيد

آب كش داد و علف از دست خويش                                 نه چنان صوفى كه ما گفتيم پيش‏

احتياطش كرد از سهو و خباط                                        چون قضا آيد چه سود است احتياط

صوفيان در جوع بودند و فقير                                        كاد فقر أن يعي كفرا يبير

اى توانگر كه تو سيرى هين مخند                                    بر كجى آن فقير دردمند

از سر تقصير آن صوفى رمه                                         خر فروشى در گرفتند آن همه‏

كز ضرورت هست مردارى مباح                                   بس فسادى كز ضرورت شد صلاح‏

هم در آن دم آن خرك بفروختند                                       لوت آوردند و شمع افروختند

ولوله افتاد اندر خانقه                                                   كامشبان لوت و سماع است و شره‏

چند از اين صبر و از اين سه روزه چند                            چند از اين زنبيل و اين دريوزه چند

ما هم از خلقيم و جان داريم ما                                        دولت امشب ميهمان داريم ما

تخم باطل را از آن مى‏كاشتند                                          كان كه آن جان نيست جان پنداشتند

و آن مسافر نيز از راه دراز                                           خسته بود و ديد آن اقبال و ناز

صوفيانش يك به يك بنواختند                                          نرد خدمتهاى خوش مى‏باختند

گفت چون مى‏ديد ميلانشان به وى                                   گر طرب امشب نخواهم كرد كى‏

لوت خوردند و سماع آغاز كرد                                       خانقه تا سقف شد پر دود و گرد

دود مطبخ گرد آن پا كوفتن                                            ز اشتياق و وجد جان آشوفتن‏

گاه دست افشان قدم مى‏كوفتند                                         گه به سجده صفه را مى‏روفتند

دير يابد صوفى آز از روزگار                                        ز آن سبب صوفى بود بسيار خوار

جز مگر آن صوفيى كز نور حق                                     سير خورد او فارغ است از ننگ دق‏

از هزاران اندكى زين صوفيند                                        باقيان در دولت او مى‏زيند

چون سماع آمد از اول تا كران                                        مطرب آغازيد يك ضرب گران‏

خر برفت و خر برفت آغاز كرد                                     زين حراره جمله را انباز كرد

زين حراره پاى كوبان تا سحر                                        كف‏زنان خر رفت و خر رفت اى پسر

از ره تقليد آن صوفى همين                                            خر برفت آغاز كرد اندر حنين‏

چون گذشت آن نوش و جوش و آن سماع                          روز گشت و جمله گفتند الوداع‏

خانقه خالى شد و صوفى بماند                                        گرد از رخت آن مسافر مى‏فشاند

رخت از حجره برون آورد او                                         تا به خر بر بندد آن همراه جو

تا رسد در همرهان او مى‏شتافت                                     رفت در آخر خر خود را نيافت‏

گفت آن خادم به آبش برده است                                       ز انكه خر دوش آب كمتر خورده است‏

خادم آمد گفت صوفى خر كجاست                                   گفت خادم ريش بين جنگى بخاست‏

گفت من خر را به تو بسپرده‏ام                                        من ترا بر خر موكل كرده‏ام‏

از تو خواهم آن چه من دادم به تو                                    باز ده آن چه فرستادم به تو

بحث با توجيه كن حجت ميار                                         آن چه بسپردم ترا واپس سپار

گفت پيغمبر كه دستت هر چه برد                                    بايدش در عاقبت واپس سپرد

ور نه‏اى از سركشى راضى بدين                                    نك من و تو خانه‏ى قاضى دين‏

گفت من مغلوب بودم صوفيان                                        حمله آوردند و بودم بيم جان‏

تو جگر بندى ميان گربگان                                            اندر اندازى و جويى ز آن نشان‏

در ميان صد گرسنه گرده‏اى                                           پيش صد سگ گربه‏ى پژمرده‏اى‏

گفت گيرم كز تو ظلما بستدند                                          قاصد خون من مسكين شدند

تو نيايى و نگويى مر مرا                                              كه خرت را مى‏برند اى بى‏نوا

تا خر از هر كه بود من واخرم                                        ور نه توزيعى كنند ايشان زرم‏

صد تدارك بود چون حاضر بدند                                     اين زمان هر يك به اقليمى شدند

من كه را گيرم كه را قاضى برم                                     اين قضا خود از تو آمد بر سرم‏

چون نيايى و نگويى اى غريب                                       پيش آمد اين چنين ظلمى مهيب‏

گفت و الله آمدم من بارها                                               تا ترا واقف كنم زين كارها

تو همى‏گفتى كه خر رفت اى پسر                                    از همه گويندگان با ذوق‏تر

باز مى‏گشتم كه او خود واقف است                                  زين قضا راضى است مردى عارف است‏

گفت آن را جمله مى‏گفتند خوش                                      مر مرا هم ذوق آمد گفتنش‏

مر مرا تقليدشان بر باد داد                                             كه دو صد لعنت بر آن تقليد باد

خاصه تقليد چنين بى‏حاصلان                                         خشم ابراهيم با بر آفلان‏

عكس ذوق آن جماعت مى‏زدى                                       وين دلم ز آن عكس ذوقى مى‏شدى‏

عكس چندان بايد از ياران خوش                                     كه شوى از بحر بى‏عكس آب كش‏

عكس كاول زد تو آن تقليد دان                                        چون پياپى شد شود تحقيق آن‏

تا نشد تحقيق از ياران مبر                                             از صدف مگسل نگشت آن قطره در

صاف خواهى چشم و عقل و سمع را                               بر دران تو پرده‏هاى طمع را

ز انكه آن تقليد صوفى از طمع                                        عقل او بر بست از نور و لمع‏

طمع لوت و طمع آن ذوق و سماع                                   مانع آمد عقل او را ز اطلاع‏

گر طمع در آينه برخاستى                                              در نفاق آن آينه چون ماستى‏

گر ترازو را طمع بودى به مال                                       راست كى گفتى ترازو وصف حال‏

هر نبيى گفت با قوم از صفا                                           من نخواهم مزد پيغام از شما

من دليلم حق شما را مشترى                                           داد حق دلاليم هر دو سرى‏

چيست مزد كار من ديدار يار                                         گر چه خود بو بكر بخشد چل هزار

چل هزار او نباشد مزد من                                             كى بود شبه شبه در عدن‏

يك حكايت گويمت بشنو به هوش                                     تا بدانى كه طمع شد بند گوش‏

هر كه را باشد طمع الكن شود                                         با طمع كى چشم و دل روشن شود

پيش چشم او خيال جاه و زر                                          همچنان باشد كه موى اندر بصر

جز مگر مستى كه از حق پر بود                                     گر چه بدهى گنجها او حر بود

هر كه از ديدار برخوردار شد                                         اين جهان در چشم او مردار شد

ليك آن صوفى ز مستى دور بود                                      لاجرم در حرص او شب كور بود

صد حكايت بشنود مدهوش حرص                                   در نيايد نكته‏اى در گوش حرص‏

 

تعريف كردن مناديان قاضى مفلسى را گرد شهر

 

بود شخصى مفلسى بى‏خان و مان                                    مانده در زندان وبند بى‏امان‏

لقمه‏ى زندانيان خوردى گزاف                                        بر دل خلق از طمع چون كوه قاف‏

زهره نه كس را كه لقمه‏ى نان خورد                                ز انكه آن لقمه‏ربا كاوش برد

هر كه دور از دعوت رحمان بود                                    او گدا چشم است اگر سلطان بود

مر مروت را نهاده زير پا                                              گشته زندان دوزخى ز آن نان ربا

گر گريزى بر اميد راحتى                                              ز آن طرف هم پيشت آيد آفتى‏

هيچ كنجى بى‏دد و بى‏دام نيست                                       جز به خلوت‏گاه حق آرام نيست‏

كنج زندان جهان ناگزير                                                نيست بى‏پا مزد و بى‏دق الحصير

و الله ار سوراخ موشى در روى                                      مبتلاى گربه چنگالى شوى‏

آدمى را فربهى هست از خيال                                        گر خيالاتش بود صاحب جمال‏

ور خيالاتش نمايد ناخوشى                                             مى‏گدازد همچو موم از آتشى‏

در ميان مار و كژدم گر ترا                                           با خيالات خوشان دارد خدا

مار و كژدم مر ترا مونس بود                                         كان خيالت كيمياى مس بود

صبر شيرين از خيال خوش شده ست                               كان خيالات فرج پيش آمده ست‏

آن فرج آيد ز ايمان در ضمير                                         ضعف ايمان نااميدى و زحير

صبر از ايمان بيابد سر كله                                            حيث لا صبر فلا إيمان له‏

گفت پيغمبر خداش ايمان نداد                                          هر كه را صبرى نباشد در نهاد

آن يكى در چشم تو باشد چو مار                                      هم وى اندر چشم آن ديگر نگار

ز انكه در چشمت خيال كفر اوست                                  و آن خيال مومنى در چشم دوست‏

كاندر اين يك شخص هر دو فعل هست                             گاه ماهى باشد او و گاه شست‏

نيم او مومن بود نيميش گبر                                            نيم او حرص آورى نيميش صبر

گفت يزدانت فمنكم مومن                                               باز منكم كافر گبر كهن‏

همچو گاوى نيمه‏ى چپش سياه                                         نيمه‏ى ديگر سپيد همچو ماه‏

هر كه اين نيمه ببيند رد كند                                            هر كه آن نيمه ببيند كد كند

يوسف اندر چشم اخوان چون ستور                                 هم وى اندر چشم يعقوبى چو حور

از خيال بد مر او را زشت ديد                                        چشم فرع و چشم اصلى ناپديد

چشم ظاهر سايه‏ى آن چشم دان                                       هر چه آن بيند بگردد اين بد آن‏

تو مكانى اصل تو در لامكان                                          اين دكان بر بند و بگشا آن دكان‏

شش جهت مگريز زيرا در جهات                                    ششدره است و ششدره مات است مات‏

 

شكايت كردن اهل زندان پيش وكيل قاضى از دست آن مفلس

‏

با وكيل قاضى ادراك‏مند                                                       اهل زندان در شكايت آمدند

كه سلام ما به قاضى بر كنون                                        باز گو آزار ما زين مرد دون‏

كاندر اين زندان بماند او مستمر                                      ياوه تاز و طبل‏خوار است و مضر

چون مگس حاضر شود در هر طعام                                از وقاحت بى‏صلا و بى‏سلام‏

پيش او هيچ است لوت شصت كس                                  كر كند خود را اگر گوييش بس‏

مرد زندان را نيايد لقمه‏اى                                              ور به صد حيلت گشايد طعمه‏اى‏

در زمان پيش آيد آن دوزخ گلو                                       حجتش اين كه خدا گفتا كلوا

زين چنين قحط سه ساله داد داد                                       ظل مولانا ابد پاينده باد

يا ز زندان تا رود اين گاوميش                                        يا وظيفه كن ز وقفى لقمه‏ايش‏

اى ز تو خوش هم ذكور و هم اناث                                  داد كن المستغاث المستغاث‏

سوى قاضى شد وكيل با نمك                                          گفت با قاضى شكايت يك به يك‏

خواند او را قاضى از زندان به پيش                                 پس تفحص كرد از اعيان خويش‏

گشت ثابت پيش قاضى آن همه                                       كه نمودند از شكايت آن رمه‏

گفت قاضى خيز از اين زندان برو                                   سوى خانه‏ى مرده‏ريگ خويش شو

گفت خان و مان من احسان تست                                     همچو كافر جنتم زندان تست‏

گر ز زندانم برانى تو به رد                                            خود بميرم من ز تقصيرى و كد

همچو ابليسى كه مى‏گفت اى سلام                                    رب أنظرني إلى يوم القيام‏

كاندر اين زندان دنيا من خوشم                                        تا كه دشمن زادگان را مى‏كشم‏

هر كه او را قوت ايمانى بود                                          و ز براى زاد ره نانى بود

مى‏ستانم گه به مكر و گه به ريو                                      تا بر آرند از پشيمانى غريو

گه به درويشى كنم تهديدشان                                          گه به زلف و خال بندم ديدشان‏

قوت ايمانى در اين زندان كم است             وان كه هست از قصد اين سگ در خم است‏

از نماز و صوم و صد بى‏چارگى                                    قوت ذوق آيد برد يك بارگى‏

أستعيذ اللَّه من شيطانه                                                   قد هلكنا آه من طغيانه‏

يك سگ است و در هزاران مى‏رود                                 هر كه در وى رفت او او مى‏شود

هر كه سردت كرد مى‏دان كاو در اوست                           ديو پنهان گشته اندر زير پوست‏

چون نيابد صورت آيد در خيال                                       تا كشاند آن خيالت در وبال‏

گه خيال فرجه و گاهى دكان                                          گه خيال علم و گاهى خان و مان‏

هان بگو لاحولها اندر زمان                                           از زبان تنها نه بلك از عين جان‏

 

تتمه‏ى قصه‏ى مفلس

‏

گفت قاضى مفلسى را وانما                                            گفت اينك اهل زندانت گوا

گفت ايشان متهم باشند چون                                           مى‏گريزند از تو مى‏گريند خون‏

از تو مى‏خواهند هم تا وارهند                                         زين غرض باطل گواهى مى‏دهند

جمله اهل محكمه گفتند ما                                              هم بر ادبار و بر افلاسش گوا

هر كه را پرسيد قاضى حال او                                       گفت مولا دست ازين مفلس بشو

گفت قاضى كش بگردانيد فاش                                       گرد شهر اين مفلس است و بس قلاش‏

كو به كو او را مناداها زنيد                                            طبل افلاسش عيان هر جا زنيد

هيچ كس نسيه بنفروشد بدو                                            قرض ندهد هيچ كس او را تسو

هر كه دعوى آردش اينجا به فن                                      بيش زندانش نخواهم كرد من‏

پيش من افلاس او ثابت شده است                                    نقد و كالا نيستش چيزى به دست‏

آدمى در حبس دنيا ز آن بود                                           تا بود كافلاس او ثابت شود

مفلسى ديو را يزدان ما                                                  هم منادى كرد در قرآن ما

كاو دغا و مفلس است و بد سخن                                     هيچ با او شركت و سودا مكن‏

ور كنى او را بهانه آورى                                              مفلس است او صرفه از وى كى برى‏

حاضر آوردند چون فتنه فروخت                                    اشتر كردى كه هيزم مى‏فروخت‏

كرد بى‏چاره بسى فرياد كرد                                           هم موكل را به دانگى شاد كرد

اشترش بردند از هنگام چاشت                                        تا شب و افغان او سودى نداشت‏

بر شتر بنشست آن قحط گران                                         صاحب اشتر پى اشتر دوان‏

سو به سو و كو به كو مى‏تاختند                                      تا همه شهرش عيان بشناختند

پيش هر حمام و هر بازارگاه                                          كرده مردم جمله در شكلش نگاه‏

ده منادى گر بلند آوازيان                                               كرد و ترك و روميان و تازيان‏

مفلس است اين و ندارد هيچ چيز                                     قرض تا ندهد كس او را يك پشيز

ظاهر و باطن ندارد حبه‏اى                                            مفلسى قلبى دغايى دبه‏اى‏

هان و هان با او حريفى كم كنيد                                       چون كه كاو آرد گره محكم كنيد

ور به حكم آريد اين پژمرده را                                        من نخواهم كرد زندان مرده را

خوش دم است او و گلويش بس فراخ                                با شعار نو دثار شاخ شاخ‏

گر بپوشد بهر مكر آن جامه را                                        عاريه است او و فريبد عامه را

حرف حكمت بر زبان ناحكيم                                         حله‏هاى عاريت دان اى سليم‏

گر چه دزدى حله‏اى پوشيده است                                    دست تو چون گيرد آن ببريده دست‏

چون شبانه از شتر آمد به زير                                        كرد گفتش منزلم دور است و دير

بر نشستى اشترم را از پگاه                                            جو رها كردم كم از اخراج كاه‏

گفت تا اكنون چه مى‏كرديم پس                                       هوش تو كو، نيست اندر خانه كس‏

طبل افلاسم به چرخ سابعه                                            رفت و تو نشنيده‏اى بد واقعه‏

گوش تو پر بوده است از طمع خام                                   پس طمع كر مى‏كند كور اى غلام‏

تا كلوخ و سنگ بشنيد اين بيان                                       مفلس است و مفلس است اين قلتبان‏

تا به شب گفتند و در صاحب شتر                                    بر نزد كاو از طمع پر بود پر

هست بر سمع و بصر مهر خدا                                       در حجب بس صورت است و بس صدا

آن چه او خواهد رساند آن به چشم                                   از جمال و از كمال و از كرشم‏

و انچه او خواهد رساند آن به گوش                                  از سماع و از بشارت وز خروش‏

كون پر چاره ست و هيچت چاره نى                                تا كه نگشايد خدايت روزنى‏

گر چه تو هستى كنون غافل از آن                                   وقت حاجت حق كند آن را عيان‏

گفت پيغمبر كه يزدان مجيد                                            از پى هر درد درمان آفريد

ليك ز آن درمان نبينى رنگ و بو                                    بهر درد خويش بى‏فرمان او

چشم را اى چاره جو در لامكان                                      هين بنه چون چشم كشته سوى جان‏

اين جهان از بى‏جهت پيدا شده ست                                   كه ز بى‏جايى جهان را جا شده ست‏

باز گرد از هست سوى نيستى                                         طالب ربى و ربانيستى‏

جاى دخل است اين عدم از وى مرم                                 جاى خرج است اين وجود بيش و كم‏

كارگاه صنع حق چون نيستى است                                   پس برون كارگه بى‏قيمتى است‏

ياد ده ما را سخنهاى دقيق                                              كه ترا رحم آورد آن اى رفيق‏

هم دعا از تو اجابت هم ز تو                                          ايمنى از تو مهابت هم ز تو

گر خطا گفتيم اصلاحش تو كن                                       مصلحى تو اى تو سلطان سخن‏

كيميا دارى كه تبديلش كنى                                             گر چه جوى خون بود نيلش كنى‏

اين چنين ميناگريها كار تست                                          اين چنين اكسيرها اسرار تست‏

آب را و خاك را بر هم زدى                                           ز آب و گل نقش تن آدم زدى‏

نسبتش دادى و جفت و خال و عم                                    با هزار انديشه و شادى و غم‏

باز بعضى را رهايى داده‏اى                                           زين غم و شادى جدايى داده‏اى‏

برده‏اى از خويش و پيوند و سرشت                                 كرده‏اى در چشم او هر خوب زشت‏

هر چه محسوس است او رد مى‏كند                                  و انچه ناپيداست مسند مى‏كند

عشق او پيدا و معشوقش نهان                                         يار بيرون فتنه‏ى او در جهان‏

اين رها كن عشقهاى صورتى                                         نيست بر صورت نه بر روى ستى‏

آن چه معشوق است صورت نيست آن                              خواه عشق اين جهان خواه آن جهان‏

آن چه بر صورت تو عاشق گشته‏اى                                چون برون شد جان چرايش هشته‏اى‏

صورتش بر جاست اين سيرى ز چيست                           عاشقا واجو كه معشوق تو كيست‏

آن چه محسوس است اگر معشوقه است                            عاشق استى هر كه او را حس هست‏

چون وفا آن عشق افزون مى‏كند                                      كى وفا صورت دگرگون مى‏كند

پرتو خورشيد بر ديوار تافت                                          تابش عاريتى ديوار يافت‏

بر كلوخى دل چه بندى اى سليم                                       واطلب اصلى كه تابد او مقيم‏

اى كه تو هم عاشقى بر عقل خويش                                 خويش بر صورت پرستان ديده بيش‏

پرتو عقل است آن بر حس تو                                         عاريت ميدان ذهب بر مس تو

چون زر اندود است خوبى در بشر                                  ور نه چون شد شاهد تو پير خر

چون فرشته بود همچون ديو شد                                      كان ملاحت اندر او عاريه بد

اندك اندك مى‏ستانند آن جمال                                          اندك اندك خشك مى‏گردد نهال‏

رو نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ بخوان                                                 دل طلب كن دل منه بر استخوان‏

كان جمال دل جمال باقى است                                        دولتش از آب حيوان ساقى است‏

خود هم او آب است و هم ساقى و مست                            هر سه يك شد چون طلسم تو شكست‏

آن يكى را تو ندانى از قياس                                           بندگى كن ژاژ كم خا ناشناس‏

معنى تو صورت است و عاريت                                     بر مناسب شادى و بر قافيت‏

معنى آن باشد كه بستاند ترا                                            بى‏نياز از نقش گرداند ترا

معنى آن نبود كه كور و كر كند                                       مرد را بر نقش عاشق‏تر كند

كور را قسمت خيال غم فزاست                                      بهره‏ى چشم اين خيالات فناست‏

حرف قرآن را ضريران معدن‏اند                                     خر نبينند و به پالان بر زنند

چون تو بينايى پى خر رو كه جست                                 چند پالان دوزى اى پالان پرست‏

خر چو هست آيد يقين پالان ترا                                       كم نگردد نان چو باشد جان ترا

پشت خر دكان و مال و مكسب است                                در قلبت مايه‏ى صد قالب است‏

خر برهنه بر نشين اى بو الفضول                                   خر برهنه نه كه راكب شد رسول‏

النَّبىّ قد ركب معروريا                                                  و النَّبىّ قيل سافر ماشيا

شد خر نفس تو بر ميخيش بند                                         چند بگريزد ز كار و بار چند

بار صبر و شكر او را بردنى است                                  خواه در صد سال و خواهى سى و بيست‏

هيچ وازر وزر غيرى بر نداشت                                     هيچ كس ندرود تا چيزى نكاشت‏

طمع خام است آن مخور خام اى پسر                                خام خوردن علت آرد در بشر

كان فلانى يافت گنجى ناگهان                                         من همان خواهم نه كار و نه دكان‏

كار بخت است آن و آن هم نادر است                                كسب بايد كرد تا تن قادر است‏

كسب كردن گنج را مانع كى است                                    پا مكش از كار آن خود در پى است‏

تا نگردى تو گرفتار اگر                                                كه اگر اين كردمى يا آن دگر

كز اگر گفتن رسول با وفاق                                           منع كرد و گفت آن هست از نفاق‏

كان منافق در اگر گفتن بمرد                                          وز اگر گفتن بجز حسرت نبرد

 

مثل

‏

آن غريبى خانه مى‏جست از شتاب                                   دوستى بردش سوى خانه‏ى خراب‏

گفت او اين را اگر سقفى بدى                                         پهلوى من مر ترا مسكن شدى‏

هم عيال تو بياسودى اگر                                               در ميانه داشتى حجره‏ى دگر

گفت آرى پهلوى ياران خوش است                                  ليك اى جان در اگر نتوان نشست‏

اين همه عالم طلب‏كار خوشند                                         وز خوش تزوير اندر آتشند

طالب زر گشته جمله پير و خام                                       ليك قلب از زر نداند چشم عام‏

پرتوى بر قلب زد خالص ببين                                        بى‏محك زر را مكن از ظن گزين‏

گر محك دارى گزين كن ور نه رو                                  نزد دانا خويشتن را كن گرو

يا محك بايد ميان جان خويش                                         ور ندانى ره مرو تنها تو پيش‏

بانگ غولان هست بانگ آشنا                                        آشنايى كه كشد سوى فنا

بانگ مى‏دارد كه هان اى كاروان                                    سوى من آييد نك راه و نشان‏

نام هر يك مى‏برد غول اى فلان                                      تا كند آن خواجه را از آفلان‏

چون رسد آن جا ببيند گرگ و شير                                  عمر ضايع راه دور و روز دير

چون بود آن بانگ غول آخر بگو                                    مال خواهم جاه خواهم و آبرو

از درون خويش اين آوازها                                            منع كن تا كشف گردد رازها

ذكر حق كن بانگ غولان را بسوز                                  چشم نرگس را از اين كركس بدوز

صبح كاذب را ز صادق واشناس                                     رنگ مى را باز دان از رنگ كاس‏

تا بود كز ديده‏گان هفت رنگ                                         ديده‏اى پيدا كند صبر و درنگ‏

رنگها بينى بجز اين رنگها                                             گوهران بينى به جاى سنگها

گوهر چه بلكه دريايى شوى                                           آفتاب چرخ پيمايى شوى‏

كار كن در كارگه باشد نهان                                           تو برو در كارگه بينش عيان‏

كار چون بر كار كن پرده تنيد                                         خارج آن كار نتوانيش ديد

كارگه چون جاى باش عامل است                                    آن كه بيرون است از وى غافل است‏

پس در آ در كارگه يعنى عدم                                          تا ببينى صنع و صانع را بهم‏

كارگه چون جاى روشن ديده‏گى است                               پس برون كارگه پوشيدگى است‏

رو به هستى داشت فرعون عنود                                     لاجرم از كارگاهش كور بود

لاجرم مى‏خواست تبديل قدر                                           تا قضا را باز گرداند ز در

خود قضا بر سبلت آن حيله‏مند                                        زير لب مى‏كرد هر دم ريش‏خند

صد هزاران طفل كشت او بى‏گناه                                    تا بگردد حكم و تقدير اله‏

تا كه موساى نبى نايد برون                                            كرد در گردن هزاران ظلم و خون‏

آن همه خون كرد و موسى زاده شد                                  و ز براى قهر او آماده شد

گر بديدى كارگاه لا يزال                                               دست و پايش خشك گشتى ز احتيال‏

اندرون خانه‏اش موسى معاف                                         و ز برون مى‏كشت طفلان را گزاف‏

همچو صاحب نفس كاو تن پرورد                                   بر دگر كس ظن حقدى مى‏برد

كاين عدو و آن حسود و دشمن است                                 خود حسود و دشمن او آن تن است‏

او چو موسى و تنش فرعون او                                       او به بيرون مى‏دود كه كو عدو

نفسش اندر خانه‏ى تن نازنين                                          بر دگر كس دست مى‏خايد به كين‏

 

ملامت كردن مردم شخصى را كه مادرش را كشت به تهمت

‏

آن يكى از خشم مادر را بكشت                                        هم به زخم خنجر و هم زخم مشت‏

آن يكى گفتش كه از بد گوهرى                                       ياد ناوردى تو حق مادرى‏

هى تو مادر را چرا كشتى بگو                                        او چه كرد آخر بگو اى زشت خو

گفت كارى كرد كان عار وى است                                  كشتمش كان خاك ستار وى است‏

گفت آن كس را بكش اى محتشم                                      گفت پس هر روز مردى را كشم‏

كشتم او را رستم از خونهاى خلق                                    ناى او برم به است از ناى خلق‏

نفس تست آن مادر بد خاصيت                                        كه فساد اوست در هر ناحيت‏

هين بكش او را كه بهر آن دنى                                        هر دمى قصد عزيزى مى‏كنى‏

از وى اين دنياى خوش بر تست تنگ                               از پى او با حق و با خلق جنگ‏

نفس كشتى باز رستى ز اعتذار                                       كس ترا دشمن نماند در ديار

گر شكال آرد كسى بر گفت ما                                        از براى انبيا و اوليا

كانبيا را نه كه نفس كشته بود                                         پس چراشان دشمنان بود و حسود

گوش كن تو اى طلب‏كار صواب                                     بشنو اين اشكال و شبهت را جواب‏

دشمن خود بوده‏اند آن منكران                                         زخم بر خود مى‏زدند ايشان چنان‏

دشمن آن باشد كه قصد جان كند                                      دشمن آن نبود كه خود جان مى‏كند

نيست خفاشك عدوى آفتاب                                            او عدوى خويش آمد در حجاب‏

تابش خورشيد او را مى‏كشد                                           رنج او خورشيد هرگز كى كشد

دشمن آن باشد كز او آيد عذاب                                        مانع آيد لعل را از آفتاب‏

مانع خويشند جمله‏ى كافران                                           از شعاع جوهر پيغمبران‏

كى حجاب چشم آن فردند خلق                                        چشم خود را كور و كژ كردند خلق‏

چون غلام هندويى كاو كين كشد                                      از ستيزه‏ى خواجه خود را مى‏كشد

سر نگون مى‏افتد از بام سرا                                           تا زيانى كرده باشد خواجه را

گر شود بيمار دشمن با طبيب                                         ور كند كودك عداوت با اديب‏

در حقيقت ره زن جان خودند                                         راه عقل و جان خود را خود زدند

گازرى گر خشم گيرد ز آفتاب                                        ماهيى گر خشم مى‏گيرد ز آب‏

تو يكى بنگر كه را دارد زيان                                         عاقبت كه بود سياه اختر از آن‏

گر ترا حق آفريند زشت رو                                           هان مشو هم زشت رو هم زشت خو

ور برد كفشت مرو در سنگلاخ                                      ور دو شاخ استت مشو تو چار شاخ‏

تو حسودى كز فلان من كمترم                                        مى‏فزايد كمترى در اخترم‏

خود حسد نقصان و عيبى ديگر است                                بلكه از جمله كميها بدتر است‏

آن بليس از ننگ و عار كمترى                                       خويش را افكند در صد ابترى‏

از حسد مى‏خواست تا بالا بود                                         خود چه بالا بلكه خون‏پالا بود

آن ابو جهل از محمد ننگ داشت                                     وز حسد خود را به بالا مى‏فراشت‏

بو الحكم نامش بد و بو جهل شد                                       اى بسا اهل از حسد نااهل شد

من نديدم در جهان جست و جو                                       هيچ اهليت به از خوى نكو

انبيا را واسطه ز آن كرد حق                                          تا پديد آيد حسدها در قلق‏

ز انكه كس را از خدا عارى نبود                                     حاسد حق هيچ ديارى نبود

آن كسى كش مثل خود پنداشتى                                        ز آن سبب با او حسد برداشتى‏

چون مقرر شد بزرگى رسول                                         پس حسد نايد كسى را از قبول‏

پس به هر دورى وليى قايم است                                      تا قيامت آزمايش دايم است‏

هر كه را خوى نكو باشد برست                                      هر كسى كاو شيشه دل باشد شكست‏

پس امام حى قايم آن ولى است                                        خواه از نسل عمر خواه از على است‏

مهدى و هادى وى است اى راه جو                                  هم نهان و هم نشسته پيش رو

او چو نور است و خرد جبريل اوست                               و آن ولى كم از او قنديل اوست‏

و انكه زين قنديل كم مشكات ماست                                  نور را در مرتبه ترتيبهاست‏

ز انكه هفصد پرده دارد نور حق                                     پرده‏هاى نور دان چندين طبق‏

از پس هر پرده قومى را مقام                                         صف صف‏اند اين پرده‏هاشان تا امام‏

اهل صف آخرين از ضعف خويش                                  چشمشان طاقت ندارد نور بيش‏

و آن صف پيش از ضعيفى بصر                                    تاب نارد روشنايى بيشتر

روشنيى كاو حيات اول است                                          رنج جان و فتنه‏ى اين احول است‏

احوليها اندك اندك كم شود                                              چون ز هفصد بگذرد او يم شود

آتشى كاصلاح آهن يا زر است                                       كى صلاح آبى و سيب تر است‏

سيب و آبى خاميى دارد خفيف                                        نه چو آهن تابشى خواهد لطيف‏

ليك آهن را لطيف آن شعله‏هاست                                     كاو جذوب تابش آن اژدهاست‏

هست آن آهن فقير سخت كش                                         زير پتك و آتش است او سرخ و خوش‏

حاجب آتش بود بى‏واسطه                                              در دل آتش رود بى‏رابطه‏

بى‏حجاب آب و فرزندان آب                                           پختگى ز آتش نيابند و خطاب‏

واسطه ديگى بود يا تابه‏اى                                             همچو پا را در روش پا تابه‏اى‏

يا مكانى در ميان تا آن هوا                                             مى‏شود سوزان و مى‏آرد بما

پس فقير آن است كاو بى‏واسطه ست                                شعله‏ها را با وجودش رابطه ست‏

پس دل عالم وى است ايرا كه تن                                     مى‏رسد از واسطه‏ى اين دل به فن‏

دل نباشد، تن چه داند گفت‏وگو                                        دل نجويد، تن چه داند جستجو

پس نظرگاه شعاع آن آهن است                                       پس نظرگاه خدا دل نى تن است‏

باز اين دلهاى جزوى چون تن است                                 با دل صاحب دلى كاو معدن است‏

بس مثال و شرح خواهد اين كلام                                     ليك ترسم تا نلغزد وهم عام‏

تا نگردد نيكويى ما بدى                                                        اينكه گفتم هم نبد جز بى‏خودى‏

پاى كج را كفش كج بهتر بود                                          مر گدا را دستگه بر در بود

 

امتحان پادشاه به آن دو غلام كه نو خريده بود

 

پادشاهى دو غلام ارزان خريد                                        با يكى ز آن دو سخن گفت و شنيد

يافتش زيرك دل و شيرين جواب                                     از لب شكر چه زايد شكر آب‏

آدمى مخفى است در زير زبان                                        اين زبان پرده است بر درگاه جان‏

چون كه بادى پرده را در هم كشيد                                   سر صحن خانه شد بر ما پديد

كاندر آن خانه گهر يا گندم است                                      گنج زر يا جمله مار و كژدم است‏

يا در او گنج است و مارى بر كران                                 ز انكه نبود گنج زر بى‏پاسبان‏

بى‏تامل او سخن گفتى چنان                                            كز پس پانصد تامل ديگران‏

گفتى اندر باطنش درياستى                                             جمله دريا گوهر گوياستى‏

نور هر گوهر كز او تابان شدى                                      حق و باطل را از او فرقان شدى‏

نور فرقان فرق كردى بهر ما                                         ذره ذره حق و باطل را جدا

نور گوهر نور چشم ما شدى                                          هم سؤال و هم جواب از ما بدى‏

چشم كژ كردى دو ديدى قرص ماه                                   چون سؤال است اين نظر در اشتباه‏

راست گردان چشم را در ماهتاب                                    تا يكى بينى تو مه را نك جواب‏

فكرتت كه كژ مبين نيكو نگر                                          هست آن فكرت شعاع آن گهر

هر جوابى كان ز گوش آيد به دل                                     چشم گفت از من شنو آن را بهل‏

گوش دلاله ست و چشم اهل وصال                                  چشم صاحب حال و گوش اصحاب قال‏

در شنود گوش تبديل صفات                                           در عيان ديدها تبديل ذات‏

ز آتش ار علمت يقين شد از سخن                                    پختگى جو در يقين منزل مكن‏

تا نسوزى نيست آن عين اليقين                                        اين يقين خواهى در آتش در نشين‏

گوش چون نافذ بود ديده شود                                          ور نه قل در گوش پيچيده شود

اين سخن پايان ندارد باز گرد                                         تا كه شه با آن غلامانش چه كرد

 

به راه كردن شاه يكى را از آن دو غلام و از اين ديگر پرسيدن

‏

آن غلامك را چو ديد اهل ذكا                                         آن دگر را كرد اشارت كه بيا

كاف رحمت گفتمش تصغير نيست                                   جد چو گويد طفلكم تحقير نيست‏

چون بيامد آن دوم در پيش شاه                                        بود او گنده دهان دندان سياه‏

گر چه شه ناخوش شد از گفتار او                                   جستجويى كرد هم ز اسرار او

گفت با اين شكل و اين گند دهان                                      دور بنشين ليك آن سو تر مران‏

كه تو اهل نامه و رقعه بدى                                            نه جليس و يار و هم بقعه بدى‏

تا علاج آن دهان تو كنيم                                               تو حبيب و ما طبيب پر فنيم‏

بهر كيكى نو گليمى سوختن                                            نيست لايق از تو ديده دوختن‏

با همه بنشين دو سه دستان بگو                                       تا ببينم صورت عقلت نكو

آن ذكى را پس فرستاد او به كار                                      سوى حمامى كه رو خود را بخار

وين دگر را گفت خه تو زيركى                                       صد غلامى در حقيقت نه يكى‏

آن نه‏اى كه خواجه‏تاش تو نمود                                       از تو ما را سرد مى‏كرد آن حسود

گفت او دزد و كژ است و كژنشين                                   حيز و نامرد و چنان است و چنين‏

گفت پيوسته بده ست او راست گو                                    راست گويى من نديده ستم چو او

راست گويى در نهادش خلقتى است                                  هر چه گويد من نگويم تهمتى است‏

كژ ندانم آن نكو انديش را                                               متهم دارم وجود خويش را

باشد او در من ببيند عيبها                                              من نبينم در وجود خود شها

هر كسى گر عيب خود ديدى ز پيش                                 كى بدى فارغ خود از اصلاح خويش‏

غافلند اين خلق از خود اى پدر                                        لاجرم گويند عيب همدگر

من نبينم روى خود را اى شمن                                        من ببينم روى تو تو روى من‏

آن كسى كه او ببيند روى خويش                                      نور او از نور خلقان است بيش‏

گر بميرد ديد او باقى بود                                               ز انكه ديدش ديد خلاقى بود

نور حسى نبود آن نورى كه او                                        روى خود محسوس بيند پيش رو

گفت اكنون عيبهاى او بگو                                             آن چنان كه گفت او از عيب تو

تا بدانم كه تو غم خوار منى                                            كدخداى ملكت و كار منى‏

گفت اى شه من بگويم عيبهاش                                       گر چه هست او مر مرا خوش خواجه‏تاش‏

عيب او مهر و وفا و مردمى                                          عيب او صدق و ذكا و هم دمى‏

كمترين عيبش جوانمردى و داد                                       آن جوانمردى كه جان را هم بداد

صد هزاران جان خدا كرده پديد                                      چه جوانمردى بود كان را نديد

ور بديدى كى به جان بخلش بدى                                     بهر يك جان كى چنين غمگين شدى‏

بر لب جو بخل آب آن را بود                                          كاو ز جوى آب نابينا بود

گفت پيغمبر كه هر كه از يقين                                        داند او پاداش خود در يوم دين‏

كه يكى را ده عوض مى‏آيدش                                         هر زمان جودى دگرگون زايدش‏

جود جمله از عوضها ديدن است                                     پس عوض ديدن ضد ترسيدن است‏

بخل ناديدن بود اعواض را                                            شاد دارد ديد در خواض را

پس به عالم هيچ كس نبود بخيل                                       ز انكه كس چيزى نبازد بى‏بديل‏

پس سخا از چشم آمد نه ز دست                                      ديد دارد كار جز بينا نرست‏

عيب ديگر اين كه خود بين نيست او                                هست او در هستى خود عيب جو

عيب گوى و عيب جوى خود بده ست                               با همه نيكو و با خود بد بده ست‏

گفت شه جلدى مكن در مدح يار                                      مدح خود در ضمن مدح او ميار

ز انكه من در امتحان آرم و را                                        شرمسارى آيدت در ما ورا

 

قسم غلام در صدق و وفاى يار خود از طهارت ظن خود

 

گفت نه و الله و بالله العظيم                                             مالِكَ الْمُلْكِ و به رحمان و رحيم‏

آن خدايى كه فرستاد انبيا                                               نه به حاجت بل به فضل و كبريا

آن خداوندى كه از خاك ذليل                                          آفريد او شهسواران جليل‏

پاكشان كرد از مزاج خاكيان                                          بگذرانيد از تك افلاكيان‏

بر گرفت از نار و نور صاف ساخت                               وانگه او بر جمله‏ى انوار تاخت‏

آن سنا برقى كه بر ارواح تافت                                       تا كه آدم معرفت ز آن نور يافت‏

آن كز آدم رست و دست شيث چيد                                   پس خليفه‏ش كرد آدم كان بديد

نوح از آن گوهر كه برخوردار بود                                  در هواى بحر جان دربار بود

جان ابراهيم از آن انوار زفت                                         بى‏حذر در شعله‏هاى نار رفت‏

چون كه اسماعيل در جويش فتاد                                     پيش دشنه‏ى آب دارش سر نهاد

جان داود از شعاعش گرم شد                                         آهن اندر دست بافش نرم شد

چون سليمان بد وصالش را رضيع                                   ديو گشتش بنده فرمان و مطيع‏

در قضا يعقوب چون بنهاد سر                                        چشم روشن كرد از بوى پسر

يوسف مه رو چو ديد آن آفتاب                                        شد چنان بيدار در تعبير خواب‏

چون عصا از دست موسى آب خورد                               ملكت فرعون را يك لقمه كرد

نردبانش عيسى مريم چو يافت                                        بر فراز گنبد چارم شتافت‏

چون محمد يافت آن ملك و نعيم                                       قرص مه را كرد او در دم دو نيم‏

چون ابو بكر آيت توفيق شد                                            با چنان شه صاحب و صديق شد

چون عمر شيداى آن معشوق شد                                      حق و باطل را چو دل فاروق شد

چون كه عثمان آن عيان را عين گشت                              نور فايض بود و ذى النورين گشت‏

چون ز رويش مرتضى شد در فشان                                گشت او شير خدا درمرج جان‏

چون جنيد از جند او ديد آن مدد                                       خود مقاماتش فزون شد از عدد

بايزيد اندر مزيدش راه ديد                                             نام قطب العارفين از حق شنيد

چون كه كرخى كرخ او را شد حرص                              شد خليفه‏ى عشق و ربانى نفس‏

پور ادهم مركب آن سو راند شاد                                      گشت او سلطان سلطانان داد

و آن شقيق از شق آن راه شگرف                                    گشت او خورشيد راى و تيز طرف‏

صد هزاران پادشاهان نهان                                            سر فرازانند ز آن سوى جهان‏

نامشان از رشك حق پنهان بماند                                      هر گدايى نامشان را بر نخواند

حق آن نور و حق نورانيان                                            كاندر آن بحرند همچون ماهيان‏

بحر جان و جان بحر ار گويمش                                      نيست لايق نام نو مى‏جويمش‏

حق آن آنى كه اين و آن از اوست                                    مغزها نسبت بدو باشد چو پوست‏

كه صفات خواجه‏تاش و يار من                                      هست صد چندان كه اين گفتار من‏

آن چه مى‏دانم ز وصف آن نديم                                       باورت نايد چه گويم اى كريم‏

شاه گفت اكنون از آن خود بگو                                       چند گويى آن اين و آن او

تو چه دارى و چه حاصل كرده‏اى                                   از تگ دريا چه در آورده‏اى‏

روز مرگ اين حس تو باطل شود                                    نور جان دارى كه يار دل شود

در لحد كاين چشم را خاك آگند                                        هستت آن چه گور را روشن كند

آن زمان كه دست و پايت بر درد                                     پر و بالت هست تا جان بر پرد

آن زمان كاين جان حيوانى نماند                                      جان باقى بايدت بر جا نشاند

شرط من جا بالحسن نه كردن است                                  اين حسن را سوى حضرت بردن است‏

جوهرى دارى ز انسان يا خرى                                       اين عرضها كه فنا شد چون برى‏

اين عرضهاى نماز و روزه را                                        چون كه لا يبقى زمانين انتفى‏

نقل نتوان كرد مر اعراض را                                         ليك از جوهر برند امراض را

تا مبدل گشت جوهر زين عرض                                     چون ز پرهيزى كه زايل شد مرض‏

گشت پرهيز عرض جوهر به جهد                                   شد دهان تلخ از پرهيز شهد

از زراعت خاكها شد سنبله                                            داروى مو كرد مو را سلسله‏

آن نكاح زن عرض بد شد فنا                                          جوهر فرزند حاصل شد ز ما

جفت كردن اسب و اشتر را عرض                                  جوهر كره بزاييدن غرض‏

هست آن بستان نشاندن هم عرض                                    گشت جوهر كشت بستان نك غرض‏

هم عرض دان كيميا بردن بكار                                       جوهرى ز آن كيميا گر شد بيار

صيقلى كردن عرض باشد شها                                       زين عرض جوهر همى‏زايد صفا

پس مگو كه من عملها كرده‏ام                                         دخل آن اعراض را بنما مرم‏

اين صفت كردن عرض باشد خمش                                 سايه‏ى بز را پى قربان مكش‏

گفت شاها بى‏قنوط عقل نيست                                        گر تو فرمايى عرض را نقل نيست‏

پادشاها جز كه ياس بنده نيست                                        گر عرض كان رفت باز آينده نيست‏

گر نبودى مر عرض را نقل و حشر                                 فعل بودى باطل و اقوال فشر

اين عرضها نقل شد لونى دگر                                        حشر هر فانى بود كونى دگر

نقل هر چيزى بود هم لايقش                                           لايق گله بود هم سايقش‏

وقت محشر هر عرض را صورتى است                           صورت هر يك عرض را نوبتى است‏

بنگر اندر خود نه تو بودى عرض                                   جنبش جفتى و جفتى با غرض‏

بنگر اندر خانه و كاشانه‏ها                                             در مهندس بود چون افسانه‏ها

آن فلان خانه كه ما ديديم خوش                                       بود موزون صفه و سقف و درش‏

از مهندس آن عرض و انديشه‏ها                                      آلت آورد و ستون از بيشه‏ها

چيست اصل و مايه‏ى هر پيشه‏اى                                    جز خيال و جز عرض و انديشه‏اى‏

جمله اجزاى جهان را بى‏غرض                                      درنگر حاصل نشد جز از عرض‏

اول فكر آخر آمد در عمل                                              بنيت عالم چنان دان در ازل‏

ميوه‏ها در فكر دل اول بود                                             در عمل ظاهر به آخر مى‏شود

چون عمل كردى شجر بنشاندى                                      اندر آخر حرف اول خواندى‏

گر چه شاخ و برگ و بيخش اول است                             آن همه از بهر ميوه مرسل است‏

پس سرى كه مغز آن افلاك بود                                       اندر آخر خواجه‏ى لولاك بود

نقل اعراض است اين بحث و مقال                                  نقل اعراض است اين شير و شگال‏

جمله عالم خود عرض بودند تا                                       اندر اين معنى بيامد هَلْ أتى‏

اين عرضها از چه زايد از صور                                    وين صور هم از چه زايد از فكر

اين جهان يك فكرت است از عقل كل                               عقل چون شاه است و صورتها رسل‏

عالم اول جهان امتحان                                                  عالم ثانى جزاى اين و آن‏

چاكرت شاها جنايت مى‏كند                                            آن عرض زنجير و زندان مى‏شود

بنده‏ات چون خدمت شايسته كرد                                      آن عرض نه خلعتى شد در نبرد

اين عرض با جوهر آن بيضه است و طير                         اين از آن و آن از اين زايد به سير

گفت شاهنشه چنين گير المراد                                         اين عرضهاى تو يك جوهر نزاد

گفت مخفى داشته ست آن را خرد                                    تا بود غيب اين جهان نيك و بد

ز انكه گر پيدا شدى اشكال فكر                                       كافر و مومن نگفتى جز كه ذكر

پس عيان بودى نه غيب اى شاه اين                                  نقش دين و كفر بودى بر جبين‏

كى درين عالم بت و بتگر بدى                                        چون كسى را زهره‏ى تسخر بدى‏

پس قيامت بودى اين دنياى ما                                         در قيامت كى كند جرم و خطا

گفت شه پوشيد حق پاداش بد                                          ليك از عامه نه از خاصان خود

گر به دامى افكنم من يك امير                                          از اميران خفيه دارم نه از وزير

حق به من بنمود پس پاداش كار                                      وز صورهاى عملها صد هزار

تو نشانى ده كه من دانم تمام                                           ماه را بر من نمى‏پوشد غمام‏

گفت پس از گفت من مقصود چيست                                چون تو مى‏دانى كه آن چه بود چيست‏

گفت شه حكمت در اظهار جهان                                      آن كه دانسته برون آيد عيان‏

آن چه مى‏دانست تا پيدا نكرد                                          بر جهان ننهاد رنج طلق و درد

يك زمان بى‏كار نتوانى نشست                                        تا بدى يا نيكيى از تو نجست‏

اين تقاضاهاى كار از بهر آن                                          شد موكل تا شود سرت عيان‏

پس كلابه‏ى تن كجا ساكن شود                                        چون سر رشته‏ى ضميرش مى‏كشد

تاسه‏ى تو شد نشان آن كشش                                          بر تو بى‏كارى بود چون جان كنش‏

اين جهان و آن جهان زايد ابد                                          هر سبب مادر اثر از وى ولد

چون اثر زاييد آن هم شد سبب                                         تا بزايد او اثرهاى عجب‏

اين سببها نسل بر نسل است ليك                                      ديده‏اى بايد منور نيك نيك‏

شاه با او در سخن اينجا رسيد                                         يا بديد از وى نشانى يا نديد

گر بديد آن شاه جويا دور نيست                                       ليك ما را ذكر آن دستور نيست‏

چون ز گرمابه بيامد آن غلام                                          سوى خويشش خواند آن شاه و همام‏

گفت صحا لك نعيم دايم                                                 بس لطيفى و ظريف و خوب رو

اى دريغا گر نبودى در تو آن                                          كه همى‏گويد براى تو فلان‏

شاد گشتى هر كه رويت ديده‏يى                                       ديدنت ملك جهان ارزيديى‏

گفت رمزى ز آن بگو اى پادشاه                                      كز براى من بگفت آن دين تباه‏

گفت اول وصف دو روييت كرد                                     كاشكارا تو دوايى خفيه درد

خبث يارش را چو از شه گوش كرد                                 در زمان درياى خشمش جوش كرد

كف بر آورد آن غلام و سرخ گشت                                 تا كه موج هجو او از حد گذشت‏

كاو ز اول دم كه با من يار بود                                        همچو سگ در قحط بس گه خوار بود

چون دمادم كرد هجوش چون جرس                                 دست بر لب زد شهنشاهش كه بس‏

گفت دانستم ترا از وى بدان                                            از تو جان گنده ست و از يارت دهان‏

پس نشين اى گنده جان از دور تو                                    تا امير او باشد و مأمور تو

در حديث آمد كه تسبيح از ريا                                         همچو سبزه‏ى گولخن دان اى كيا

پس بدان كه صورت خوب و نكو                                    با خصال بد نيرزد يك تسو

ور بود صورت حقير و ناپذير                                        چون بود خلقش نكو در پاش مير

صورت ظاهر فنا گردد بدان                                          عالم معنى بماند جاودان‏

چند بازى عشق با نقش سبو                                           بگذر از نقش سبو رو آب جو

صورتش ديدى ز معنى غافلى                                        از صدف درى گزين گر عاقلى‏

اين صدفهاى قوالب در جهان                                         گر چه جمله زنده‏اند از بحر جان‏

ليك اندر هر صدف نبود گهر                                          چشم بگشا در دل هر يك نگر

كان چه دارد وين چه دارد مى‏گزين                                 ز انكه كمياب است آن در ثمين‏

گر به صورت مى‏روى كوهى به شكل                              در بزرگى هست صد چندان كه لعل‏

هم به صورت دست و پا و پشم تو                                   هست صد چندان كه نقش چشم تو

ليك پوشيده نباشد بر تو اين                                            كز همه اعضا دو چشم آمد گزين‏

از يك انديشه كه آيد در درون                                         صد جهان گردد به يك دم سر نگون‏

جسم سلطان گر به صورت يك بود                                  صد هزاران لشكرش در پى دود

باز شكل و صورت شاه صفى                                        هست محكوم يكى فكر خفى‏

خلق بى‏پايان ز يك انديشه بين                                         گشته چون سيلى روانه بر زمين‏

هست آن انديشه پيش خلق خرد                                       ليك چون سيلى جهان را خورد و برد

پس چو مى‏بينى كه از انديشه‏اى                                       قايم است اندر جهان هر پيشه‏اى‏

خانه‏ها و قصرها و شهرها                                            كوهها و دشتها و نهرها

هم زمين و بحر و هم مهر و فلك                                     زنده از وى همچو كز دريا سمك‏

پس چرا از ابلهى پيش تو كور                                        تن سليمان است و انديشه چو مور

مى‏نمايد پيش چشمت كه بزرگ                                       هست انديشه چو موش و كوه گرگ‏

عالم اندر چشم تو هول و عظيم                                       ز ابر و رعد و چرخ دارى لرز و بيم‏

وز جهان فكرتى اى كم ز خر                                         ايمن و غافل چو سنگ بى‏خبر

ز انكه نقشى وز خرد بى‏بهره‏اى                                      آدمى خو نيستى خر كره‏اى‏

سايه را تو شخص مى‏بينى ز جهل                                   شخص از آن شد نزد تو بازى و سهل‏

باش تا روزى كه آن فكر و خيال                                     بر گشايد بى‏حجابى پر و بال‏

كوهها بينى شده چون پشم نرم                                         نيست گشته اين زمين سرد و گرم‏

نه سما بينى نه اختر نه وجود                                          جز خداى واحد حى ودود

يك فسانه راست آمد يا دروغ                                          تا دهد مر راستيها را فروغ‏

 

حسد كردن حشم بر غلام خاص

‏

پادشاهى بنده‏اى را از كرم                                             بر گزيده بود بر جمله حشم‏

جامگى او وظيفه‏ى چل امير                                          ده يك قدرش نديدى صد وزير

از كمال طالع و اقبال و بخت                                          او ايازى بود و شه محمود وقت‏

روح او با روح شه در اصل خويش                                 پيش از اين تن بوده هم پيوند و خويش‏

كار آن دارد كه پيش از تن بده ست                                  بگذر از اينها كه نو حادث شده ست‏

كار عارف راست كاو نه احول است                                چشم او بر كشتهاى اول است‏

آن چه گندم كاشتندش و آن چه جو                                   چشم او آن جاست روز و شب گرو

آنچ آبست است شب جز آن نزاد                                      حيله‏ها و مكرها باد است باد

كى كند دل خوش به حيلتهاى گش                                    آن كه بيند حيله‏ى حق بر سرش‏

او درون دام دامى مى‏نهد                                               جان تو نه اين جهد نه آن جهد

گر برويد ور بريزد صد گياه                                          عاقبت بر رويد آن كشته‏ى اله‏

كشت نو كاريد بر كشت نخست                                       اين دوم فانى است و آن اول درست‏

تخم اول كامل و بگزيده است                                         تخم ثانى فاسد و پوسيده است‏

افكن اين تدبير خود را پيش دوست                                   گر چه تدبيرت هم از تدبير اوست‏

كار آن دارد كه حق افراشته ست                                     آخر آن رويد كه اول كاشته ست‏

هر چه كارى از براى او بكار                                         چون اسير دوستى اى دوستدار

گرد نفس دزد و كار او مپيچ                                           هر چه آن نه كار حق هيچ است هيچ‏

پيش از آن كه روز دين پيدا شود                                     نزد مالك دزد شب رسوا شود

رخت دزديده به تدبير و فنش                                          مانده روز داورى بر گردنش‏

صد هزاران عقل با هم بر جهند                                      تا به غير دام او دامى نهند

دام خود را سخت‏تر يابند و بس                                       كى نمايد قوتى با باد خس‏

گر تو گويى فايده‏ى هستى چه بود                                    در سؤالت فايده هست اى عنود

گر ندارد اين سؤالت فايده                                              چه شنويم اين را عبث بى‏عايده‏

ور سؤالت را بسى فاييده‏هاست                                       پس جهان بى‏فايده آخر چراست‏

ور جهان از يك جهت بى‏فايده ست                                  از جهتهاى دگر پر عايده ست‏

فايده‏ى تو گر مرا فاييده نيست                                         مر ترا چون فايده ست از وى مه ايست‏

حسن يوسف عالمى را فايده                                           گر چه بر اخوان عبث بد زايده‏

لحن داودى چنان محبوب بود                                         ليك بر محروم بانگ چوب بود

آب نيل از آب حيوان بد فزون                                         ليك بر محروم و منكر بود خون‏

هست بر مومن شهيدى زندگى                                        بر منافق مردن است و ژندگى‏

چيست در عالم بگو يك نعمتى                                        كه نه محرومند از وى امتى‏

گاو و خر را فايده چه در شكر                                        هست هر جان را يكى قوتى دگر

ليك گر آن قوت بر وى عارضى است                              پس نصيحت كردن او را رايضى است‏

چون كسى كاو از مرض گل داشت دوست                        گر چه پندارد كه آن خود قوت اوست‏

قوت اصلى را فرامش كرده است                                    روى در قوت مرض آورده است‏

نوش را بگذاشته سم خورده است                                    قوت علت همچو چوبش كرده است‏

قوت اصلى بشر نور خداست                                          قوت حيوانى مر او را ناسزاست‏

ليك از علت در اين افتاد دل                                           كه خورد او روز و شب زين آب و گل‏

روى زرد و پاى سست و دل سبك                                   كو غذاى و السما ذات الحبك‏

آن غذاى خاصگان دولت است                                        خوردن آن بى‏گلو و آلت است‏

شد غذاى آفتاب از نور عرش                                         مر حسود و ديو را از دود فرش‏

در شهيدان يُرْزَقُونَ فرمود حق                                       آن غذا را نه دهان بد نه طبق‏

دل ز هر يارى غذايى مى‏خورد                                       دل ز هر علمى صفايى مى‏برد

صورت هر آدمى چون كاسه‏اى است                               چشم از معنى او حساسه‏اى است‏

از لقاى هر كسى چيزى خورى                                       و ز قران هر قرين چيزى برى‏

چون ستاره با ستاره شد قرين                                         لايق هر دو اثر زايد يقين‏

چون قران مرد و زن زايد بشر                                       وز قران سنگ و آهن شد شرر

و ز قران خاك با بارانها                                                ميوه‏ها و سبزه و ريحانها

و ز قران سبزه‏ها با آدمى                                              دل خوشى و بى‏غمى و خرمى‏

وز قران خرمى با جان ما                                              مى‏بزايد خوبى و احسان ما

قابل خوردن شود اجسام ما                                            چون بر آيد از تفرج كام ما

سرخ رويى از قران خون بود                                         خون ز خورشيد خوش گلگون بود

بهترين رنگها سرخى بود                                              و آن ز خورشيد است و از وى مى‏رسد

هر زمينى كان قرين شد با زحل                                      شوره گشت و كشت را نبود محل‏

قوت اندر فعل آيد ز اتفاق                                              چون قران ديو با اهل نفاق‏

اين معانى راست از چرخ نهم                                         بى‏همه طاق و طرم طاق و طرم‏

خلق را طاق و طرم عاريت است                                    امر را طاق و طرم ماهيت است‏

از پى طاق و طرم خوارى كشند                                      بر اميد عز در خوارى خوشند

بر اميد عز ده روزه‏ى خدوك                                          گردن خود كرده‏اند از غم چو دوك‏

چون نمى‏آيند اينجا كه منم                                              كاندر اين عز آفتاب روشنم‏

مشرق خورشيد برج قيرگون                                          آفتاب ما ز مشرقها برون‏

مشرق او نسبت ذرات او                                               نه بر آمد نه فرو شد ذات او

ما كه واپس ماند ذرات وى‏ايم                                         در دو عالم آفتابى بى‏فى‏ايم‏

باز گرد شمس مى‏گردم عجب                                         هم ز فر شمس باشد اين سبب‏

شمس باشد بر سببها مطلع                                              هم از او حبل سببها منقطع‏

صد هزاران بار ببريدم اميد                                            از كه از شمس اين شما باور كنيد

تو مرا باور مكن كز آفتاب                                             صبر دارم من و يا ماهى ز آب‏

ور شوم نوميد نوميدى من                                              عين صنع آفتاب است اى حسن‏

عين صنع از نفس صانع چون برد                                   هيچ هست از غير هستى چون چرد

جمله هستيها از اين روضه چرند                                     گر براق و تازيان ور خود خرند

و انكه گردشها از آن دريا نديد                                        هر دم آرد رو به صحرايى جديد

او ز بحر عذب آب شور خورد                                       تا كه آب شور او را كور كرد

بحر مى‏گويد به دست راست خور                                    ز آب من اى كور تا يابى بصر

هست دست راست اينجا ظن راست                                  كاو بداند نيك و بد را كز كجاست‏

نيزه گردانى است اى نيزه كه تو                                      راست مى‏گردى گهى گاهى دو تو

ما ز عشق شمس دين بى‏ناخنيم                                        ور نه ما آن كور را بينا كنيم‏

هان ضياء الحق حسام الدين تو زود                                 داروش كن كورى چشم حسود

توتياى كبرياى تيز فعل                                                 داروى ظلمت كش استيز فعل‏

آن كه گر بر چشم اعمى بر زند                                       ظلمت صد ساله را زو بر كند

جمله كوران را دوا كن جز حسود                                    كز حسودى بر تو مى‏آرد جحود

مر حسودت را اگر چه آن منم                                         جان مده تا همچنين جان مى‏كنم‏

آن كه او باشد حسود آفتاب                                             و انكه مى‏رنجد ز بود آفتاب‏

اينت درد بى‏دوا كاو راست آه                                         اينت افتاده ابد در قعر چاه‏

نفى خورشيد ازل بايست او                                            كى بر آيد اين مراد او بگو

 

گرفتار شدن باز ميان جغدان به ويرانه

‏

باز آن باشد كه باز آيد به شاه                                          باز كور است آن كه شد گم كرده راه‏

راه را گم كرد و در ويران فتاد                                       باز در ويران بر جغدان فتاد

او همه نور است از نور رضا                                        ليك كورش كرد سرهنگ قضا

خاك در چشمش زد و از راه برد                                     در ميان جغد و ويرانش سپرد

بر سرى جغدانش بر سر مى‏زنند                                     پر و بال نازنينش مى‏كنند

ولوله افتاد در جغدان كه ها                                            باز آمد تا بگيرد جاى ما

چون سگان كوى پر خشم و مهيب                                   اندر افتادند در دلق غريب‏

باز گويد من چه در خوردم به جغد                                  صد چنين ويران فدا كردم به جغد

من نخواهم بود اينجا مى‏روم                                           سوى شاهنشاه راجع مى‏شوم‏

خويشتن مكشيد اى جغدان كه من                                     نه مقيمم مى‏روم سوى وطن‏

اين خراب آباد در چشم شماست                                      ور نه ما را ساعد شه باز جاست‏

جغد گفتا باز حيلت مى‏كند                                              تا ز خان و مان شما را بر كند

خانه‏هاى ما بگيرد او به مكر                                          بر كند ما را به سالوسى ز وكر

مى‏نمايد سيرى اين حيلت پرست                                      و الله از جمله‏ى حريصان بدتر است‏

او خورد از حرص طين را همچو دبس                             دنبه مسپاريد اى ياران به خرس‏

لاف از شه مى‏زند وز دست شاه                                     تا برد او ما سليمان را ز راه‏

خود چه جنس شاه باشد مرغكى                                      مشنوش گر عقل دارى اندكى‏

جنس شاه است او و يا جنس وزير                                   هيچ باشد لايق لوزينه سير

آن چه مى‏گويد ز مكر و فعل و فن                                   هست سلطان با حشم جوياى من‏

اينت ماليخولياى ناپذير                                                  اينت لاف خام و دام گول گير

هر كه اين باور كند از ابلهى است                                    مرغك لاغر چه در خورد شهى است‏

كمترين جغد ار زند بر مغز او                                        مر و را يارى‏گرى از شاه كو

گفت باز ار يك پر من بشكند                                           بيخ جغدستان شهنشه بر كند

جغد چه بود خود اگر بازى مرا                                       دل برنجاند كند با من جفا

شه كند توده به هر شيب و فراز                                      صد هزاران خرمن از سرهاى باز

پاسبان من عنايات وى است                                           هر كجا كه من روم شه در پى است‏

در دل سلطان خيال من مقيم                                           بى‏خيال من دل سلطان سقيم‏

چون بپراند مرا شه در روش                                          مى‏پرم بر اوج دل چون پرتوش‏

همچو ماه و آفتابى مى‏پرم                                              پرده‏هاى آسمانها مى‏درم‏

روشنى عقلها از فكرتم                                                  انفطار آسمان از فطرتم‏

بازم و حيران شود در من هما                                        جغد كه بود تا بداند سر ما

شه براى من ز زندان ياد كرد                                         صد هزاران بسته را آزاد كرد

يك دمم با جغدها دمساز كرد                                           از دم من جغدها را باز كرد

اى خنك جغدى كه در پرواز من                                      فهم كرد از نيك بختى راز من‏

در من آويزيد تا نازان شويد                                           گر چه جغدانيد شهبازان شويد

آن كه باشد با چنان شاهى حبيب                                      هر كجا افتد چرا باشد غريب‏

هر كه باشد شاه دردش را دوا                                         گر چو نى نالد نباشد بى‏نوا

مالك ملكم نيم من طبل خوار                                           طبل بازم مى‏زند شه از كنار

طبل باز من نداى ارجعي                                               حق گواه من به رغم مدعى‏

من نيم جنس شهنشه دور از او                                        ليك دارم در تجلى نور از او

نيست جنسيت ز روى شكل و ذات                                   آب جنس خاك آمد در نبات‏

باد جنس آتش آمد در قوام                                              طبع را جنس آمده ست آخر مدام‏

جنس ما چون نيست جنس شاه ما                                     ماى ما شد بهر ماى او فنا

چون فنا شد ماى ما او ماند فرد                                       پيش پاى اسب او گردم چو گرد

خاك شد جان و نشانيهاى او                                           هست بر خاكش نشان پاى او

خاك پايش شو براى اين نشان                                         تا شوى تاج سر گردن كشان‏

تا كه نفريبد شما را شكل من                                           نقل من نوشيد پيش از نقل من‏

اى بسا كس را كه صورت راه زد                                   قصد صورت كرد و بر الله زد

آخر اين جان با بدن پيوسته است                                     هيچ اين جان با بدن مانند هست‏

تاب نور چشم با پيه است جفت                                       نور دل در قطره‏ى خونى نهفت‏

شادى اندر گرده و غم در جگر                                       عقل چون شمعى درون مغز سر

اين تعلقها نه بى‏كيف است و چون                                    عقلها در دانش چونى زبون‏

جان كل با جان جزو آسيب كرد                                      جان از او درى ستد در جيب كرد

همچو مريم جان از آن آسيب جيب                                   حامله شد از مسيح دل فريب‏

آن مسيحى نه كه بر خشك و تر است                                آن مسيحى كز مساحت برتر است‏

پس ز جان جان چو حامل گشت جان                               از چنين جانى شود حامل جهان‏

پس جهان زايد جهان ديگرى                                          اين حشر را وا نمايد محشرى‏

تا قيامت گر بگويم بشمرم                                              من ز شرح اين قيامت قاصرم‏

اين سخنها خود به معنى يا ربى است                                حرفها دام دم شيرين لبى است‏

چون كند تقصير پس چون تن زند                                    چون كه لبيكش به يا رب مى‏رسد

هست لبيكى كه نتوانى شنيد                                            ليك سر تا پاى بتوانى چشيد

 

كلوخ انداختن تشنه از سر ديوار در جوى آب

‏

بر لب جو بود ديوارى بلند                                             بر سر ديوار تشنه‏ى دردمند

مانعش از آب آن ديوار بود                                            از پى آب او چو ماهى زار بود

ناگهان انداخت او خشتى در آب                                       بانگ آب آمد به گوشش چون خطاب‏

چون خطاب يار شيرين لذيذ                                           مست كرد آن بانگ آبش چون نبيذ

از صفاى بانگ آب آن ممتحن                                        گشت خشت انداز ز آن جا خشت‏كن‏

آب مى‏زد بانگ يعنى هى ترا                                          فايده چه زين زدن خشتى مرا

تشنه گفت آيا مرا دو فايده است                                       من از اين صنعت ندارم هيچ دست‏

فايده‏ى اول سماع بانگ آب                                            كاو بود مر تشنگان را چون رباب‏

بانگ او چون بانگ اسرافيل شد                                     مرده را زين زندگى تحويل شد

يا چو بانگ رعد ايام بهار                                             باغ مى‏يابد از او چندين نگار

يا چو بر درويش ايام زكات                                           يا چو بر محبوس پيغام نجات‏

چون دم رحمان بود كان از يمن                                      مى‏رسد سوى محمد بى‏دهن‏

يا چو بوى احمد مرسل بود                                            كان به عاصى در شفاعت مى‏رسد

يا چو بوى يوسف خوب لطيف                                       مى‏زند بر جان يعقوب نحيف‏

فايده‏ى ديگر كه هر خشتى كز اين                                   بر كنم آيم سوى ماء معين‏

كز كمى خشت ديوار بلند                                               پست‏تر گردد به هر دفعه كه كند

پستى ديوار قربى مى‏شود                                              فصل او درمان وصلى مى‏بود

سجده آمد كندن خشت لزب                                             موجب قربى كه وَ اسْجُدْ وَ اقترب‏

تا كه اين ديوار عالى گردن است                                     مانع اين سر فرود آوردن است‏

سجده نتوان كرد بر آب حيات                                         تا نيابم زين تن خاكى نجات‏

بر سر ديوار هر كاو تشنه‏تر                                           زودتر بر مى‏كند خشت و مدر

هر كه عاشق تر بود بر بانگ آب                                    او كلوخ زفت تر كند از حجاب‏

او ز بانگ آب پر مى تا عنق                                          نشنود بيگانه جز بانگ بلق‏

اى خنك آن را كه او ايام پيش                                         مغتنم دارد گزارد وام خويش‏

اندر آن ايام كش قدرت بود                                             صحت و زور دل و قوت بود

و آن جوانى همچو باغ سبز و تر                                     مى‏رساند بى‏دريغى بار و بر

چشمه‏هاى قوت و شهوت روان                                       سبز مى‏گردد زمين تن بدان‏

خانه‏ى معمور و سقفش بس بلند                                      معتدل اركان و بى‏تخليط و بند

پيش از آن كه ايام پيرى در رسد                                      گردنت بندد به حَبْلٌ مِنْ مسد

خاك شوره گردد و ريزان و سست                                  هرگز از شوره نبات خوش نرست‏

آب زور و آب شهوت منقطع                                          او ز خويش و ديگران نامنتفع‏

ابروان چون پالدم زير آمده                                            چشم را نم آمده تارى شده‏

از تشنج رو چو پشت سوسمار                                        رفته نطق و طعم و دندانها ز كار

روز بى‏گه لاشه لنگ و ره دراز                                     كارگه ويران عمل رفته ز ساز

بيخهاى خوى بد محكم شده                                             قوت بر كندن آن كم شده‏

 

فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشانده‏اى بر سر راه بر كن

‏

همچو آن شخص درشت خوش سخن                                در ميان ره نشاند او خار بن‏

ره گذريانش ملامت‏گر شدند                                           بس بگفتندش بكن اين را نكند

هر دمى آن خار بن افزون شدى                                      پاى خلق از زخم آن پر خون شدى‏

جامه‏هاى خلق بدريدى ز خار                                         پاى درويشان بخستى زار زار

چون به جد حاكم بدو گفت اين بكن                                  گفت آرى بر كنم روزيش من‏

مدتى فردا و فردا وعده داد                                             شد درخت خار او محكم نهاد

گفت روزى حاكمش اى وعده كژ                                    پيش آ در كار ما واپس مغز

گفت الايام يا عم بيننا                                                    گفت عجل لا تماطل ديننا

تو كه مى‏گويى كه فردا اين بدان                                      كه به هر روزى كه مى‏آيد زمان‏

آن درخت بد جوان‏تر مى‏شود                                         وين كننده پير و مضطر مى‏شود

خار بن در قوت و برخاستن                                           خار كن در پيرى و در كاستن‏

خار بن هر روز و هر دم سبز و تر                                 خار كن هر روز زار و خشكتر

او جوانتر مى‏شود تو پيرتر                                            زود باش و روزگار خود مبر

خار بن دان هر يكى خوى بدت                                       بارها در پاى خار آخر زدت‏

بارها از خوى خود خسته شدى                                       حس ندارى سخت بى‏حس آمدى‏

گر ز خسته گشتن ديگر كسان                                         كه ز خلق زشت تو هست آن رسان‏

غافلى بارى ز زخم خود نه‏اى                                         تو عذاب خويش و هر بيگانه‏اى‏

يا تبر برگير و مردانه بزن                                             تو على‏وار اين در خيبر بكن‏

يا به گلبن وصل كن اين خار را                                      وصل كن با نار نور يار را

تا كه نور او كشد نار تو را                                            وصل او گلشن كند خار تو را

تو مثال دوزخى او مومن است                                        كشتن آتش به مومن ممكن است‏

مصطفى فرمود از گفت جحيم                                        كاو به مومن لابه گر گردد ز بيم‏

گويدش بگذر ز من اى شاه زود                                      هين كه نورت سوز نارم را ربود

پس هلاك نار نور مومن است                                        ز انكه بى‏ضد دفع ضد لا يمكن است‏

نار ضد نور باشد روز عدل                                           كان ز قهر انگيخته شد اين ز فضل‏

گر همى‏خواهى تو دفع شر نار                                        آب رحمت بر دل آتش گمار

چشمه‏ى آن آب رحمت مومن است                                   آب حيوان روح پاك محسن است‏

بس گريزان است نفس تو از او                                       ز انكه تو از آتشى او آب جو

ز آب آتش ز آن گريزان مى‏شود                                      كاتشش از آب ويران مى‏شود

حس و فكر تو همه از آتش است                                      حس شيخ و فكر او نور خوش است‏

آب نور او چو برآتش چكد                                             چك چك از آتش بر آيد بر جهد

چون كند چك چك تو گويش مرگ و درد                           تا شود اين دوزخ نفس تو سرد

تا نسوزد او گلستان تو را                                              تا نسوزد عدل و احسان تو را

بعد از آن چيزى كه كارى بردهد                                     لاله و نسرين و سيسنبردهد

باز پهنا مى‏رويم از راه راست                                        باز گرد اى خواجه راه ما كجاست‏

اندر آن تقرير بوديم اى حسود                                         كه خرت لنگ است و منزل دور زود

سال بى‏گه گشت وقت كشت نى                                       جز سيه رويى و فعل زشت نى‏

كرم در بيخ درخت تن فتاد                                             بايدش بر كند و در آتش نهاد

هين و هين اى راه رو بى‏گاه شد                                      آفتاب عمر سوى چاه شد

اين دو روزك را كه زورت هست زود                             پير افشانى بكن از راه جود

اين قدر تخمى كه مانده ستت بباز                                    تا برويد زين دو دم عمر دراز

تا نمرده ست اين چراغ با گهر                                        هين فتيله‏اش ساز و روغن زودتر

 

آفت تاخير خيرات به فردا

 

هين مگو فردا كه فرداها گذشت                                      تا به كلى نگذرد ايام كشت‏

پند من بشنو كه تن بند قوى است                                     كهنه بيرون كن گرت ميل نوى است‏

لب ببند و كف پر زر بر گشا                                          بخل تن بگذار و پيش آور سخا

ترك شهوتها و لذتها سخاست                                          هر كه در شهوت فرو شد بر نخاست‏

اين سخا شاخى است از سرو بهشت                                 واى او كز كف چنين شاخى بهشت‏

عروة الوثقى است اين ترك هوا                                       بر كشد اين شاخ جان را بر سما

تا برد شاخ سخا اى خوب كيش                                       مر ترا بالا كشان تا اصل خويش‏

يوسف حسنى و اين عالم چو چاه                                     وين رسن صبر است بر امر اله‏

يوسفا آمد رسن در زن دو دست                                      از رسن غافل مشو بى‏گه شده ست‏

حمد لله كين رسن آويختند                                               فضل و رحمت را بهم آميختند

تا ببينى عالم جان جديد                                                  عالم بس آشكار ناپديد

اين جهان نيست چون هستان شده                                    و آن جهان هست بس پنهان شده‏

خاك بر باد است و بازى مى‏كند                                      كژنمايى پرده سازى مى‏كند

اينكه بر كار است بى‏كار است و پوست                            و انكه پنهان است مغز و اصل اوست‏

خاك همچون آلتى در دست باد                                        باد را دان عالى و عالى نژاد

چشم خاكى را به خاك افتد نظر                                       باد بين چشمى بود نوعى دگر

اسب داند اسب را كاو هست يار                                      هم سوارى داند احوال سوار

چشم حس اسب است و نور حق سوار                              بى‏سواره اسب خود نايد به كار

پس ادب كن اسب را از خوى بد                                      ور نه پيش شاه باشد اسب رد

چشم اسب از چشم شه رهبر بود                                      چشم او بى‏چشم شه مضطر بود

چشم اسبان جز گياه و جز چرا                                        هر كجا خوانى بگويد نه چرا

نور حق بر نور حس راكب شود                                     آن گهى جان سوى حق راغب شود

اسب بى‏راكب چه داند رسم راه                                       شاه بايد تا بداند شاه راه‏

سوى حسى رو كه نورش راكب است                               حس را آن نور نيكو صاحب است‏

نور حس را نور حق تزيين بود                                       معنى نُورٌ عَلى‏ نُورٍ اين بود

نور حسى مى‏كشد سوى ثرى                                          نور حقش مى‏برد سوى على‏

ز انكه محسوسات دونتر عالمى است                                نور حق دريا و حس چون شبنمى است‏

ليك پيدا نيست آن راكب بر او                                         جز به آثار و به گفتار نكو

نور حسى كاو غليظ است و گران                                    هست پنهان در سواد ديده‏گان‏

چون كه نور حس نمى‏بينى ز چشم                                   چون ببينى نور آن دينى ز چشم‏

نور حس با اين غليظى مختفى است                                 چون خفى نبود ضيايى كان صفى است‏

اين جهان چون خس به دست باد غيب                              عاجزى پيش گرفت و داد غيب‏

گه بلندش مى‏كند گاهيش پست                                         گه درستش مى‏كند گاهى شكست‏

گه يمينش مى‏برد گاهى يسار                                          گه گلستانش كند گاهيش خار

دست پنهان و قلم بين خط گزار                                       اسب در جولان و ناپيدا سوار

تير پران بين و ناپيدا كمان                                             جانها پيدا و پنهان جان جان‏

تير را مشكن كه اين تير شهى است                                  تير پرتابى ز شصت آگهى است‏

ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ گفت حق                                           كار حق بر كارها دارد سبق‏

خشم خود بشكن تو مشكن تير را                                     چشم خشمت خون شمارد شير را

بوسه ده بر تير و پيش شاه بر                                         تير خون آلود از خون تو تر

آن چه پيدا عاجز و بسته و زبون                                     و آن چه ناپيدا چنان تند و حرون‏

ما شكاريم اين چنين دامى كراست                                    گوى چوگانيم چوگانى كجاست‏

مى‏درد مى‏دوزد اين خياط كو                                         مى‏دمد مى‏سوزد اين نفاط كو

ساعتى كافر كند صديق را                                             ساعتى زاهد كند زنديق را

ز انكه مخلص در خطر باشد ز دام                                  تا ز خود خالص نگردد او تمام‏

ز انكه در راهست و ره زن بى‏حد است                            آن رهد كاو در امان ايزد است‏

آينه‏ى خالص نگشت او مخلص است                                مرغ را نگرفته است او مقنص است‏

چون كه مخلص گشت مخلص باز رست                           در مقام امن رفت و برد دست‏

هيچ آيينه دگر آهن نشد                                                  هيچ نانى گندم خرمن نشد

هيچ انگورى دگر غوره نشد                                           هيچ ميوه‏ى پخته با كوره نشد

پخته گرد و از تغير دور شو                                           رو چو برهان محقق نور شو

چون ز خود رستى همه برهان شدى                                چون كه بنده نيست شد سلطان شدى‏

ور عيان خواهى صلاح دين نمود                                    ديده‏ها را كرد بينا و گشود

فقر را از چشم و از سيماى او                                        ديد هر چشمى كه دارد نور هو

شيخ فعال است بى‏آلت چو حق                                        با مريدان داده بى‏گفتى سبق‏

دل به دست او چو موم نرم رام                                       مهر او گه ننگ سازد گاه نام‏

مهر مومش حاكى انگشترى است                                    باز آن نقش نگين حاكى كيست‏

حاكى انديشه‏ى آن زرگر است                                        سلسله‏ى هر حلقه اندر ديگر است‏

اين صدا در كوه دلها بانگ كى ست                                 گه پرست از بانگ اين كه گه تهى است‏

هر كجا هست او حكيم است اوستاد                                  بانگ او زين كوه دل خالى مباد

هست كه كاوا مثنا مى‏كند                                               هست كه كآواز صد تا مى‏كند

مى‏زهاند كوه از آن آواز و قال                                        صد هزاران چشمه‏ى آب زلال‏

چون ز كوه آن لطف بيرون مى‏شود                                 آبها در چشمه‏ها خون مى‏شود

ز آن شهنشاه همايون نعل بود                                         كه سراسر طور سينا لعل بود

جان پذيرفت و خرد اجزاى كوه                                      ما كم از سنگيم آخر اى گروه‏

نه ز جان يك چشمه جوشان مى‏شود                                 نه بدن از سبز پوشان مى‏شود

نه صداى بانگ مشتاقى در او                                        نه صفاى جرعه‏ى ساقى در او

كو حميت تا ز تيشه و ز كلند                                          اين چنين كه را بكلى بر كنند

بو كه بر اجزاى او تابد مهى                                           بو كه در وى تاب مه يابد رهى‏

چون قيامت كوهها را بر كند                                          پس قيامت اين كرم كى مى‏كند

اين قيامت ز آن قيامت كى كم است                                  آن قيامت زخم و اين چون مرهم است‏

هر كه ديد اين مرهم از زخم ايمن است                             هر بدى كاين حسن ديد او محسن است‏

اى خنك زشتى كه خويش شد حريف                                و اى گل رويى كه جفتش شد خريف‏

نان مرده چون حريف جان شود                                      زنده گردد نان و عين آن شود

هيزم تيره حريف نار شد                                               تيرگى رفت و همه انوار شد

در نمك‏لان چون خر مرده فتاد                                        آن خرى و مردگى يك سو نهاد

صبغة الله هست خم رنگ هو                                         پيسها يك رنگ گردد اندر او

چون در آن خم افتد و گوييش قم                                      از طرب گويد منم خم لا تلم‏

آن منم خم خود انا الحق گفتن است                                   رنگ آتش دارد الا آهن است‏

رنگ آهن محو رنگ آتش است                                      ز آتشى مى‏لافد و خامش‏وش است‏

چون به سرخى گشت همچون زر كان                              پس انا النار است لافش بى‏زبان‏

شد ز رنگ و طبع آتش محتشم                                        گويد او من آتشم من آتشم‏

آتشم من گر ترا شك است و ظن                                      آزمون كن دست را بر من بزن‏

آتشم من بر تو گر شد مشتبه                                           روى خود بر روى من يك دم بنه‏

آدمى چون نور گيرد از خدا                                           هست مسجود ملايك ز اجتبا

نيز مسجود كسى كاو چون ملك                                       رسته باشد جانش از طغيان و شك‏

آتش چه آهن چه لب ببند                                                ريش تشبيه مشبه را مخند

پاى در دريا منه كم گوى از آن                                       بر لب دريا خمش كن لب گزان‏

گر چه صد چون من ندارد تاب بحر                                 ليك مى‏نشكيبم از غرقاب بحر

جان و عقل من فداى بحر باد                                          خونبهاى عقل و جان اين بحر داد

تا كه پايم مى‏رود رانم در او                                           چون نماند پا چو بطانم در او

بى‏ادب حاضر ز غايب خوشتر است                                حلقه گر چه كژ بود نه بر در است‏

اى تن آلوده به گرد حوض گرد                                       پاك كى گردد برون حوض مرد

پاك كاو از حوض مهجور اوفتاد                                     او ز پاكى خويش هم دور اوفتاد

پاكى اين حوض بى‏پايان بود                                          پاكى اجسام كم ميزان بود

ز انكه دل حوض است ليكن در كمين                               سوى دريا راه پنهان دارد اين‏

پاكى محدود تو خواهد مدد                                             ور نه اندر خرج كم گردد عدد

آب گفت آلوده را در من شتاب                                        گفت آلوده كه دارم شرم از آب‏

گفت آب اين شرم بى‏من كى رود                                     بى‏من اين آلوده زايل كى شود

ز آب هر آلوده كاو پنهان شود                                         الحياء يمنع الإيمان بود

دل ز پايه‏ى حوض تن گلناك شد                                      تن ز آب حوض دلها پاك شد

گرد پايه‏ى حوض دل گرد اى پسر                                   هان ز پايه‏ى حوض تن مى‏كن حذر

بحر تن بر بحر دل بر هم زنان                                       در ميانشان بَرْزَخٌ لا يبغيان‏

گر تو باشى راست ور باشى تو كژ                                  پيشتر مى‏غژ بدو واپس مغژ

پيش شاهان گر خطر باشد به جان                                   ليك نشكيبد از او با همتان‏

شاه چون شيرين‏تر از شكر بود                                       جان به شيرينى رود خوشتر بود

اى ملامت گر سلامت مر ترا                                         اى سلامت جو تويى واهى العرى‏

جان من كوره ست با آتش خوش است                              كوره را اين بس كه خانه‏ى آتش است‏

همچو كوره عشق را سوزيدنى است                                هر كه او زين كور باشد كوره نيست‏

برگ بى‏برگى ترا چون برگ شد                                     جان باقى يافتى و مرگ شد

چون ترا غم شادى افزودن گرفت                                    روضه‏ى جانت گل و سوسن گرفت‏

آن چه خوف ديگران آن امن تست                                   بط قوى از بحر و مرغ خانه سست‏

باز ديوانه شدم من اى طبيب                                           باز سودايى شدم من اى حبيب‏

حلقه‏هاى سلسله‏ى تو ذو فنون                                         هر يكى حلقه دهد ديگر جنون‏

داد هر حلقه فنونى ديگر است                                         پس مرا هر دم جنونى ديگر است‏

پس فنون باشد جنون اين شد مثل                                     خاصه در زنجير اين مير اجل‏

آن چنان ديوانگى بگسست بند                                         كه همه ديوانگان پندم دهند

 

آمدن دوستان به بيمارستان جهت پرسش ذو النون مصرى

‏

اين چنين ذو النون مصرى را فتاد                                   كاندر او شور و جنونى نو بزاد

شور چندان شد كه تا فوق فلك                                        مى‏رسيد از وى جگرها را نمك‏

هين منه تو شور خود اى شوره خاك                                پهلوى شور خداوندان پاك‏

خلق را تاب جنون او نبود                                              آتش او ريشهاشان مى‏ربود

چون كه در ريش عوام آتش فتاد                                      بند كردندش به زندانى نهاد

نيست امكان واكشيدن اين لگام                                        گر چه زين ره تنگ مى‏آيند عام‏

ديده اين شاهان ز عامه خوف جان                                  كاين گره كورند و شاهان بى‏نشان‏

چون كه حكم اندر كف رندان بود                                    لاجرم ذو النون در زندان بود

يك سواره مى‏رود شاه عظيم                                           در كف طفلان چنين در يتيم‏

در چه دريا نهان در قطره‏اى                                          آفتابى مخفى اندر ذره‏اى‏

آفتابى خويش را ذره نمود                                              و اندك اندك روى خود را بر گشود

جمله‏ى ذرات در وى محو شد                                         عالم از وى مست گشت و صحو شد

چون قلم در دست غدارى بود                                         بى‏گمان منصور بر دارى بود

چون سفيهان راست اين كار و كيا                                   لازم آمد يَقْتُلُونَ الأنبياء

انبيا را گفته قومى راه گم                                               از سفه إِنَّا تَطَيَّرْنا بكم‏

جهل ترسا بين امان انگيخته                                           ز آن خداوندى كه گشت آويخته‏

چون به قول اوست مصلوب جهود                                  پس مر او را امن كى تاند نمود

چون دل آن شاه ز ايشان خون بود                                   عصمت وَ أَنْتَ فِيهِمْ چون بود

زر خالص را و زرگر را خطر                                       باشد از قلاب خاين بيشتر

يوسفان از رشك زشتان مخفيند                                       كز عدو خوبان در آتش مى‏زيند

يوسفان از مكر اخوان در چه‏اند                                      كز حسد يوسف به گرگان مى‏دهند

از حسد بر يوسف مصرى چه رفت                                 اين حسد اندر كمين گرگى است زفت‏

لاجرم زين گرگ يعقوب حليم                                         داشت بر يوسف هميشه خوف و بيم‏

گرگ ظاهر گرد يوسف خود نگشت                                اين حسد در فعل از گرگان گذشت‏

رحم كرد اين گرگ و ز عذر لبق                                     آمده كه إِنَّا ذَهَبْنا نستبق‏

صد هزاران گرگ را اين مكر نيست                                عاقبت رسوا شود اين گرگ بيست‏

ز انكه حشر حاسدان روز گزند                                       بى‏گمان بر صورت گرگان كنند

حشر پر حرص خس مردار خوار                                   صورت خوكى بود روز شمار

زانيان را گند اندام نهان                                                 خمر خواران را بود گند دهان‏

گند مخفى كان به دلها مى‏رسيد                                        گشت اندر حشر محسوس و پديد

بيشه‏اى آمد وجود آدمى                                                 بر حذر شو زين وجود ار ز آن دمى‏

در وجود ما هزاران گرگ و خوك                                   صالح و ناصالح و خوب و خشوك‏

حكم آن خور است كان غالبتر است                                  چون كه زر بيش از مس آيد آن زر است‏

سيرتى كان بر وجودت غالب است                                  هم بر آن تصوير حشرت واجب است‏

ساعتى گرگى در آيد در بشر                                          ساعتى يوسف رخى همچون قمر

مى‏رود از سينه‏ها در سينه‏ها                                          از ره پنهان صلاح و كينه‏ها

بلكه خود از آدمى در گاو و خر                                       مى‏رود دانايى و علم و هنر

اسب سكسك مى‏شود رهوار و رام                                   خرس بازى مى‏كند بر هم سلام‏

رفت اندر سگ ز آدميان هوس                                       تا شبان شد يا شكارى يا حرس‏

در سگ اصحاب خوبى ز ان وفود                                  رفت تا جوياى اللَّه گشته بود

هر زمان در سينه نوعى سر كند                                     گاه ديو و گه ملك گه دام و دد

ز آن عجب بيشه كه شير آگه است                                   تا به دام سينه‏ها پنهان ره است‏

دزديى كن از درون مرجان جان                                     اى كم از سگ از درون عارفان‏

چون كه دزدى بارى آن در لطيف                                   چون كه حامل مى‏شوى بارى شريف‏

 

فهم كردن مريدان كه ذو النون ديوانه نشده است قاصد كرده است‏

 

دوستان در قصه‏ى ذو النون شدند                                    سوى زندان و در آن رايى زدند

كاين مگر قاصد كند يا حكمتى است                                 او در اين دين قبله‏اى و آيتى است‏

دور دور از عقل چون درياى او                                     تا جنون باشد سفه فرماى او

حاش لله از كمال جاه او                                                كابر بيمارى بپوشد ماه او

او ز شر عامه اندر خانه شد                                           او ز ننگ عاقلان ديوانه شد

او ز عار عقل كند تن پرست                                          قاصدا رفته ست و ديوانه شده ست‏

كه ببنديدم قوى و ز ساز گاو                                          بر سر و پشتم بزن وين را مكاو

تا ز زخم لخت يابم من حيات                                          چون قتيل از گاو موسى اى ثقات‏

تا ز زخم لخت گاوى خوش شوم                                     همچو كشته‏ى گاو موسى گش شوم‏

زنده شد كشته ز زخم دم گاو                                          همچو مس از كيميا شد زر ساو

كشته بر جست و بگفت اسرار را                                    وا نمود آن زمره‏ى خون‏خوار را

گفت روشن كاين جماعت كشته‏اند                                   كاين زمان در خصمى‏ام آشفته‏اند

چون كه كشته گردد اين جسم گران                                  زنده گردد هستى اسرار دان‏

جان او بيند بهشت و نار را                                            باز داند جمله‏ى اسرار را

وا نمايد خونيان ديو را                                                  وا نمايد دام خدعه و ريو را

گاو كشتن هست از شرط طريق                                      تا شود از زخم دمش جان مفيق‏

گاو نفس خويش را زوتر بكش                                        تا شود روح خفى زنده و بهش‏

 

رجوع به حكايت ذو النون‏

 

چون رسيدند آن نفر نزديك او                                         بانگ بر زد هى كيانيد اتقوا

با ادب گفتند ما از دوستان                                             بهر پرسش آمديم اينجا به جان‏

چونى اى درياى عقل ذو فنون                                        اين چه بهتان است بر عقلت جنون‏

دود گلخن كى رسد در آفتاب                                          چون شود عنقا شكسته از غراب‏

وامگير از ما بيان كن اين سخن                                      ما محبانيم با ما اين مكن‏

مر محبان را نشايد دور كرد                                           يا به رو پوش و دغل مغرور كرد

راز را اندر ميان آور شها                                              رو مكن در ابر پنهانى مها

ما محب و صادق و دل خسته‏ايم                                      در دو عالم دل به تو در بسته‏ايم‏

فحش آغازيد و دشنام از گزاف                                       گفت او ديوانگانه زى و قاف‏

بر جهيد و سنگ پران كرد و چوب                                  جملگى بگريختند از بيم كوب‏

قهقهه خنديد و جنبانيد سر                                              گفت باد ريش اين ياران نگر

دوستان بين، كو نشان دوستان                                        دوستان را رنج باشد همچو جان‏

كى كران گيرد ز رنج دوست دوست                                رنج مغز و دوستى آن را چو پوست‏

نه نشان دوستى شد سر خوشى                                        در بلا و آفت و محنت كشى‏

دوست همچون زر بلا چون آتش است                              زر خالص در دل آتش خوش است‏

 

امتحان كردن خواجه‏ى لقمان زيركى لقمان را

 

نه كه لقمان را كه بنده‏ى پاك بود                                     روز و شب در بندگى چالاك بود

خواجه‏اش مى‏داشتى در كار پيش                                     بهترش ديدى ز فرزندان خويش‏

ز انكه لقمان گر چه بنده زاد بود                                      خواجه بود و از هوا آزاد بود

گفت شاهى شيخ را اندر سخن                                         چيزى از بخشش ز من درخواست كن‏

گفت اى شه شرم نايد مر ترا                                          كه چنين گويى مرا زين برتر آ

من دو بنده دارم و ايشان حقير                                        و آن دو بر تو حاكمانند و امير

گفت شه آن دو چه‏اند اين زلت است                                 گفت آن يك خشم و ديگر شهوت است‏

شاه آن دان كاو ز شاهى فارغ است                                  بى‏مه و خورشيد نورش بازغ است‏

مخزن آن دارد كه مخزن ذات اوست                                هستى او دارد كه با هستى عدوست‏

خواجه‏ى لقمان به ظاهر خواجه‏وش                                 در حقيقت بنده، لقمان خواجه‏اش‏

در جهان باژگونه زين بسى است                                     در نظرشان گوهرى كم از خسى است‏

مر بيابان را مفازه نام شد                                              نام و رنگى عقلشان را دام شد

يك گره را خود معرف جامه است                                   در قبا گويند كاو از عامه است‏

يك گره را ظاهر سالوس زهد                                         نور بايد تا بود جاسوس زهد

نور بايد پاك از تقليد و غول                                           تا شناسد مرد را بى‏فعل و قول‏

در رود در قلب او از راه عقل                                        نقد او بيند نباشد بند نقل‏

بندگان خاص علام الغيوب                                             در جهان جان جواسيس القلوب‏

در درون دل در آيد چون خيال                                       پيش او مكشوف باشد سر حال‏

در تن گنجشك چه بود برگ و ساز                                  كه شود پوشيده آن بر عقل باز

آن كه واقف گشت بر اسرار هو                                      سر مخلوقات چه بود پيش او

آن كه بر افلاك رفتارش بود                                           بر زمين رفتن چه دشوارش بود

در كف داود كاهن گشت موم                                          موم چه بود در كف او اى ظلوم‏

بود لقمان بنده شكلى خواجه‏اى                                        بندگى بر ظاهرش ديباجه‏اى‏

چون رود خواجه به جاى ناشناس                                    در غلام خويش پوشاند لباس‏

او بپوشد جامه‏هاى آن غلام                                            مر غلام خويش را سازد امام‏

در پيش چون بندگان در ره شود                                      تا نبايد زو كسى آگه شود

گويد اى بنده تو رو بر صدر شين                                    من بگيرم كفش چون بنده‏ى كهين‏

تو درشتى كن مرا دشنام ده                                            مر مرا تو هيچ توقيرى منه‏

ترك خدمت خدمت تو داشتم                                           تا به غربت تخم حيلت كاشتم‏

خواجگان اين بندگيها كرده‏اند                                         تا گمان آيد كه ايشان برده‏اند

چشم پر بودند و سير از خواجگى                                    كارها را كرده‏اند آمادگى‏

وين غلامان هوا بر عكس آن                                          خويشتن بنموده خواجه‏ى عقل و جان‏

آيد از خواجه ره افكندگى                                               نايد از بنده بغير بندگى‏

پس از آن عالم بدين عالم چنان                                        تعبيت‏ها هست بر عكس اين بدان‏

خواجه‏ى لقمان از اين حال نهان                                      بود واقف ديده بود از وى نشان‏

راز مى‏دانست و خوش مى‏راند خر                                  از براى مصلحت آن راهبر

مر و را آزاد كردى از نخست                                         ليك خشنودى لقمان را بجست‏

ز انكه لقمان را مراد اين بود تا                                       كس نداند سر آن شير و فتى‏

چه عجب گر سر ز بد پنهان كنى                                     اين عجب كه سر ز خود پنهان كنى‏

كار پنهان كن تو از چشمان خود                                     تا بود كارت سليم از چشم بد

خويش را تسليم كن بر دام مزد                                        و انگه از خود بى‏ز خود چيزى بدزد

مى‏دهند افيون به مرد زخم‏مند                                         تا كه پيكان از تنش بيرون كنند

وقت مرگ از رنج او را مى‏درند                                     او بدان مشغول شد جان مى‏برند

چون به هر فكرى كه دل خواهى سپرد                             از تو چيزى در نهان خواهند برد

هر چه انديشى و تحصيلى كنى                                        مى‏درآيد دزد از آن سو كايمنى‏

پس بدان مشغول شو كان بهتر است                                 تا ز تو چيزى برد كان بهتر است‏

بار بازرگان چو در آب اوفتد                                          دست اندر كاله‏ى بهتر زند

چون كه چيزى فوت خواهد شد در آب                              ترك كمتر گوى و بهتر را بياب‏

 

ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

‏

هر طعامى كاوريدندى به وى                                         كس سوى لقمان فرستادى ز پى‏

تا كه لقمان دست سوى آن برد                                        قاصدا تا خواجه پس خوردش خورد

سور او خوردى و شور انگيختى                                     هر طعامى كاو نخوردى ريختى‏

ور بخوردى بى‏دل و بى‏اشتها                                         اين بود پيوندى بى‏انتها

خربزه آورده بودند ارمغان                                            گفت رو فرزند لقمان را بخوان‏

چون بريد و داد او را يك برين                                        همچو شكر خوردش و چون انگبين‏

از خوشى كه خورد داد او را دوم                                    تا رسيد آن گرچها تا هفدهم‏

ماند گرچى گفت اين را من خورم                                    تا چه شيرين خربزه ست اين بنگرم‏

او چنين خوش مى‏خورد كز ذوق او                                 طبعها شد مشتهى و لقمه جو

چون بخورد از تلخيش آتش فروخت                                 هم زبان كرد آبله هم حلق سوخت‏

ساعتى بى‏خود شد از تلخى آن                                        بعد از آن گفتش كه اى جان و جهان‏

نوش چون كردى تو چندين زهر را                                  لطف چون انگاشتى اين قهر را

اين چه صبر است اين صبورى از چه روست                    يا مگر پيش تو اين جانت عدوست‏

چون نياوردى به حيلت حجتى                                        كه مرا عذرى است بس كن ساعتى‏

گفت من از دست نعمت بخش تو                                     خورده‏ام چندان كه از شرمم دو تو

شرمم آمد كه يكى تلخ از كفت                                         من ننوشم اى تو صاحب معرفت‏

چون همه اجزام از انعام تو                                            رسته‏اند و غرق دانه و دام تو

گر ز يك تلخى كنم فرياد و داد                                        خاك صد ره بر سر اجزام باد

لذت دست شكر بخشت بداشت                                        اندر اين بطيخ تلخى كى گذاشت‏

از محبت تلخها شيرين شود                                            از محبت مسها زرين شود

از محبت دردها صافى شود                                           از محبت دردها شافى شود

از محبت مرده زنده مى‏كنند                                           از محبت شاه بنده مى‏كنند

اين محبت هم نتيجه‏ى دانش است                                     كى گزافه بر چنين تختى نشست‏

دانش ناقص كجا اين عشق زاد                                        عشق زايد ناقص اما بر جماد

بر جمادى رنگ مطلوبى چو ديد                                     از صفيرى بانگ محبوبى شنيد

دانش ناقص نداند فرق را                                              لاجرم خورشيد داند برق را

چون كه ملعون خواند ناقص را رسول                             بود در تاويل نقصان عقول‏

ز انكه ناقص تن بود مرحوم رحم                                    نيست بر مرحوم لايق لعن و زخم‏

نقص عقل است آن كه بد رنجورى است                           موجب لعنت سزاى دورى است‏

ز انكه تكميل خردها دور نيست                                       ليك تكميل بدن مقدور نيست‏

كفر و فرعونى هر گبر بعيد                                           جمله از نقصان عقل آمد پديد

بهر نقصان بدن آمد فرج                                               در نبى كه ما على الاعمى حرج‏

برق آفل باشد و بس بى‏وفا                                             آفل از باقى ندانى بى‏صفا

برق خندد بر كه مى‏خندد بگو                                         بر كسى كه دل نهد بر نور او

نورهاى چرخ ببريده پى است                                         آن چو لا شرقى و لا غربى كى است‏

برق را چون يخطف الأبصار دان                                   نور باقى را همه انصار دان‏

بر كف دريا فرس را راندن                                            نامه‏اى در نور برقى خواندن‏

از حريصى عاقبت ناديدن است                                      بر دل و بر عقل خود خنديدن است‏

عاقبت بين است عقل از خاصيت                                    نفس باشد كاو نبيند عاقبت‏

عقل كاو مغلوب نفس او نفس شد                                     مشترى مات زحل شد نحس شد

هم درين نحسى بگردان اين نظر                                     در كسى كه كرد نحست درنگر

آن نظر كه بنگرد اين جر و مد                                        او ز نحسى سوى سعدى نقب زد

ز آن همى‏گرداندت حالى به حال                                     ضد به ضد پيدا كنان در انتقال‏

تا كه خوفت زايد از ذات الشمال                                      لذت ذات اليمين يرجى الرجال‏

تا دو پر باشى كه مرغ يك پره                                        عاجز آيد از پريدن اى سره‏

يا رها كن تا نيايم در كلام                                              يا بده دستور تا گويم تمام‏

ور نه اين خواهى نه آن فرمان تراست                              كس چه داند مر ترا مقصد كجاست‏

جان ابراهيم بايد تا به نور                                              بيند اندر نار فردوس و قصور

پايه پايه بر رود بر ماه و خور                                        تا نماند همچو حلقه بند در

چون خليل از آسمان هفتمين                                           بگذرد كه لا أُحِبُّ الآفلين‏

اين جهان تن غلط انداز شد                                             جز مر آن را كاو ز شهوت باز شد

 

تتمه‏ى حسد آن حشم بر آن غلام خاص‏

 

قصه‏ى شاه و اميران و حسد                                           بر غلام خاص و سلطان خرد

دور ماند از جر جرار كلام                                            باز بايد گشت و كرد آن را تمام‏

باغبان ملك با اقبال و بخت                                            چون درختى را نداند از درخت‏

آن درختى را كه تلخ و رد بود                                        و آن درختى كه يكش هفصد بود

كى برابر دارد اندر تربيت                                             چون ببيندشان به چشم عاقبت‏

كان درختان را نهايت چيست بر                                     گر چه يكسانند اين دم در نظر

شيخ كاو ينظر بنور الله شد                                             از نهايت وز نخست آگاه شد

چشم آخر بين ببست از بهر حق                                       چشم آخر بين گشاد اندر سبق‏

آن حسودان بد درختان بوده‏اند                                        تلخ گوهر شور بختان بوده‏اند

از حسد جوشان و كف مى‏ريختند                                    در نهانى مكر مى‏انگيختند

تا غلام خاص را گردن زنند                                          بيخ او را از زمانه بر كنند

چون شود فانى چو جانش شاه بود                                   بيخ او در عصمت الله بود

شاه از آن اسرار واقف آمده                                            همچو بو بكر ربابى تن زده‏

در تماشاى دل بد گوهران                                              مى‏زدى خنبك بر آن كوزه‏گران‏

مكر مى‏سازند قومى حيله‏مند                                          تا كه شه را در فقاعى در كنند

پادشاهى بس عظيمى بى‏كران                                         در فقاعى كى بگنجد اى خران‏

از براى شاه دامى دوختند                                              آخر اين تدبير از او آموختند

نحس شاگردى كه با استاد خويش                                    همسرى آغازد و آيد به پيش‏

با كدام استاد استاد جهان                                                پيش او يكسان و هويدا و نهان‏

چشم او ينظر بنور اللَّه شده                                            پرده‏هاى جهل را خارق بده‏

از دل سوراخ چون كهنه گليم                                         پرده‏اى بندد به پيش آن حكيم‏

پرده مى‏خندد بر او با صد دهان                                      هر دهانى گشته اشكافى بر آن‏

گويد آن استاد مر شاگرد را                                            اى كم از سگ نيستت با من وفا

خود مرا استا مگير آهن گسل                                         همچو خود شاگرد گير و كوردل‏

نه از منت يارى است در جان و روان                              بى‏منت آبى نمى‏گردد روان‏

پس دل من كارگاه بخت تست                                         چه شكنى اين كارگاه اى نادرست‏

گويى‏اش پنهان زنم آتش زنه                                           نه به قلب از قلب باشد روزنه‏

آخر از روزن ببيند فكر تو                                             دل گواهى مى‏دهد زين ذكر تو

گير در رويت نمالد از كرم                                            هر چه گويى خندد و گويد نعم‏

او نمى‏خندد ز ذوق مالشت                                             او همى‏خندد بر آن اسگالشت‏

پس خداعى را خداعى شد جزا                                        كاسه زن كوزه بخور اينك سزا

گر بدى با تو و را خنده‏ى رضا                                       صد هزاران گل شكفتى مر ترا

چون دل او در رضا آرد عمل                                        آفتابى دان كه آيد در حمل‏

زو بخندد هم نهار و هم بهار                                           در هم آميزد شكوفه و سبزه‏زار

صد هزاران بلبل و قمرى نوا                                         افكنند اندر جهان بى‏نوا

چون كه برگ روح خود زرد و سياه                                مى‏ببينى چون ندانى خشم شاه‏

آفتاب شاه در برج عتاب                                               مى‏كند روها سيه همچون كباب‏

آن عطارد را ورقها جان ماست                                      آن سپيدى و آن سيه ميزان ماست‏

باز منشورى نويسد سرخ و سبز                                      تا رهند ارواح از سودا و عجز

سرخ و سبز افتاد نسخ نو بهار                                        چون خط قوس و قزح در اعتبار

 

عكس تعظيم پيغام سليمان عليه السلام در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

 

رحمت صد تو بر آن بلقيس باد                                       كه خدايش عقل صد مرده بداد

هدهدى نامه بياورد و نشان                                            از سليمان چند حرفى با بيان‏

خواند او آن نكتهاى با شمول                                          با حقارت ننگريد اندر رسول‏

جسم هدهد ديد و جان عنقاش ديد                                     حس چو كفى ديد و دل درياش ديد

عقل با حس زين طلسمات دو رنگ                                 چون محمد با ابو جهلان به جنگ‏

كافران ديدند احمد را بشر                                              چون نديدند از وى انْشَقَّ القمر

خاك زن در ديده‏ى حس بين خويش                                  ديده‏ى حس دشمن عقل است و كيش‏

ديده‏ى حس را خدا اعماش خواند                                     بت پرستش گفت و ضد ماش خواند

ز انكه او كف ديد و دريا را نديد                                      ز انكه حالى ديد و فردا را نديد

خواجه‏ى فردا و حالى پيش او                                         او نمى‏بيند ز گنجى جز تسو

ذره‏اى ز آن آفتاب آرد پيام                                             آفتاب آن ذره را گردد غلام‏

قطره‏اى كز بحر وحدت شد سفير                                    هفت بحر آن قطره را باشد اسير

گر كف خاكى شود چالاك او                                          پيش خاكش سر نهد افلاك او

خاك آدم چون كه شد چالاك حق                                      پيش خاكش سر نهند املاك حق‏

السَّماءُ انْشَقَّتْ آخر از چه بود                                          از يكى چشمى كه خاكى بر گشود

خاك از دردى نشيند زير آب                                          خاك بين كز عرش بگذشت از شتاب‏

آن لطافت پس بدان كز آب نيست                                     جز عطاى مبدع وهاب نيست‏

گر كند سفلى هوا و نار را                                              ور ز گل او بگذراند خار را

حاكم است و يَفْعَلُ اللَّهُ ما يشاء                                        كاو ز عين درد انگيزد دوا

گر هوا و نار را سفلى كند                                              تيرگى و دردى و ثقلى كند

ور زمين و آب را علوى كند                                          راه گردون را بپا مطوى كند

پس يقين شد كه تُعِزُّ مَنْ تشاء                                          خاكيى را گفت پرها بر گشا

آتشى را گفت رو ابليس شو                                            زير هفتم خاك با تلبيس شو

آدم خاكى برو تو بر سها                                                اى بليس آتشى رو تا ثرى‏

چار طبع و علت اولى نى‏ام                                            در تصرف دايما من باقى‏ام‏

كار من بى‏علت است و مستقيم                                        هست تقديرم نه علت اى سقيم‏

عادت خود را بگردانم به وقت                                        اين غبار از پيش بنشانم به وقت‏

بحر را گويم كه هين پر نار شو                                       گويم آتش را كه رو گلزار شو

كوه را گويم سبك شو همچو پشم                                      چرخ را گويم فرو در پيش چشم‏

گويم اى خورشيد مقرون شو به ماه                                  هر دو را سازم چو دو ابر سياه‏

چشمه‏ى خورشيد را سازيم خشك                                     چشمه‏ى خون را به فن سازيم مشك‏

آفتاب و مه چو دو گاو سياه                                            يوغ بر گردن ببنددشان اله‏

 

انكار فلسفى بر قرائت إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً

 

مقريى مى‏خواند از روى كتاب                                        ماؤُكُمْ غَوْراً ز چشمه بندم آب‏

آب را در غورها پنهان كنم                                            چشمه‏ها را خشك و خشكستان كنم‏

آب را در چشمه كى آرد دگر                                          جز من بى‏مثل با فضل و خطر

فلسفى منطقى مستهان                                                   مى‏گذشت از سوى مكتب آن زمان‏

چون كه بشنيد آيت او از ناپسند                                       گفت آريم آب را ما با كلند

ما بزخم بيل و تيزى تبر                                                آب را آريم از پستى ز بر

شب بخفت و ديد او يك شير مرد                                     زد طپانچه هر دو چشمش كور كرد

گفت زين دو چشمه‏ى چشم اى شقى                                 با تبر نورى بر آر ار صادقى‏

روز بر جست و دو چشم كور ديد                                    نور فايض از دو چشمش ناپديد

گر بناليدى و مستغفر شدى                                             نور رفته از كرم ظاهر شدى‏

ليك استغفار هم در دست نيست                                       ذوق توبه نقل هر سر مست نيست‏

زشتى اعمال و شومى جحود                                          راه توبه بر دل او بسته بود

دل به سختى همچو روى سنگ گشت                               چون شكافد توبه آن را بهر كشت‏

چون شعيبى كو كه تا او را دعا                                       بهر كشتن خاك سازد كوه را

از نياز و اعتقاد آن خليل                                               گشت ممكن امر صعب و مستحيل‏

يا به دريوزه‏ى مقوقس از رسول                                     سنگ‏لاخى مزرعى شد با اصول‏

همچنين بر عكس آن انكار مرد                                       مس كند زر را و صلحى را نبرد

كهرباى مسخ آمد اين دغا                                               خاك قابل را كند سنگ و حصا

هر دلى را سجده هم دستور نيست                                    مزد رحمت قسم هر مزدور نيست‏

هين بپشت آن مكن جرم و گناه                                        كه كنم توبه در آيم در پناه‏

مى‏ببايد تاب و آبى توبه را                                             شرط شد برق و سحابى توبه را

آتش و آبى ببايد ميوه را                                                 واجب آيد ابر و برق اين شيوه را

تا نباشد برق دل و ابر دو چشم                                        كى نشيند آتش تهديد و خشم‏

كى برويد سبزه‏ى ذوق وصال                                        كى بجوشد چشمه‏ها ز آب زلال‏

كى گلستان راز گويد با چمن                                          كى بنفشه عهد بندد با سمن‏

كى چنارى كف گشايد در دعا                                         كى درختى سر فشاند در هوا

كى شكوفه آستين پر نثار                                               بر فشاندن گيرد ايام بهار

كى فروزد لاله را رخ همچو خون                                   كى گل از كيسه بر آرد زر برون‏

كى بيايد بلبل و گل بو كند                                              كى چو طالب فاخته كوكو كند

كى بگويد لكلك آن لك لك به جان                                     لك چه باشد ملك تست اى مستعان‏

كى نمايد خاك اسرار ضمير                                           كى شود بى‏آسمان بستان منير

از كجا آورده‏اند آن حله‏ها                                              من كريم من رحيم كلها

آن لطافتها نشان شاهدى است                                         آن نشان پاى مرد عابدى است‏

آن شود شاد از نشان كاو ديد شاه                                     چون نديد او را نباشد انتباه‏

روح آن كس كاو به هنگام أَ لَسْتُ                                    ديد رب خويش و شد بى‏خويش و مست‏

او شناسد بوى مى كاو مى بخورد                                    چون نخورد او مى چه داند بوى كرد

ز انكه حكمت همچو ناقه‏ى ضاله است                              همچو دلاله شهان را داله است‏

تو ببينى خواب در يك خوش لقا                                      كاو دهد وعده و نشانى مر ترا

كه مراد تو شود اينك نشان                                             كه بپيش آيد ترا فردا فلان‏

يك نشانى آن كه او باشد سوار                                        يك نشانى كه ترا گيرد كنار

يك نشانى كه بخندد پيش تو                                            يك نشان كه دست بندد پيش تو

يك نشانى آن كه اين خواب از هوس                                 چون شود فردا نگويى پيش كس‏

ز ان نشان با والد يحيى بگفت                                         كه نيايى تا سه روز اصلا به گفت‏

تا سه شب خامش كن از نيك و بدت                                 اين نشان باشد كه يحيى آيدت‏

دم مزن سه روز اندر گفت‏وگو                                       كاين سكوت است آيت مقصود تو

هين مياور اين نشان را تو به گفت                                   وين سخن را دار اندر دل نهفت‏

اين نشانها گويدش همچون شكر                                      اين چه باشد صد نشانى دگر

اين نشان آن بود كان ملك و جاه                                      كه همى‏جويى بيابى از اله‏

آن كه مى‏گريى به شبهاى دراز                                       و انكه مى‏سوزى سحرگه در نياز

آن كه بى‏آن روز تو تاريك شد                                        همچو دوكى گردنت باريك شد

و آن چه دادى هر چه دارى در زكات                               چون زكات پاك بازان رختهات‏

رختها دادى و خواب و رنگ رو                                     سر فدا كردى و گشتى همچو مو

چند در آتش نشستى همچو عود                                       چند پيش تيغ رفتى همچو خود

زين چنين بى‏چارگيها صد هزار                                      خوى عشاق است و نايد در شمار

چون كه شب اين خواب ديدى روز شد                              از اميدش روز تو پيروز شد

چشم گردان كرده‏اى بر چپ و راست                               كان نشان و آن علامتها كجاست‏

بر مثال برگ مى‏لرزى كه واى                                       گر رود روز و نشان نايد به جاى‏

مى‏دوى در كوى و بازار و سرا                                      چون كسى كاو گم كند گوساله را

خواجه خير است اين دوادو چيستت                                 گم شده اينجا كه دارى كيستت‏

گويى‏اش خير است ليكن خير من                                     كس نشايد كه بداند غير من‏

گر بگويم نك نشانم فوت شد                                           چون نشان شد فوت وقت موت شد

بنگرى در روى هر مرد سوار                                        گويدت منگر مرا ديوانه‏وار

گويى‏اش من صاحبى گم كرده‏ام                                      رو به جستجوى او آورده‏ام‏

دولتت پاينده بادا اى سوار                                              رحم كن بر عاشقان معذور دار

چون طلب كردى به جد آمد نظر                                     جد خطا نكند چنين آمد خبر

ناگهان آمد سوارى نيك بخت                                          پس گرفت اندر كنارت سخت سخت‏

تو شدى بى‏هوش و افتادى به طاق                                   بى‏خبر گفت اينت سالوس و نفاق‏

او چه مى‏بيند در او اين شور چيست                                 او نداند كان نشان وصل كيست‏

اين نشان در حق او باشد كه ديد                                      آن دگر را كى نشان آيد پديد

هر زمان كز وى نشانى مى‏رسيد                                     شخص را جانى به جانى مى‏رسيد

ماهى بى‏چاره را پيش آمد آب                                         اين نشانها تِلْكَ آياتُ الكتاب‏

پس نشانيها كه اندر انبياست                                           خاص آن جان را بود كاو آشناست‏

اين سخن ناقص بماند و بى‏قرار                                      دل ندارم بى‏دلم معذور دار

ذره‏ها را كى تواند كس شمرد                                         خاصه آن كاو عشق عقل او ببرد

مى‏شمارم برگهاى باغ را                                               مى‏شمارم بانگ كبك و زاغ را

در شمار اندر نيايد ليك من                                             مى‏شمارم بهر رشد ممتحن‏

نحس كيوان يا كه سعد مشترى                                        نايد اندر حصر گر چه بشمرى‏

ليك هم بعضى از اين هر دو اثر                                      شرح بايد كرد يعنى نفع و ضر

تا شود معلوم آثار قضا                                                  شمه اى مر اهل سعد و نحس را

طالع آن كس كه باشد مشترى                                          شاد گردد از نشاط و سرورى‏

و انكه را طالع زحل از هر شرور                                   احتياطش لازم آيد در امور

گر بگويم آن زحل استاره را                                          ز آتشش سوزد مر آن بى‏چاره را

اذْكُرُوا اللَّهَ شاه ما دستور داد                                          اندر آتش ديد ما را نور داد

گفت اگر چه پاكم از ذكر شما                                         نيست لايق مر مرا تصويرها

ليك هرگز مست تصوير و خيال                                      در نيابد ذات ما را بى‏مثال‏

ذكر جسمانه خيال ناقص است                                        وصف شاهانه از آنها خالص است‏

شاه را گويد كسى جولاه نيست                                        اين چه مدح است اين مگر آگاه نيست‏

 

انكار كردن موسى عليه السلام بر مناجات شبان‏

 

ديد موسى يك شبانى را به راه                                        كاو همى‏گفت اى خدا و اى اله‏

تو كجايى تا شوم من چاكرت                                          چارقت دوزم كنم شانه سرت‏

جامه‏ات شويم شپشهايت كشم                                          شير پيشت آورم اى محتشم‏

دستكت بوسم بمالم پايكت                                               وقت خواب آيد بروبم جايكت‏

اى فداى تو همه بزهاى من                                            اى به يادت هيهى و هيهاى من‏

اين نمط بى‏هوده مى‏گفت آن شبان                                    گفت موسى با كى است اين اى فلان‏

گفت با آن كس كه ما را آفريد                                         اين زمين و چرخ از او آمد پديد

گفت موسى هاى خيره‏سر شدى                                       خود مسلمان ناشده كافر شدى‏

اين چه ژاژست و چه كفر است و فشار                            پنبه‏اى اندر دهان خود فشار

گند كفر تو جهان را گنده كرد                                         كفر تو ديباى دين را ژنده كرد

چارق و پا تابه لايق مر تراست                                       آفتابى را چنينها كى رواست‏

گر نبندى زين سخن تو حلق را                                       آتشى آيد بسوزد خلق را

آتشى گر نامده ست اين دود چيست                                  جان سيه گشته روان مردود چيست‏

گر همى‏دانى كه يزدان داور است                                    ژاژ و گستاخى ترا چون باور است‏

دوستى بى‏خرد خود دشمنى است                                     حق تعالى زين چنين خدمت غنى است‏

با كه مى‏گويى تو اين با عم و خال                                   جسم و حاجت در صفات ذو الجلال‏

شير او نوشد كه در نشو و نماست                                   چارق او پوشد كه او محتاج پاست‏

ور براى بنده‏ش است اين گفت‏وگو                                   آن كه حق گفت او من است و من خود او

آن كه گفت انى مرضت لم تعد                                        من شدم رنجور او تنها نشد

آن كه بى‏يسمع و بى‏يبصر شده ست                                  در حق آن بنده اين هم بى‏هده ست‏

بى‏ادب گفتن سخن با خاص حق                                      دل بميراند سيه دارد ورق‏

گر تو مردى را بخوانى فاطمه                                        گر چه يك جنسند مرد و زن همه‏

قصد خون تو كند تا ممكن است                                       گر چه خوش خو و حليم و ساكن است‏

فاطمه مدح است در حق زنان                                        مرد را گويى بود زخم سنان‏

دست و پا در حق ما استايش است                                   در حق پاكى حق آلايش است‏

لَمْ يَلِدْ لَمْ يُولَدْ او را لايق است                                          والد و مولود را او خالق است‏

هر چه جسم آمد ولادت وصف اوست                               هر چه مولود است او زين سوى جوست‏

ز انكه از كون و فساد است و مهين                                  حادث است و محدثى خواهد يقين‏

گفت اى موسى دهانم دوختى                                          و ز پشيمانى تو جانم سوختى‏

جامه را بدريد و آهى كرد تفت                                        سر نهاد اندر بيابانى و رفت‏

 

عتاب كردن حق تعالى با موسى عليه السلام از بهر آن شبان‏

 

وحى آمد سوى موسى از خدا                                          بنده‏ى ما را ز ما كردى جدا

تو براى وصل كردن آمدى                                            نى براى فصل كردن آمدى‏

تا توانى پا منه اندر فراق                                               أبغض الأشياء عندي الطلاق‏

هر كسى را سيرتى بنهاده‏ام                                            هر كسى را اصطلاحى داده‏ام‏

در حق او مدح و در حق تو ذم                                       در حق او شهد و در حق تو سم‏

ما برى از پاك و ناپاكى همه                                          از گران جانى و چالاكى همه‏

من نكردم امر تا سودى كنم                                            بلكه تا بر بندگان جودى كنم‏

هندوان را اصطلاح هند مدح                                          سنديان را اصطلاح سند مدح‏

من نگردم پاك از تسبيحشان                                           پاك هم ايشان شوند و در فشان‏

ما زبان را ننگريم و قال را                                            ما روان را بنگريم و حال را

ناظر قلبيم اگر خاشع بود                                               گر چه گفت لفظ ناخاضع رود

ز انكه دل جوهر بود گفتن عرض                                   پس طفيل آمد عرض جوهر غرض‏

چند ازين الفاظ و اضمار و مجاز                                     سوز خواهم سوز با آن سوز ساز

آتشى از عشق در جان بر فروز                                      سربه‏سر فكر و عبارت را بسوز

موسيا آداب دانان ديگرند                                               سوخته جان و روانان ديگرند

عاشقان را هر نفس سوزيدنى ست                                   بر ده ويران خراج و عشر نيست‏

گر خطا گويد و را خاطى مگو                                        گر بود پر خون شهيد او را مشو

خون شهيدان را ز آب اولى‏تر است                                  اين خطا از صد ثواب اولى‏تر است‏

در درون كعبه رسم قبله نيست                                        چه غم ار غواص را پاچيله نيست‏

تو ز سر مستان قلاووزى مجو                                       جامه چاكان را چه فرمايى رفو

ملت عشق از همه دينها جداست                                      عاشقان را ملت و مذهب خداست‏

لعل را گر مهر نبود باك نيست                                        عشق در درياى غم غمناك نيست‏

 

وحى آمدن موسى را عليه السلام در عذر آن شبان‏

 

بعد از آن در سر موسى حق نهفت                                   رازهايى كان نمى‏آيد به گفت‏

بر دل موسى سخنها ريختند                                            ديدن و گفتن به هم آميختند

چند بى‏خود گشت و چند آمد به خود                                 چند پريد از ازل سوى ابد

بعد از اين گر شرح گويم ابلهى است                                ز انكه شرح اين وراى آگهى است‏

ور بگويم عقلها را بر كند                                              ور نويسم بس قلمها بشكند

چون كه موسى اين عتاب از حق شنيد                              در بيابان در پى چوپان دويد

بر نشان پاى آن سر گشته راند                                        گرد از پرده‏ى بيابان بر فشاند

گام پاى مردم شوريده خود                                             هم ز گام ديگران پيدا بود

يك قدم چون رخ ز بالا تا نشيب                                      يك قدم چون پيل رفته بر وريب‏

گاه چون موجى بر افرازان علم                                       گاه چون ماهى روانه بر شكم‏

گاه بر خاكى نبشته حال خود                                          همچو رمالى كه رملى بر زند

عاقبت دريافت او را و بديد                                            گفت مژده ده كه دستورى رسيد

هيچ آدابى و ترتيبى مجو                                                هر چه مى‏خواهد دل تنگت بگو

كفر تو دين است و دينت نور جان                                   ايمنى و ز تو جهانى در امان‏

اى معاف يَفْعَلُ اللَّهُ ما يشاء                                            بى‏محابا رو زبان را بر گشا

گفت اى موسى از آن بگذشته‏ام                                       من كنون در خون دل آغشته‏ام‏

من ز سدره‏ى منتهى بگذشته‏ام                                        صد هزاران ساله ز آن سو رفته‏ام‏

تازيانه بر زدى اسبم بگشت                                           گنبدى كرد و ز گردون بر گذشت‏

محرم ناسوت ما لاهوت باد                                            آفرين بر دست و بر بازوت باد

حال من اكنون برون از گفتن است                                  اين چه مى‏گويم نه احوال من است‏

نقش مى‏بينى كه در آيينه‏اى است                                     نقش تست آن نقش آن آيينه نيست‏

دم كه مرد نايى اندر ناى كرد                                          در خور ناى است نه در خورد مرد

هان و هان گر حمد گويى گر سپاس                                 همچو نافرجام آن چوپان شناس‏

حمد تو نسبت بدان گر بهتر است                                     ليك آن نسبت به حق هم ابتر است‏

چند گويى چون غطا برداشتند                                         كاين نبوده ست آن كه مى‏پنداشتند

اين قبول ذكر تو از رحمت است                                     چون نماز مستحاضه رخصت است‏

با نماز او بيالوده ست خون                                            ذكر تو آلوده‏ى تشبيه و چون‏

خون پليد است و به آبى مى‏رود                                       ليك باطن را نجاستها بود

كان به غير آب لطف كردگار                                         كم نگردد از درون مرد كار

در سجودت كاش رو گردانى‏اى                                      معنى سبحان ربى دانى‏اى‏

كاى سجودم چون وجودم ناسزا                                       مر بدى را تو نكويى ده جزا

اين زمين از حلم حق دارد اثر                                         تا نجاست برد و گلها داد بر

تا بپوشد او پليديهاى ما                                                  در عوض بر رويد از وى غنچه‏ها

پس چو كافر ديد كاو در داد و جود                                  كمتر و بى‏مايه تر از خاك بود

از وجود او گل و ميوه نرست                                         جز فساد جمله پاكيها نجست‏

گفت واپس رفته‏ام من در ذهاب                                       حسرتا يا ليتني كنت تراب‏

كاش از خاكى سفر نگزيدمى                                          همچو خاكى دانه‏اى مى‏چيدمى‏

چون سفر كردم مرا راه آزمود                                        زين سفر كردن ره آوردم چه بود

ز آن همه ميلش سوى خاك است كاو                                در سفر سودى نبيند پيش رو

روى واپس كردنش آن حرص و آز                                  روى در ره كردنش صدق و نياز

هر گيا را كش بود ميل علا                                            در مزيد است و حيات و در نما

چون كه گردانيد سر سوى زمين                                      در كمى و خشكى و نقص و غبين‏

ميل روحت چون سوى بالا بود                                       در تزايد مرجعت آن جا بود

ور نگون سارى سرت سوى زمين                                  آفلى حق لا يحب الآفلين‏

 

پرسيدن موسى عليه السلام از حق تعالى سر غلبه‏ى ظالمان‏

 

گفت موسى اى كريم كارساز                                          اى كه يك دم ذكر تو عمر دراز

نقش كژمژ ديدم اندر آب و گل                                        چون ملايك اعتراضى كرد دل‏

كه چه مقصود است نقشى ساختن                                    و اندر او تخم فساد انداختن‏

آتش ظلم و فساد افروختن                                              مسجد و سجده كنان را سوختن‏

مايه‏ى خونابه و زردآبه را                                             جوش دادن از براى لابه را

من يقين دانم كه عين حكمت است                                    ليك مقصودم عيان و رويت است‏

آن يقين مى‏گويدم خاموش كن                                         حرص رويت گويدم نه جوش كن‏

مر ملايك را نمودى سر خويش                                       كاين چنين نوشى همى‏ارزد به نيش‏

عرضه كردى نور آدم را عيان                                       بر ملايك گشت مشكلها بيان‏

حشر تو گويد كه سر مرگ چيست                                   ميوه‏ها گويند سر برگ چيست‏

سر خون و نطفه حسن آدمى است                                    سابق هر بيشيى آخر كمى است‏

لوح را اول بشويد بى‏وقوف                                           آن گهى بروى نويسد او حروف‏

خون كند دل را و اشك مستهان                                       بر نويسد بر وى اسرار آن گهان‏

وقت شستن لوح را بايد شناخت                                       كه مر آن را دفترى خواهند ساخت‏

چون اساس خانه‏اى مى‏افگنند                                         اولين بنياد را بر مى‏كنند

گل بر آرند اول از قعر زمين                                          تا به آخر بر كشى ماء معين‏

از حجامت كودكان گريند زار                                         كه نمى‏دانند ايشان سر كار

مرد خود زر مى‏دهد حجام را                                         مى‏نوازد نيش خون آشام را

مى‏دود حمال زى بار گران                                            مى‏ربايد بار را از ديگران‏

جنگ حمالان براى بار بين                                            اين چنين است اجتهاد كار بين‏

چون گرانيها اساس راحت است                                      تلخها هم پيشواى نعمت است‏

حفت الجنة بمكروهاتنا                                                  حفت النيران من شهواتنا

تخم مايه‏ى آتشت شاخ تر است                                        سوخته‏ى آتش قرين كوثر است‏

هر كه در زندان قرين محنتى است                                  آن جزاى لقمه‏اى و شهوتى است‏

هر كه در قصرى قرين دولتى است                                 آن جزاى كارزار و محنتى است‏

هر كه را ديدى به زر و سيم فرد                                     دان كه اندر كسب كردن صبر كرد

بى‏سبب بيند چو ديده شد گذار                                         تو كه در حسى سبب را گوش دار

آن كه بيرون از طبايع جان اوست                                   منصب خرق سببها آن اوست‏

بى‏سبب بيند نه از آب و گيا                                            چشم چشمه‏ى معجزات انبيا

اين سبب همچون طبيب است و عليل                                اين سبب همچون چراغ است و فتيل‏

شب چراغت را فتيل نو بتاب                                         پاك دان زينها چراغ آفتاب‏

رو تو كهگل ساز بهر سقف خان                                     سقف گردون را ز كهگل پاك دان‏

اه كه چون دل دار ما غم سوز شد                                    خلوت شب در گذشت و روز شد

جز به شب جلوه نباشد ماه را                                          جز به درد دل مجو دل خواه را

ترك عيسى كرده خر پرورده‏اى                                      لاجرم چون خر برون پرده‏اى‏

طالع عيسى است علم و معرفت                                      طالع خر نيست اى تو خر صفت‏

ناله‏ى خر بشنوى رحم آيدت                                           پس ندانى خر خرى فرمايدت‏

رحم بر عيسى كن و بر خر مكن                                     طبع را بر عقل خود سرور مكن‏

طبع را هل تا بگريد زار زار                                          تو از او بستان و وام جان گزار

سالها خربنده بودى بس بود                                            ز انكه خربنده ز خر واپس بود

ز اخروهن مرادش نفس تست                                         كاو به آخر بايد و عقلت نخست‏

هم مزاج خر شده ست اين عقل پست                                فكرش اين كه چون علف آرم بدست‏

آن خر عيسى مزاج دل گرفت                                         در مقام عاقلان منزل گرفت‏

ز انكه غالب عقل بود و خر ضعيف                                از سوار زفت گردد خر نحيف‏

و ز ضعيفى عقل تو اى خر بها                                       اين خر پژمرده گشته ست اژدها

گر ز عيسى گشته‏اى رنجور دل                                      هم از او صحت رسد او را مهل‏

چونى اى عيساى عيسى دم ز رنج                                   كه نبود اندر جهان بى‏مار گنج‏

چونى اى عيسى ز ديدار جهود                                        چونى اى يوسف ز مكار حسود

تو شب و روز از پى اين قوم غمر                                   چون شب و روزى مدد بخشاى عمر

چونى از صفراييان بى‏هنر                                             چه هنر زايد ز صفرا درد سر

تو همان كن كه كند خورشيد شرق                                   ما نفاق و حيله و دزدى و زرق‏

تو عسل ما سركه در دنيا و دين                                      دفع اين صفرا بود سركنگبين‏

سركه افزوديم ما قوم زحير                                            تو عسل بفزا كرم را وامگير

اين سزيد از ما چنان آمد ز ما                                         ريگ اندر چشم چه فزايد عما

آن سزد از تو أيا كحل عزيز                                           كه بيابد از تو هر ناچيز چيز

ز آتش اين ظالمانت دل كباب                                          از تو جمله اهد قومى بد خطاب‏

كان عودى در تو گر آتش زنند                                        اين جهان از عطر و ريحان آگنند

تو نه آن عودى كز آتش كم شود                                      تو نه آن روحى كه اسير غم شود

عود سوزد كان عود از سوز دور                                    باد كى حمله برد بر اصل نور

اى ز تو مر آسمانها را صفا                                           اى جفاى تو نكوتر از وفا

ز انكه از عاقل جفايى گر رود                                        از وفاى جاهلان آن به بود

گفت پيغمبر عداوت از خرد                                           بهتر از مهرى كه از جاهل رسد

 

رنجانيدن اميرى خفته‏اى را كه مار در دهانش رفته بود

 

عاقلى بر اسب مى‏آمد سوار                                            در دهان خفته‏اى مى‏رفت مار

آن سوار آن را بديد و مى‏شتافت                                      تا رماند مار را فرصت نيافت‏

چون كه از عقلش فراوان بد مدد                                     چند دبوسى قوى بر خفته زد

برد او را زخم آن دبوس سخت                                       زو گريزان تا به زير يك درخت‏

سيب پوسيده بسى بد ريخته                                            گفت از اين خور اى به درد آويخته‏

سيب چندان مر و را در خورد داد                                   كز دهانش باز بيرون مى‏فتاد

بانگ مى‏زد كاى امير آخر چرا                                       قصد من كردى تو ناديده جفا

گر ترا ز اصل است با جانم ستيز                                    تيغ زن يك بارگى خونم بريز

شوم ساعت كه شدم بر تو پديد                                        اى خنك آن را كه روى تو نديد

بى‏جنايت بى‏گنه بى‏بيش و كم                                          ملحدان جايز ندارند اين ستم‏

مى‏جهد خون از دهانم با سخن                                        اى خدا آخر مكافاتش تو كن‏

هر زمان مى‏گفت او نفرين نو                                         اوش مى‏زد كاندر اين صحرا بدو

زخم دبوس و سوار همچو باد                                         مى‏دويد و باز در رو مى‏فتاد

ممتلى و خوابناك و سست بد                                           پا و رويش صد هزاران زخم شد

تا شبانگه مى‏كشيد و مى‏گشاد                                          تا ز صفرا قى شدن بر وى فتاد

زو بر آمد خورده‏ها زشت و نكو                                     مار با آن خورده بيرون جست از او

چون بديد از خود برون آن مار را                                   سجده آورد آن نكو كردار را

سهم آن مار سياه زشت زفت                                          چون بديد آن دردها از وى برفت‏

گفت خود تو جبرييل رحمتى                                          يا خدايى كه ولى نعمتى‏

اى مبارك ساعتى كه ديدى‏ام                                           مرده بودم جان نو بخشيدى‏ام‏

تو مرا جويان مثال مادران                                             من گريزان از تو مانند خران‏

خر گريزد از خداوند از خرى                                         صاحبش در پى ز نيكو گوهرى‏

نه از پى سود و زيان مى‏جويدش                                     ليك تا در گرگش ندرد يا ددش‏

اى خنك آن را كه بيند روى تو                                        يا در افتد ناگهان در كوى تو

اى روان پاك بستوده ترا                                                چند گفتم ژاژ و بى‏هوده ترا

اى خداوند و شهنشاه و امير                                            من نگفتم جهل من گفت آن مگير

شمه‏اى زين حال اگر دانستمى                                         گفتن بى‏هوده كى تانستمى‏

بس ثنايت گفتمى اى خوش خصال                                   گر مرا يك رمز مى‏گفتى ز حال‏

ليك خامش كرده مى‏آشوفتى                                            خامشانه بر سرم مى‏كوفتى‏

شد سرم كاليوه عقل از سر بجست                                   خاصه اين سر را كه مغزش كمتر است‏

عفو كن اى خوب روى خوب كار                                   آن چه گفتم از جنون اندر گذار

گفت اگر من گفتمى رمزى از آن                                     زهره‏ى تو آب گشتى آن زمان‏

گر ترا من گفتمى اوصاف مار                                        ترس از جانت بر آوردى دمار

مصطفى فرمود اگر گويم به راست                                  شرح آن دشمن كه در جان شماست‏

زهره‏هاى پر دلان هم بر درد                                          نه رود ره نه غم كارى خورد

نه دلش را تاب ماند در نياز                                           نه تنش را قوت روزه و نماز

همچو موشى پيش گربه لا شود                                       همچو بره پيش گرگ از جا رود

اندر او نه حيله ماند نه روش                                          پس كنم ناگفته تان من پرورش‏

همچو بو بكر ربابى تن زنم                                            دست چون داود در آهن زنم‏

تا محال از دست من حالى شود                                       مرغ پر بركنده را بالى شود

چون يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ بود                                            دست ما را دست خود فرمود احد

پس مرا دست دراز آمد يقين                                           بر گذشته ز آسمان هفتمين‏

دست من بنمود بر گردون هنر                                        مقريا بر خوان كه انْشَقَّ القمر

اين صفت هم بهر ضعف عقلهاست                                  با ضعيفان شرح قدرت كى رواست‏

خود بدانى چون بر آرى سر ز خواب                               ختم شد و الله أعلم بالصواب‏

مر ترا نه قوت خوردن بدى                                           نه ره و پرواى قى كردن بدى‏

مى‏شنيدم فحش و خر مى‏راندم                                        رب يسر زير لب مى‏خواندم‏

از سبب گفتن مرا دستور نه                                           ترك تو گفتن مرا مقدور نه‏

هر زمان مى‏گفتم از درد درون                                       اهد قومي إنهم لا يعلمون‏

سجده‏ها مى‏كرد آن رسته ز رنج                                      كاى سعادت اى مرا اقبال و گنج‏

از خدا يابى جزاها اى شريف                                         قوت شكرت ندارد اين ضعيف‏

شكر حق گويد ترا اى پيشوا                                            آن لب و چانه ندارم و آن نوا

دشمنى عاقلان زين‏سان بود                                           زهر ايشان ابتهاج جان بود

دوستى ابله بود رنج و ضلال                                         اين حكايت بشنو از بهر مثال‏

 

اعتماد كردن بر تملق و وفاى خرس‏

 

اژدهايى خرس را در مى‏كشيد                                        شير مردى رفت و فريادش رسيد

شير مردانند در عالم مدد                                               آن زمان كافغان مظلومان رسد

بانگ مظلومان ز هر جا بشنوند                                      آن طرف چون رحمت حق مى‏دوند

آن ستونهاى خللهاى جهان                                              آن طبيبان مرضهاى نهان‏

محض مهر و داورى و رحمتند                                       همچو حق بى‏علت و بى‏رشوتند

اين چه يارى مى‏كنى يك بارگيش                                     گويد از بهر غم و بى‏چارگيش‏

مهربانى شد شكار شير مرد                                            در جهان دارو نجويد غير درد

هر كجا دردى دوا آن جا رود                                         هر كجا پستى است آب آن جا دود

آب رحمت بايدت رو پست شو                                        و آن گهان خور خمر رحمت مست شو

رحمت اندر رحمت آمد تا به سر                                     بر يكى رحمت فروماى اى پسر

چرخ را در زير پا آر اى شجاع                                      بشنو از فوق فلك بانگ سماع‏

پنبه‏ى وسواس بيرون كن ز گوش                                    تا به گوشت آيد از گردون خروش‏

پاك كن دو چشم را از موى عيب                                     تا ببينى باغ و سروستان غيب‏

دفع كن از مغز و از بينى زكام                                        تا كه ريح اللَّه در آيد در مشام‏

هيچ مگذار از تب و صفرا اثر                                        تا بيابى از جهان طعم شكر

داروى مردى كن و عنين مپوى                                       تا برون آيند صد گون خوب روى‏

كنده‏ى تن را ز پاى جان بكن                                          تا كند جولان به گرد آن چمن‏

غل بخل از دست و گردن دور كن                                   بخت نو درياب در چرخ كهن‏

ور نمى‏تانى به كعبه‏ى لطف پر                                       عرضه كن بى‏چارگى بر چاره‏گر

زارى و گريه قوى سرمايه‏اى است                                  رحمت كلى قوى‏تر دايه‏اى است‏

دايه و مادر بهانه جو بود                                               تا كه كى آن طفل او گريان شود

طفل حاجات شما را آفريد                                              تا بناليد و شود شيرش پديد

گفت ادْعُوا اللَّهَ بى‏زارى مباش                                        تا بجوشد شيرهاى مهرهاش‏

هوى هوى باد و شير افشان ابر                                       در غم مااند يك ساعت تو صبر

فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ بشنيده‏اى                                             اندر اين پستى چه بر چفسيده‏اى‏

ترس و نوميديت دان آواز غول                                       مى‏كشد گوش تو تا قعر سفول‏

هر ندايى كه ترا بالا كشيد                                              آن ندا مى‏دان كه از بالا رسيد

هر ندايى كه ترا حرص آورد                                          بانگ گرگى دان كه او مردم درد

اين بلندى نيست از روى مكان                                        اين بلنديهاست سوى عقل و جان‏

هر سبب بالاتر آمد از اثر                                              سنگ و آهن فايق آمد بر شرر

آن فلانى فوق آن سركش نشست                                      گر چه در صورت به پهلويش نشست‏

فوقى آن جاست از روى شرف                                       جاى دور از صدر باشد مستخف‏

سنگ و آهن زين جهت كه سابق است                              در عمل فوقى اين دو لايق است‏

و آن شرر از روى مقصودى خويش                                ز آهن و سنگ است زين رو پيش و بيش‏

سنگ و آهن اول و پايان شرر                                        ليك اين هر دو تنند و جان شرر

آن شرر گر در زمان واپس‏تر است                                  در صفت از سنگ و آهن برتر است‏

در زمان شاخ از ثمر سابق‏تر است                                  در هنر از شاخ او فايق‏تر است‏

چون كه مقصود از شجر آمد ثمر                                    پس ثمر اول بود و آخر شجر

خرس چون فرياد كرد از اژدها                                       شير مردى كرد از جنگش جدا

حيلت و مردى بهم دادند پشت                                         اژدها را او بدين قوت بكشت‏

اژدها را هست قوت حيله نيست                                      نيز فوق حيله‏ى تو حيله‏اى است‏

حيله‏ى خود را چو ديدى باز رو                                      كز كجا آمد سوى آغاز رو

هر چه در پستى است آمد از علا                                     چشم را سوى بلندى نه هلا

روشنى بخشد نظر اندر على                                           گر چه اول خيرگى آرد بلى‏

چشم را در روشنايى خوى كن                                        گر نه خفاشى نظر آن سوى كن‏

عاقبت بينى نشان نور تست                                            شهوت حالى حقيقت گور تست‏

عاقبت بينى كه صد بازى بديد                                        مثل آن نبود كه يك بازى شنيد

ز آن يكى بازى چنان مغرور شد                                     كز تكبر ز اوستادان دور شد

سامرى‏وار آن هنر در خود چو ديد                                  او ز موسى از تكبر سر كشيد

او ز موسى آن هنر آموخته                                            وز معلم چشم را بر دوخته‏

لاجرم موسى دگر بازى نمود                                          تا كه آن بازى و جانش را ربود

اى بسا دانش كه اندر سر دود                                         تا شود سرور بدان خود سر رود

سر نخواهى كه رود تو پاى باش                                     در پناه قطب صاحب راى باش‏

گر چه شاهى خويش فوق او مبين                                    گر چه شهدى جز نبات او مچين‏

فكر تو نقش است و فكر اوست جان                                 نقد تو قلب است و نقد اوست كان‏

او تويى خود را بجو در اوى او                                       كو و كو گو فاخته شو سوى او

ور نخواهى خدمت ابناى جنس                                        در دهان اژدهايى همچو خرس‏

بو كه استادى رهاند مر ترا                                            و ز خطر بيرون كشاند مر ترا

زاريى مى‏كن چو زورت نيست هين                                 چون كه كورى سر مكش از راه بين‏

تو كم از خرسى نمى‏نالى ز درد                                      خرس رست از درد چون فرياد كرد

اى خدا اين سنگ دل را موم كن                                      ناله‏ى ما را خوش و مرحوم كن‏

 

گفتن نابيناى سائل كه دو كورى دارم‏

 

بود كورى كاو همى‏گفت الامان                                       من دو كورى دارم اى اهل زمان‏

پس دو باره رحمتم آريد هان                                           چون دو كورى دارم و من در ميان‏

گفت يك كوريت مى‏بينيم ما                                            آن دگر كورى چه باشد وانما

گفت زشت آوازم و ناخوش نوا                                       زشت آوازى و كورى شد دوتا

بانگ زشتم مايه‏ى غم مى‏شود                                        مهر خلق از بانگ من كم مى‏شود

زشت آوازم به هر جا كه رود                                         مايه‏ى خشم و غم و كين مى‏شود

بر دو كورى رحم را دوتا كنيد                                        اين چنين ناگنج را گنجا كنيد

زشتى آواز كم شد زين گله                                             خلق شد بر وى به رحمت يك دله‏

كرد نيكو چون بگفت او راز را                                       لطف آواز دلش آواز را

و انكه آواز دلش هم بد بود                                             آن سه كورى دورى سرمد بود

ليك وهابان كه بى‏علت دهند                                           بو كه دستى بر سر زشتش نهند

چون كه آوازش خوش و مظلوم شد                                  زو دل سنگين دلان چون موم شد

ناله‏ى كافر چو زشت است و شهيق                                  ز آن نمى‏گردد اجابت را رفيق‏

اخْسَؤُا بر زشت آواز آمده ست                                        كاو ز خون خلق چون سگ بود مست‏

چون كه ناله‏ى خرس رحمت كش بود                               ناله‏ات نبود چنين ناخوش بود

دان كه با يوسف تو گرگى كرده‏اى                                   يا ز خون بى‏گناهى خورده‏اى‏

توبه كن و ز خورده استفراغ كن                                     ور جراحت كهنه شد رو داغ كن‏

 

تتمه‏ى حكايت خرس و آن ابله كه بر وفاى او اعتماد كرده بود

 

خرس هم از اژدها چون وارهيد                                      و آن كرم ز آن مرد مردانه بديد

چون سگ اصحاب كهف آن خرس زار                            شد ملازم در پى آن بردبار

آن مسلمان سر نهاد از خستگى                                       خرس حارس گشت از دل بستگى‏

آن يكى بگذشت و گفتش حال چيست                                اى برادر مر ترا اين خرس كيست‏

قصه واگفت و حديث اژدها                                            گفت بر خرسى منه دل ابلها

دوستى ابله بتر از دشمنى است                                       او بهر حيله كه دانى راندنى است‏

گفت و الله از حسودى گفت اين                                       ور نه خرسى چه نگرى اين مهر بين‏

گفت مهر ابلهان عشوه‏ده است                                        اين حسودى من از مهرش به است‏

هى بيا با من بران اين خرس را                                      خرس را مگزين مهل هم جنس را

گفت رو رو كار خود كن اى حسود                                  گفت كارم اين بد و رزقت نبود

من كم از خرسى نباشم اى شريف                                    ترك او كن تا منت باشم حريف‏

بر تو دل مى‏لرزدم ز انديشه‏اى                                       با چنين خرسى مرو در بيشه‏اى‏

اين دلم هرگز نلرزيد از گزاف                                        نور حق است اين نه دعوى و نه لاف‏

مومنم ينظر بنور اللَّه شده                                              هان و هان بگريز از اين آتشكده‏

اين همه گفت و به گوشش در نرفت                                 بد گمانى مرد را سدى است زفت‏

دست او بگرفت و دست از وى كشيد                               گفت رفتم چون نه‏اى يار رشيد

گفت رو بر من تو غم خواره مباش                                  بو الفضولا معرفت كمتر تراش‏

باز گفتش من عدوى تو نى‏ام                                          لطف باشد گر بيايى در پى‏ام‏

گفت خوابستم مرا بگذار و رو                                        گفت آخر يار را منقاد شو

تا بخسبى در پناه عاقلى                                                 در جوار دوستى صاحب دلى‏

در خيال افتاد مرد از جد او                                            خشمگين شد زود گردانيد رو

كاين مگر قصد من آمد خونى است                                  يا طمع دارد گدا و تونى است‏

يا گرو بسته ست با ياران بدين                                        كه بترساند مرا زين هم نشين‏

خود نيامد هيچ از خبث سرش                                         يك گمان نيك اندر خاطرش‏

ظن نيكش جملگى بر خرس بود                                      او مگر مر خرس را هم جنس بود

عاقلى را از سگى تهمت نهاد                                          خرس را دانست اهل مهر و داد

 

گفتن موسى عليه السلام گوساله پرست را كه آن خيال انديشى و حزم تو كجاست‏

 

گفت موسى با يكى مست خيال                                        كاى بد انديش از شقاوت وز ضلال‏

صد گمانت بود در پيغمبريم                                           با چنين برهان و اين خلق كريم‏

صد هزاران معجزه ديدى ز من                                      صد خيالت مى‏فزود و شك و ظن‏

از خيال و وسوسه تنگ آمدى                                         طعن بر پيغمبرى‏ام مى‏زدى‏

گرد از دريا بر آوردم عيان                                            تا رهيديت از شر فرعونيان‏

ز آسمان چل سال كاسه و خوان رسيد                              وز دعايم جويى از سنگى دويد

اين و صد چندين و چندين گرم و سرد                              از تو اى سرد آن توهم كم نكرد

بانگ زد گوساله‏اى از جادويى                                       سجده كردى كه خداى من تويى‏

آن توهمهات را سيلاب برد                                            زيركى باردت را خواب برد

چون نبودى بد گمان در حق او                                       چون نهادى سر چنان اى زشت رو

چون خيالت نامد از تزوير او                                         وز فساد سحر احمق‏گير او

سامريى خود كه باشد اى سگان                                      كه خدايى بر تراشد در جهان‏

چون در اين تزوير او يكدل شدى                                    وز همه اشكالها عاطل شدى‏

گاو مى‏شايد خدايى را به لاف                                         در رسولى‏ام تو چون كردى خلاف‏

پيش گاوى سجده كردى از خرى                                     گشت عقلت صيد سحر سامرى‏

چشم دزديدى ز نور ذو الجلال                                        اينت جهل وافر و عين ضلال‏

شه بر آن عقل و گزينش كه تراست                                 چون تو كان جهل را كشتن سزاست‏

گاو زرين بانگ كرد آخر چه گفت                                   كاحمقان را اين همه رغبت شگفت‏

ز آن عجبتر ديده‏ايد از من بسى                                       ليك حق را كى پذيرد هر خسى‏

باطلان را چه ربايد باطلى                                             عاطلان را چه خوش آيد عاطلى‏

ز انكه هر جنسى ربايد جنس خود                                    گاو سوى شير نر كى رو نهد

گرگ بر يوسف كجا عشق آورد                                      جز مگر از مكر تا او را خورد

چون ز گرگى وارهد محرم شود                                      چون سگ كهف از بنى آدم شود

چون ابو بكر از محمد برد بو                                          گفت هذا ليس وجه كاذب‏

چون نبد بو جهل از اصحاب درد                                    ديد صد شق قمر باور نكرد

دردمندى كش ز بام افتاد طشت                                       زو نهان كرديم حق پنهان نگشت‏

و انكه او جاهل بد از دردش بعيد                                     چند بنمودند و او آن را نديد

آينه‏ى دل صاف بايد تا در او                                          واشناسى صورت زشت از نكو

 

ترك گفتن آن مرد ناصح بعد از مبالغه‏ى پند مغرور خرس را

 

آن مسلمان ترك ابله كرد و تفت                                       زير لب لاحول‏گويان باز رفت‏

گفت چون از جد و پندم وز جدال                                    در دل او بيش مى‏زايد خيال‏

پس ره پند و نصيحت بسته شد                                        امر أَعْرِضْ عَنْهُمْ پيوسته شد

چون دوايت مى‏فزايد درد پس                                         قصه با طالب بگو بر خوان عبس‏

چون كه اعمى طالب حق آمده ست                                  بهر فقر او را نشايد سينه خست‏

تو حريصى بر رشاد مهتران                                          تا بياموزند عام از سروران‏

احمدا ديدى كه قومى از ملوك                                         مستمع گشتند گشتى خوش كه بوك‏

اين رئيسان يار دين گردند خوش                                     بر عرب اينها سرند و بر حبش‏

بگذرد اين صيت از بصره و تبوك                                  ز انكه الناس على دين الملوك‏

زين سبب تو از ضرير مهتدى                                        رو بگردانيدى و تنگ آمدى‏

كه در اين فرصت كم افتد اين مناخ                                  تو ز يارانى و وقت تو فراخ‏

مزدحم مى‏گرديم در وقت تنگ                                       اين نصيحت مى‏كنم نه از خشم و جنگ‏

احمدا نزد خدا اين يك ضرير                                          بهتر از صد قيصر است و صد وزير

ياد الناس معادن هين بيار                                               معدنى باشد فزون از صد هزار

معدن لعل و عقيق مكتنس                                              بهتر است از صد هزاران كان مس‏

احمدا اينجا ندارد مال سود                                             سينه بايد پر ز عشق و درد و دود

اعمى روشن دل آمد در مبند                                           پند او را ده كه حق اوست پند

گر دو سه ابله ترا منكر شدند                                          تلخ كى گردى چو هستى كان قند

گر دو سه ابله ترا تهمت نهند                                          حق براى تو گواهى مى‏دهد

گفت از اقرار عالم فارغم                                              آن كه حق باشد گواه او را چه غم‏

گر خفاشى را ز خورشيدى خورى است                            آن دليل آمد كه آن خورشيد نيست‏

نفرت خفاشكان باشد دليل                                              كه منم خورشيد تابان جليل‏

گر گلابى را جعل راغب شود                                        آن دليل ناگلابى مى‏كند

گر شود قلبى خريدار محك                                             در محكى‏اش در آيد نقص و شك‏

دزد شب خواهد نه روز اين را بدان                                 شب نى‏ام روزم كه تابم در جهان‏

فارقم فاروقم و غلبيروار                                               تا كه كاه از من نمى‏يابد گذار

آرد را پيدا كنم من از سبوس                                           تا نمايم كاين نقوش است آن نفوس‏

من چو ميزان خدايم در جهان                                         وانمايم هر سبك را از گران‏

گاو را داند خدا گوساله‏اى                                              خر خريدارى و در خور كاله‏اى‏

من نه گاوم تا كه گوساله‏م خرد                                       من نه خارم كاشترى از من چرد

او گمان دارد كه با من جور كرد                                     بلكه از آيينه‏ى من روفت گرد

 

تملّق كردن ديوانه جالينوس را و ترسيدن جالينوس‏

 

گفت جالينوس با اصحاب خود                                        مر مرا تا آن فلان دارو دهد

پس بدو گفت آن يكى اى ذو فنون                                     اين دوا خواهند از بهر جنون‏

دور از عقل تو اين ديگر مگو                                        گفت در من كرد يك ديوانه رو

ساعتى در روى من خوش بنگريد                                   چشمكم زد آستين من دريد

گر نه جنسيت بدى در من از او                                       كى رخ آوردى به من آن زشت رو

گر نديدى جنس خود كى آمدى                                        كى به غير جنس خود را بر زدى‏

چون دو كس بر هم زند بى‏هيچ شك                                  در ميانشان هست قدر مشترك‏

كى پرد مرغى مگر با جنس خود                                    صحبت ناجنس گور است و لحد

 

سبب پريدن و چريدن مرغى با مرغى كه جنس او نبود

 

آن حكيمى گفت ديدم هم تكى                                           در بيابان زاغ را با لكلكى‏

در عجب ماندم بجستم حالشان                                        تا چه قدر مشترك يابم نشان‏

چون شدم نزديك، من حيران و دنگ                                خود بديدم هر دوان بودند لنگ‏

خاصه شهبازى كه او عرشى بود                                    با يكى جغدى كه او فرشى بود

آن يكى خورشيد عليين بود                                             وين دگر خفاش كز سجين بود

آن يكى نورى ز هر عيبى برى                                       وين يكى كورى گداى هر درى‏

آن يكى ماهى كه بر پروين زند                                       وين يكى كرمى كه در سرگين زيد

آن يكى يوسف رخى عيسى نفس                                     وين يكى گرگى و يا خر با جرس‏

آن يكى پران شده در لا مكان                                          وين يكى در كاهدان همچون سگان‏

با زبان معنوى گل با جعل                                             اين همى‏گويد كه اى گنده بغل‏

گر گريزانى ز گلشن بى‏گمان                                          هست آن نفرت كمال گلستان‏

غيرت من بر سر تو دور باش                                        مى‏زند كاى خس از اينجا دور باش‏

ور بياميزى تو با من اى دنى                                          اين گمان آيد كه از كان منى‏

بلبلان را جاى مى‏زيبد چمن                                           مر جعل را در چمين خوشتر وطن‏

حق مرا چون از پليدى پاك داشت                                    چون سزد بر من پليدى را گماشت‏

يك رگم ز ايشان بد و آن را بريد                                      در من آن بد رگ كجا خواهد رسيد

يك نشان آدم آن بود از ازل                                            كه ملايك سر نهندش از محل‏

يك نشان ديگر آن كه آن بليس                                         ننهدش سر كه منم شاه و رئيس‏

پس اگر ابليس هم ساجد شدى                                          او نبودى آدم او غيرى بدى‏

هم سجود هر ملك ميزان اوست                                       هم جحود آن عدو برهان اوست‏

هم گواه اوست اقرار ملك                                               هم گواه اوست كفران سگك‏

 

تتمّه اعتماد آن مغرور بر تملق خرس‏

 

شخص خفت و خرس مى‏راندش مگس                             وز ستيز آمد مگس زو باز پس‏

چند بارش راند از روى جوان                                        آن مگس زو باز مى‏آمد دوان‏

خشمگين شد با مگس خرس و برفت                                بر گرفت از كوه سنگى سخت زفت‏

سنگ آورد و مگس را ديد باز                                        بر رخ خفته گرفته جاى ساز

بر گرفت آن آسيا سنگ و بزد                                         بر مگس تا آن مگس واپس خزد

سنگ روى خفته را خشخاش كرد                                   اين مثل بر جمله عالم فاش كرد

مهر ابله مهر خرس آمد يقين                                          كين او مهر است و مهر اوست كين‏

عهد او سست است و ويران و ضعيف                              گفت او زفت و وفاى او نحيف‏

گر خورد سوگند هم باور مكن                                        بشكند سوگند، مرد كژ سخن‏

چون كه بى‏سوگند گفتش بد دروغ                                    تو ميفت از مكر و سوگندش به دوغ‏

نفس او مير است و عقل او اسير                                     صد هزاران مصحفش خود خورده‏گير

چون كه بى‏سوگند پيمان بشكند                                        گر خورد سوگند هم آن بشكند

ز آن كه نفس آشفته‏تر گردد از آن                                    كه كنى بندش به سوگند گران‏

چون اسيرى بند بر حاكم نهد                                          حاكم آن را بر درد بيرون جهد

بر سرش كوبد ز خشم آن بند را                                      مى‏زند بر روى او سوگند را

تو ز اوفوا بالعقودش دست شو                                        احْفَظُوا أَيْمانَكُمْ با او مگو

و آن كه حق را ساخت در پيمان سند                                تن كند چون تار و گرد او تند

 

رفتن مصطفى عليه السلام به عيادت صحابى و بيان فايده عيادت‏

 

از صحابه خواجه‏اى بيمار شد                                        و اندر آن بيماريش چون تار شد

مصطفى آمد عيادت سوى او                                          چون همه لطف و كرم بد خوى او

در عيادت رفتن تو فايده است                                         فايده آن باز با تو عايده است‏

فايده اوّل كه آن شخص عليل                                          بوك قطبى باشد و شاه جليل‏

ور نباشد قطب يار ره بود                                             شه نباشد فارس اسپه بود

پس صله ياران ره لازم شمار                                         هر كه باشد گر پياده گر سوار

ور عدو باشد همين احسان نكوست                                  كه به احسان بس عدو گشته است دوست‏

ور نگردد دوست كينش كم شود                                      ز آن كه احسان كينه را مرهم شود

بس فوايد هست غير اين و ليك                                        از درازى خايفم اى يار نيك‏

حاصل اين آمد كه يار جمع باش                                      هم چو بتگر از حجر يارى تراش‏

ز آن كه انبوهى و جمع كاروان                                       ره زنان را بشكند پشت و سنان‏

چون دو چشم دل ندارى اى عنود                                    كه نمى‏دانى تو هيزم را ز عود

چون كه گنجى هست در عالم مرنج                                  هيچ ويران را مدان خالى ز گنج‏

قصد هر درويش مى‏كن از گزاف                                    چون نشان يابى بجد مى‏كن طواف‏

چون تو را آن چشم باطن بين نبود                                   گنج مى‏پندار اندر هر وجود

 

وحى كردن حق تعالى به موسى عليه السلام كه چرا به عيادت من نيامدى‏

 

آمد از حق سوى موسى اين عتاب                                    كاى طلوع ماه ديده تو ز جيب‏

مشرقت كردم ز نور ايزدى                                            من حقم رنجور گشتم نامدى‏

گفت سبحانا تو پاكى از زيان                                          اين چه رمز است اين بكن يا رب بيان‏

باز فرمودش كه در رنجوريم                                         چون نپرسيدى تو از روى كرم‏

گفت يا رب نيست نقصانى تو را                                     عقل گم شد اين سخن را بر گشا

گفت آرى بنده خاص گزين                                            گشت رنجور او منم نيكو ببين‏

هست معذوريش معذورى من                                         هست رنجوريش رنجورى من‏

هر كه خواهد همنشينى خدا                                            تا نشيند در حضور اوليا

از حضور اوليا گر بسكلى                                             تو هلاكى ز آن كه جزوى بى‏كلى‏

هر كه را ديو از كريمان وابرد                                        بى‏كسش يابد سرش را او خورد

يك بدست از جمع رفتن يك زمان                                    مكر ديو است بشنو و نيكو بدان‏

 

تنها كردن باغبان صوفى و فقيه و علوى را از همديگر

 

باغبانى چون نظر در باغ كرد                                        ديد چون دزدان به باغ خود سه مرد

يك فقيه و يك شريف و صوفيى                                      هر يكى شوخى بدى لايوفيى‏

گفت با اينها مرا صد حجت است                                     ليك جمع‏اند و جماعت قوت است‏

بر نيايم يك تنه با سه نفر                                               پس ببرمشان نخست از همدگر

هر يكى را من به سويى افكنم                                         چون كه تنها شد سبيلش بر كنم‏

حيله كرد و كرد صوفى را به راه                                    تا كند يارانش را با او تباه‏

گفت صوفى را برو سوى وثاق                                       يك گليم آور براى اين رفاق‏

رفت صوفى گفت خلوت با دو يار                                   تو فقيهى وين شريف نامدار

ما به فتوى تو نانى مى‏خوريم                                         ما به پر دانش تو مى‏پريم‏

وين دگر شه زاده و سلطان ماست                                   سيد است از خاندان مصطفاست‏

كيست آن صوفى شكم خوار خسيس                                 تا بود با چون شما شاهان جليس‏

چون بيايد مر و را پنبه كنيد                                           هفته‏اى بر باغ و راغ من زنيد

باغ چه بود جان من آن شماست                                      اى شما بوده مرا چون چشم راست‏

وسوسه كرد و مر ايشان را فريفت                                  آه كز ياران نمى‏بايد شكيفت‏

چون به ره كردند صوفى را و رفت                                 خصم شد اندر پيش با چوب زفت‏

گفت اى سگ صوفيى باشد كه تيز                                   اندر آيى باغ ما تو از ستيز

اين جنيدت ره نمود و بايزيد                                           از كدامين شيخ و پيرت اين رسيد

كوفت صوفى را چو تنها يافتش                                      نيم كشتش كرد و سر بشكافتش‏

گفت صوفى آن من بگذشت ليك                                      اى رفيقان پاس خود داريد نيك‏

مر مرا اغيار دانستيد هان                                              نيستم اغيارتر زين قلتبان‏

اين چه من خوردم شما را خوردنى است                           وين چنين شربت جزاى هر دنى است‏

اين جهان كوه است و گفت‏وگوى تو                                 از صدا هم باز آيد سوى تو

چون ز صوفى گشت فارغ باغبان                                   يك بهانه كرد ز آن پس جنس آن‏

كاى شريف من برو سوى وثاق                                       كه ز بهر چاشت پختم من رقاق‏

بر در خانه بگو قيماز را                                               تا بيارد آن رقاق و قاز را

چون به ره كردش بگفت اى تيز بين                                تو فقيهى ظاهر است اين و يقين‏

او شريفى مى‏كند دعوى سرد                                          مادر او را كه داند تا كه كرد

بر زن و بر فعل زن دل مى‏نهيد                                      عقل ناقص و آن گهانى اعتماد

خويشتن را بر على و بر نبى                                          بسته است اندر زمانه بس غبى‏

هر كه باشد از زنا و زانيان                                            اين برد ظن در حق ربانيان‏

هر كه بر گردد سرش از چرخها                                     همچو خود گردنده بيند خانه را

آن چه گفت آن باغبان بو الفضول                                    حال او بد، دور از اولاد رسول‏

گر نبودى او نتيجه مرتدان                                             كى چنين گفتى براى خاندان‏

خواند افسونها شنيد آن را فقيه                                         در پيش رفت آن ستمكار سفيه‏

گفت اى خر اندر اين باغت كه خواند                                دزدى از پيغمبرت ميراث ماند

شير را بچه همى‏ماند بدو                                               تو به پيغمبر به چه مانى بگو

با شريف آن كرد مرد ملتجى                                          كه كند با آل ياسين خارجى‏

تا چه كين دارند دايم ديو و غول                                      چون يزيد و شمر با آل رسول‏

شد شريف از زخم آن ظالم خراب                                    با فقيه او گفت ما جستيم از آب‏

پاى دار اكنون كه ماندى فرد و كم                                   چون دهل شو زخم مى‏خور بر شكم‏

گر شريف و لايق و هم دم نى‏ام                                       از چنين ظالم تو را من كم نى‏ام‏

شد از او فارغ بيامد كاى فقيه                                         چه فقيهى اى تو ننگ هر سفيه‏

فتوى‏ات اين است اى ببريده دست                                    كاندر آيى و نگويى امر هست‏

اين چنين رخصت بخواندى در وسيط                               يا بدست اين مسئله اندر محيط

گفت حق استت بزن دستت رسيد                                     اين سزاى آن كه از ياران بريد

 

رجعت به قصه مريض و عيادت پيغامبر عليه السلام‏

 

اين عيادت از براى اين صله است                                   وين صله از صد محبت حامله است‏

در عيادت شد رسول بى‏نديد                                           آن صحابى را به حال نزع ديد

چون شوى دور از حضور اوليا                                      در حقيقت گشته‏اى دور از خدا

چون نتيجه هجر همراهان غم است                                  كى فراق روى شاهان ز آن كم است‏

سايه شاهان طلب هر دم شتاب                                        تا شوى ز آن سايه بهتر ز آفتاب‏

گر سفر دارى بدين نيت برو                                           ور حضر باشد از اين غافل مشو

 

گفتن شيخى بايزيد را كه كعبه منم گرد من طوافى مى‏كن‏

 

سوى مكه شيخ امت بايزيد                                             از براى حج و عمره مى‏دويد

او به هر شهرى كه رفتى از نخست                                 مر عزيزان را بكردى باز جست‏

گرد مى‏گشتى كه اندر شهر كيست                                    كاو بر اركان بصيرت متكى‏است‏

گفت حق اندر سفر هر جا روى                                      بايد اول طالب مردى شوى‏

قصد گنجى كن كه اين سود و زيان                                  در تبع آيد تو آن را فرع دان‏

هر كه كارد قصد گندم باشدش                                        كاه خود اندر تبع مى‏آيدش‏

كه بكارى بر نيايد گندمى                                               مردمى جو مردمى جو مردمى‏

قصد كعبه كن چو وقت حج بود                                      چون كه رفتى مكه هم ديده شود

قصد در معراج ديد دوست بود                                       در تبع عرش و ملايك هم نمود

 

حكايت‏

 

خانه‏ى نو ساخت روزى نو مريد                                     پير آمد خانه‏ى او را بديد

گفت شيخ آن نو مريد خويش را                                       امتحان كرد آن نكو انديش را

روزن از بهر چه كردى اى رفيق                                    گفت تا نور اندر آيد زين طريق‏

گفت آن فرع است اين بايد نياز                                       تا از اين ره بشنوى بانگ نماز

بايزيد اندر سفر جستى بسى                                           تا بيابد خضر وقت خود كسى‏

ديد پيرى با قدى همچون هلال                                        ديد در وى فر و گفتار رجال‏

ديده نابينا و دل چون آفتاب                                            همچو پيلى ديده هندستان به خواب‏

چشم بسته خفته بيند صد طرب                                       چون گشايد آن نبيند اى عجب‏

بس عجب در خواب روشن مى‏شود                                 دل درون خواب روزن مى‏شود

آن كه بيدار است و بيند خواب خوش                                عارف است او خاك او در ديده كش‏

پيش او بنشست و مى‏پرسيد حال                                      يافتش درويش و هم صاحب عيال‏

گفت عزم تو كجا اى بايزيد                                            رخت غربت را كجا خواهى كشيد

گفت قصد كعبه دارم از پگه                                           گفت هين با خود چه دارى زاد ره‏

گفت دارم از درم نقره دويست                                        نك ببسته سخت در گوشه‏ى ردى است‏

گفت طوفى كن به گردم هفت بار                                    وين نكوتر از طواف حج شمار

و آن درمها پيش من نه‏اى جواد                                       دان كه حج كردى و حاصل شد مراد

عمره كردى عمر باقى يافتى                                          صاف گشتى بر صفا بشتافتى‏

حق آن حقى كه جانت ديده است                                      كه مرا بر بيت خود بگزيده است‏

كعبه هر چندى كه خانه‏ى بر اوست                                  خلقت من نيز خانه‏ى سر اوست‏

تا بكرد آن كعبه را در وى نرفت                                     و اندر اين خانه بجز آن حى نرفت‏

چون مرا ديدى خدا را ديده‏اى                                         گرد كعبه‏ى صدق بر گرديده‏اى‏

خدمت من طاعت و حمد خداست                                     تا نپندارى كه حق از من جداست‏

چشم نيكو باز كن در من نگر                                         تا ببينى نور حق اندر بشر

بايزيد آن نكته‏ها را هوش داشت                                      همچو زرين حلقه‏اش در گوش داشت‏

آمد از وى بايزيد اندر مزيد                                            منتهى در منتها آخر رسيد

 

دانستن پيغامبر صلى اللَّه عليه و آله كه سبب رنجورى آن شخص گستاخى بوده است در دعا

 

چون پيمبر ديد آن بيمار را                                             خوش نوازش كرد يار غار را

زنده شد او چون پيمبر را بديد                                         گوييا آن دم مر او را آفريد

گفت بيمارى مرا اين بخت داد                                         كامد اين سلطان بر من بامداد

تا مرا صحت رسيد و عاقبت                                          از قدوم اين شه بى‏حاشيت‏

اى خجسته رنج و بيمارى و تب                                      اى مبارك درد و بيدارى شب‏

نك مرا در پيرى از لطف و كرم                                      حق چنين رنجوريى داد و سقم‏

درد پشتم داد هم تا من ز خواب                                       بر جهم هر نيم شب لا بد شتاب‏

تا نخسبم جمله شب چون گاوميش                                    دردها بخشيد حق از لطف خويش‏

زين شكست آن رحم شاهان جوش كرد                             دوزخ از تهديد من خاموش كرد

رنج گنج آمد كه رحمتها در اوست                                   مغز تازه شد چو بخراشيد پوست‏

اى برادر موضع تاريك و سرد                                       صبر كردن بر غم و سستى و درد

چشمه‏ى حيوان و جام مستى است                                    كان بلنديها همه در پستى است‏

آن بهاران مضمر است اندر خزان                                   در بهار است آن خزان مگريز از آن‏

همره غم باش و با وحشت بساز                                      مى‏طلب در مرگ خود عمر دراز

آن چه گويد نفس تو كاينجا بد است                                   مشنوش چون كار او ضد آمده ست‏

تو خلافش كن كه از پيغمبران                                         اين چنين آمد وصيت در جهان‏

مشورت در كارها واجب شود                                        تا پشيمانى در آخر كم بود

گفت امت مشورت با كى كنيم                                         انبيا گفتند با عقل اميم‏

گفت گر كودك در آيد يا زنى                                          كاو ندارد عقل و راى روشنى‏

گفت با او مشورت كن و انچه گفت                                  تو خلاف آن كن و در راه افت‏

نفس خود را زن شناس از زن بتر                                   ز انكه زن جزوى است نفست كل شر

مشورت با نفس خود گر مى‏كنى                                      هر چه گويد كن خلاف آن دنى‏

گر نماز و روزه مى‏فرمايدت                                          نفس مكار است مكرى زايدت‏

مشورت با نفس خويش اندر فعال                                    هر چه گويد عكس آن باشد كمال‏

بر نيايى با وى و استيز او                                              رو بر يارى بگير آميز او

عقل قوت گيرد از عقل دگر                                           نى شكر كامل شود از نيشكر

من ز مكر نفس ديدم چيزها                                            كاو برد از سحر خود تمييزها

وعده‏ها بدهد ترا تازه به دست                                         كه هزاران بار آنها را شكست‏

عمر اگر صد سال خود مهلت دهد                                   اوت هر روزى بهانه‏ى نو نهد

گرم گويد وعده‏هاى سرد را                                            جادويى مردى ببندد مرد را

اى ضياء الحق حسام الدين بيا                                         كه نرويد بى‏تو از شوره گيا

از فلك آويخته شد پرده‏اى                                              از پى نفرين دل آزرده‏اى‏

اين قضا را هم قضا داند علاج                                       عقل خلقان در قضا گيج است گيج‏

اژدها گشته ست آن مار سياه                                          آن كه كرمى بود افتاده به راه‏

اژدها و مار اندر دست تو                                              شد عصا اى جان موسى مست تو

حكم خذها لا تخف دادت خدا                                          تا به دستت اژدها گردد عصا

هين يد بيضا نما اى پادشاه                                             صبح نو بگشا ز شبهاى سياه‏

دوزخى افروخت در وى دم فسون                                   اى دم تو از دم دريا فزون‏

بحر مكار است بنموده كفى                                            دوزخ است از مكر بنموده تفى‏

ز آن نمايد مختصر در چشم تو                                       تا زبون بينيش جنبد خشم تو

همچنان كه لشكر انبوه بود                                             مر پيمبر را به چشم اندك نمود

تا بر ايشان زد پيمبر بى‏خطر                                          ور فزون ديدى از آن كردى حذر

آن عنايت بود و اهل آن بدى                                           احمدا ور نه تو بد دل مى‏شدى‏

كم نمود او را و اصحاب و را                                         آن جهاد ظاهر وباطن خدا

تا ميسر كرد يسرى را بر او                                           تا ز عسرى او بگردانيد رو

كم نمودن مر و را پيروز بود                                          كه حقش يار و طريق آموز بود

آن كه حق پشتش نباشد از ظفر                                       واى اگر گربش نمايد شير نر

واى اگر صدرا يكى بيند ز دور                                       تا به چالش اندر آيد از غرور

ز آن نمايد ذو الفقارى حربه‏اى                                        ز آن نمايد شير نر چون گربه‏اى‏

تا دلير اندر فتد احمق به جنگ                                        و اندر آردشان بدين حيلت به چنگ‏

تا به پاى خويش باشند آمده                                             آن فليوان جانب آتش‏كده‏

كاه برگى مى‏نمايد تا تو زود                                           پف كنى كاو را برانى از وجود

هين كه آن كه كوهها بر كنده است                                   زو جهان گريان و او در خنده است‏

مى‏نمايد تا به كعب اين آب جو                                        صد چو عاج ابن عنق شد غرق او

مى‏نمايد موج خونش تل مشك                                         مى‏نمايد قعر دريا خاك خشك‏

خشك ديد آن بحر را فرعون كور                                    تا در او راند از سر مردى و زور

چون در آيد در تگ دريا بود                                          ديده‏ى فرعون كى بينا بود

ديده بينا از لقاى حق شود                                              حق كجا هم راز هر احمق شود

قند بيند خود شود زهر قتول                                           راه بيند خود بود آن بانگ غول‏

اى فلك در فتنه‏ى آخر زمان                                           تيز مى‏گردى بده آخر زمان‏

خنجر تيزى تو اندر قصد ما                                           نيش زهر آلوده‏اى در فصد ما

اى فلك از رحم حق آموز رحم                                        بر دل موران مزن چون مار زخم‏

حق آن كه چرخه‏ى چرخ ترا                                          كرد گردان بر فراز اين سرا

كه دگرگون گردى و رحمت كنى                                     پيش از آن كه بيخ ما را بر كنى‏

حق آن كه دايگى كردى نخست                                       تا نهال ما ز آب و خاك رست‏

حق آن شه كه ترا صاف آفريد                                        كرد چندان مشعله در تو پديد

آن چنان معمور و باقى داشتت                                        تا كه دهرى از ازل پنداشتت‏

شكر دانستيم آغاز ترا                                                   انبيا گفتند آن راز ترا

آدمى داند كه خانه حادث است                                        عنكبوتى نه كه در وى عابث است‏

پشه كى داند كه اين باغ از كى است                                 كاو بهاران زاد و مرگش در دى است‏

كرم كاندر چوب زايد سست حال                                     كى بداند چوب را وقت نهال‏

ور بداند كرم از ماهيتش                                                عقل باشد كرم باشد صورتش‏

عقل خود را مى‏نمايد رنگها                                           چون پرى دور است از آن فرسنگ‏ها

از ملك بالاست چه جاى پرى                                         تو مگس پرى به پستى مى‏پرى‏

گر چه عقلت سوى بالا مى‏پرد                                        مرغ تقليدت به پستى مى‏چرد

علم تقليدى وبال جان ماست                                           عاريه ست و ما نشسته كان ماست‏

زين خرد جاهل همى بايد شدن                                        دست در ديوانگى بايد زدن‏

هر چه بينى سود خود ز آن مى‏گريز                                زهر نوش و آب حيوان را بريز

هر كه بستاند ترا دشنام ده                                              سود و سرمايه به مفلس وام ده‏

ايمنى بگذار و جاى خوف باش                                       بگذر از ناموس و رسوا باش و فاش‏

آزمودم عقل دور انديش را                                             بعد از اين ديوانه سازم خويش را

 

عذر گفتن دلقك با سيد كه چرا فاحشه را نكاح كرد

 

گفت با دلقك شبى سيد اجل                                             قحبه‏اى را خواستى تو از عجل‏

با من اين را باز مى‏بايست گفت                                      تا يكى مستور كرديميت جفت‏

گفت نه مستور صالح خواستم                                         قحبه گشتند و ز غم تن كاستم‏

خواستم اين قحبه را بى‏معرفت                                        تا ببينم چون شود اين عاقبت‏

عقل را من آزمودم هم بسى                                            زين سپس جويم جنون را مغرسى‏

 

به حيلت در سخن آوردن سائل آن بزرگ را كه خود را ديوانه ساخته بود

 

آن يكى مى‏گفت خواهم عاقلى                                         مشورت آرم بدو در مشكلى‏

آن يكى گفتش كه اندر شهر ما                                         نيست عاقل جز كه آن مجنون‏نما

بر نيى گشته سواره نك فلان                                          مى‏دواند در ميان كودكان‏

صاحب راى است و آتش پاره‏اى                                     آسمان قدر است و اختر باره‏اى‏

فر او كروبيان را جان شده ست                                      او در اين ديوانگى پنهان شده ست‏

ليك هر ديوانه را جان نشمرى                                        سر منه گوساله را چون سامرى‏

چون وليى آشكارا با تو گفت                                           صد هزاران غيب و اسرار نهفت‏

مر ترا آن فهم و آن دانش نبود                                         واندانستى تو سرگين را ز عود

از جنون خود را ولى چون پرده ساخت                            مر و را اى كور كى خواهى شناخت‏

گر ترا باز است آن ديده‏ى يقين                                       زير هر سنگى يكى سرهنگ بين‏

پيش آن چشمى كه باز و رهبر است                                 هر گليمى را كليمى در بر است‏

مر ولى را هم ولى شهره كند                                          هر كه را او خواست با بهره كند

كس نداند از خرد او را شناخت                                       چون كه او مر خويش را ديوانه ساخت‏

چون بدزدد دزد بينايى ز كور                                         هيچ يابد دزد را او در عبور

كور نشناسد كه دزد او كه بود                                         گر چه خود بر وى زند دزد عنود

چون گزد سگ كور صاحب ژنده را                                كى شناسد آن سگ درنده را

 

حمله بردن سگ بر كور گدا

 

يك سگى در كوى بر كور گدا                                         حمله مى‏آورد چون شير وغا

سگ كند آهنگ درويشان به خشم                                    در كشد مه خاك درويشان به چشم‏

كور عاجز شد ز بانگ و بيم سگ                                   اندر آمد كور در تعظيم سگ‏

كاى امير صيد و اى شير شكار                                       دست دست تست دست از من بدار

كز ضرورت دم خر را آن حكيم                                      كرد تعظيم و لقب دادش كريم‏

گفت او هم از ضرورت كاى اسد                                    از چو من لاغر شكارت چه رسد

گور مى‏گيرند يارانت به دشت                                        كور مى‏گيرى تو در كوچه به گشت‏

گور مى‏جويند يارانت به صيد                                         كور مى‏جويى تو در كوچه به كيد

آن سگ عالم شكار گور كرد                                          وين سگ بى‏مايه قصد كور كرد

علم چون آموخت سگ رست از ضلال                            مى‏كند در بيشه‏ها صيد حلال‏

سگ چو عالم گشت شد چالاك زحف                               سگ چو عارف گشت شد ز اصحاب كهف‏

سگ شناسا شد كه مير صيد كيست                                  اى خدا آن نور اشناسنده چيست‏

كور نشناسد نه از بى‏چشمى است                                    بلكه اين ز آن است كز جهل است مست‏

نيست خود بى‏چشم تر كور از زمين                                 اين زمين از فضل حق شد خصم بين‏

نور موسى ديد و موسى را نواخت                                   خسف قارون كرد و قارون را شناخت‏

رجف كرد اندر هلاك هر دعى                                       فهم كرد از حق كه يا أَرْضُ ابلعي‏

خاك و آب و باد و نار با شرر                                        بى‏خبر با ما و با حق با خبر

ما بعكس آن ز غير حق خبير                                          بى‏خبر از حق و از چندين نذير

لاجرم أَشْفَقْنَ مِنْها جمله‏شان                                            كند شد ز آميز حيوان حمله‏شان‏

گفته بيزاريم جمله زين حيات                                          كاو بود با خلق حى با حق موات‏

چون بماند از خلق گردد او يتيم                                       انس حق را قلب مى‏بايد سليم‏

چون ز كورى دزد دزدد كاله‏اى                                      مى‏كند آن كور عميا ناله‏اى‏

تا نگويد دزد او را كان منم                                            كز تو دزديدم كه دزد پر فنم‏

كى شناسد كور دزد خويش را                                         چون ندارد نور چشم و آن ضيا

چون بگويد هم بگير او را تو سخت                                 تا بگويد او علامتهاى رخت‏

پس جهاد اكبر آمد عصر دزد                                         تا بگويد كه چه دزديده است مزد

اولا دزديد كحل ديده‏ات                                                 چون ستانى باز يابى تبصرت‏

كاله‏ى حكمت كه گم كرده‏ى دل است                                پيش اهل دل يقين آن حاصل است‏

كوردل با جان و با سمع و بصر                                      مى‏نداند دزد شيطان را ز اثر

ز اهل دل جو از جماد آن را مجو                                    كه جماد آمد خلايق پيش او

مشورت جوينده آمد نزد او                                             كاى اب كودك شده رازى بگو

گفت رو زين حلقه كاين در باز نيست                               باز گرد امروز روز راز نيست‏

گر مكان را ره بدى در لامكان                                        همچو شيخان بودمى من بر دكان‏

 

خواندن محتسب مست خراب افتاده را به زندان‏

 

محتسب در نيم شب جايى رسيد                                       در بن ديوار مستى خفته ديد

گفت هى مستى چه خورده ستى بگو                                 گفت از اين خوردم كه هست اندر سبو

گفت آخر در سبو واگو كه چيست                                    گفت از آن كه خورده‏ام گفت اين خفى است‏

گفت آن چه خورده‏اى آن چيست آن                                  گفت آن كه در سبو مخفى است آن‏

دور مى‏شد اين سؤال و اين جواب                                   ماند چون خر محتسب اندر خلاب‏

گفت او را محتسب هين آه كن                                         مست هو هو كرد هنگام سخن‏

گفت گفتم آه كن هو مى‏كنى                                            گفت من شاد و تو از غم دم زنى‏

آه از درد و غم و بى‏دادى است                                       هوى هوى مى خوران از شادى است‏

محتسب گفت اين ندانم خيز خيز                                      معرفت متراش و بگذار اين ستيز

گفت رو تو از كجا من از كجا                                        گفت مستى خيز تا زندان بيا

گفت مست اى محتسب بگذار و رو                                  از برهنه كى توان بردن گرو

گر مرا خود قوت رفتن بدى                                           خانه‏ى خود رفتمى وين كى شدى‏

من اگر با عقل و با امكانمى                                           همچو شيخان بر سر دكانمى‏

 

دوم بار در سخن كشيدن سايل آن بزرگ را تا حال او معلوم تر گردد

 

گفت آن طالب كه آخر يك نفس                                       اى سواره بر نى اين سو ران فرس‏

راند سوى او كه هين زوتر بگو                                      كاسب من بس توسن است و تند خو

تا لگد بر تو نكوبد زود باش                                           از چه مى‏پرسى بيانش كن تو فاش‏

او مجال راز دل گفتن نديد                                             زو برون شو كرد و در لاغش كشيد

گفت مى‏خواهم در اين كوچه زنى                                    كيست لايق از براى چون منى‏

گفت سه گونه زن‏اند اندر جهان                                       آن دو رنج و اين يكى گنج روان‏

آن يكى را چون بخواهى كل تراست                                 و آن دگر نيمى ترا نيمى جداست‏

و آن سوم هيچ او ترا نبود بدان                                        اين شنودى دور شو رفتم روان‏

تا ترا اسبم نپراند لگد                                                    كه بيفتى بر نخيزى تا ابد

شيخ راند اندر ميان كودكان                                            بانگ زد بار دگر او را جوان‏

كه بيا آخر بگو تفسير اين                                              اين زنان سه نوع گفتى بر گزين‏

راند سوى او و گفتش بكر خاص                                     كل ترا باشد ز غم يابى خلاص‏

و انكه نيمى آن تو بيوه بود                                             و انكه هيچست آن عيال با ولد

چون ز شوى اولش كودك بود                                         مهر و كل خاطرش آن سو رود

دور شو تا اسب نندازد لگد                                             سم اسب توسنم بر تو رسد

هاى و هويى كرد شيخ و باز راند                                    كودكان را باز سوى خويش خواند

باز بانگش كرد آن سايل بيا                                            يك سؤالم ماند اى شاه كيا

باز راند اين سو بگو زودتر چه بود                                 كه ز ميدان آن بچه گويم ربود

گفت اى شه با چنين عقل و ادب                                      اين چه شيداست اين چه فعل است اى عجب‏

تو وراى عقل كلى در بيان                                             آفتابى در جنون چونى نهان‏

گفت اين اوباش رايى مى‏زنند                                         تا در اين شهر خودم قاضى كنند

دفع مى‏گفتم مرا گفتند نى                                               نيست چون تو عالمى صاحب فنى‏

با وجود تو حرام است و خبيث                                       كه كم از تو در قضا گويد حديث‏

در شريعت نيست دستورى كه ما                                     كمتر از تو شه كنيم و پيشوا

زين ضرورت گيج و ديوانه شدم                                     ليك در باطن همانم كه بدم‏

عقل من گنج است و من ويرانه‏ام                                     گنج اگر پيدا كنم ديوانه‏ام‏

اوست ديوانه كه ديوانه نشد                                            اين عسس را ديد و در خانه نشد

دانش من جوهر آمد نه عرض                                        اين بهايى نيست بهر هر غرض‏

كان قندم نيستان شكرم                                                  هم ز من مى‏رويد و من مى‏خورم‏

علم تقليدى و تعليمى است آن                                          كز نفورش مستمع دارد فغان‏

چون پى دانه نه بهر روشنى است                                    همچو طالب علم دنياى دنى است‏

طالب علم است بهر عام و خاص                                    نى كه تا يابد از اين عالم خلاص‏

همچو موشى هر طرف سوراخ كرد                                 چون كه نورش راند از در گشت سرد

چون كه سوى دشت و نورش ره نبود                               هم در آن ظلمات جهدى مى‏نمود

گر خدايش پر دهد پر خرد                                             برهد از موشى و چون مرغان پرد

ور نجويد پر بماند زير خاك                                           نااميد از رفتن راه سماك‏

علم گفتارى كه آن بى‏جان بود                                         عاشق روى خريداران بود

گر چه باشد وقت بحث علم زفت                                     چون خريدارش نباشد مرد و رفت‏

مشترى من خداى است او مرا                                         مى‏كشد بالا كه اللَّه اشترى‏

خونبهاى من جمال ذو الجلال                                         خونبهاى خود خورم كسب حلال‏

اين خريداران مفلس را بهل                                            چه خريدارى كند يك مشت گل‏

گل مخور گل را مخر گل را مجو                                    ز انكه گل خوار است دايم زرد رو

دل بخور تا دايما باشى جوان                                          از تجلى چهره‏ات چون ارغوان‏

يا رب اين بخشش نه حد كار ماست                                 لطف تو لطف خفى را خود سزاست‏

دست گير از دست ما ما را بخر                                      پرده را بردار و پرده‏ى ما مدر

باز خر ما را از اين نفس پليد                                          كاردش تا استخوان ما رسيد

از چو ما بى‏چارگان اين بند سخت                                   كى گشايد اى شه بى‏تاج و تخت‏

اين چنين قفل گران را اى ودود                                       كى تواند جز كه فضل تو گشود

ما ز خود سوى كه گردانيم سر                                        چون تويى از ما به ما نزديكتر

اين دعا هم بخشش و تعليم تست                                      گر نه در گلخن گلستان از چه رست‏

در ميان خون و روده فهم و عقل                                     جز ز اكرام تو نتوان كرد نقل‏

از دو پاره‏ى پيه اين نور روان                                        موج نورش مى‏زند بر آسمان‏

گوشت پاره كه زبان آمد از او                                        مى‏رود سيلاب حكمت همچو جو

سوى سوراخى كه نامش گوشهاست                                 تا بباغ جان كه ميوه‏اش هوشهاست‏

شاه راه باغ جانها شرع اوست                                        باغ و بستانهاى عالم فرع اوست‏

اصل و سرچشمه‏ى خوشى آن است آن                             زود تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خوان‏

 

تتمه‏ى نصيحت رسول صلى اللَّه عليه و آله بيمار را

 

گفت پيغمبر مر آن بيمار را                                            چون عيادت كرد يار زار را

كه مگر نوعى دعايى كرده‏اى                                         از جهالت زهربايى خورده‏اى‏

ياد آور چه دعا مى‏گفته‏اى                                              چون ز مكر نفس مى‏آشفته‏اى‏

گفت يادم نيست الا همتى                                               دار با من يادم آيد ساعتى‏

از حضور نور بخش مصطفا                                         پيش خاطر آمد او را آن دعا

همت پيغمبر روشن‏كده                                                         پيش خاطر آمدش آن گم شده‏

تافت ز آن روزن كه از دل تا دل است                             روشنى كه فرق حق و باطل است‏

گفت اينك يادم آمد اى رسول                                          آن دعا كه گفته‏ام من بو الفضول‏

چون گرفتار گنه مى‏آمدم                                               غرقه دست اندر حشايش مى‏زدم‏

از تو تهديد و وعيدى مى‏رسيد                                        مجرمان را از عذاب بس شديد

مضطرب مى‏گشتم و چاره نبود                                       بند محكم بود و قفل ناگشود

نى مقام صبر و نه راه گريز                                           نى اميد توبه نه جاى ستيز

من چو هاروت و چو ماروت از حزن                              آه مى‏كردم كه اى خلاق من‏

از خطر هاروت و ماروت آشكار                                    چاه بابل را بكردند اختيار

تا عذاب آخرت اينجا كشند                                             گربزند و عاقل و ساحروش‏اند

نيك كردند و بجاى خويش بود                                         سهلتر باشد ز آتش رنج دود

حد ندارد وصف رنج آن جهان                                        سهل باشد رنج دنيا پيش آن‏

اى خنك آن كاو جهادى مى‏كند                                        بر بدن زجرى و دادى مى‏كند

تا ز رنج آن جهانى وارهد                                              بر خود اين رنج عبادت مى‏نهد

من همى‏گفتم كه يا رب آن عذاب                                     هم در اين عالم بران بر من شتاب‏

تا در آن عالم فراغت باشدم                                            در چنين درخواست حلقه مى‏زدم‏

اين چنين رنجوريى پيدام شد                                           جان من از رنج بى‏آرام شد

مانده‏ام از ذكر و از اوراد خود                                        بى‏خبر گشتم ز خويش و نيك و بد

گر نمى‏ديدم كنون من روى تو                                        اى خجسته وى مبارك بوى تو

مى‏شدم از دست من يك بارگى                                        كرديم شاهانه اين غم خوارگى‏

گفت هى‏هى اين دعا ديگر مكن                                       بر مكن تو خويش را از بيخ و بن‏

تو چه طاقت دارى اى مور نژند                                      كه نهد بر تو چنان كوه بلند

گفت توبه كردم اى سلطان كه من                                    از سر جلدى نه لافم هيچ فن‏

اين جهان تيه است و تو موسى و ما                                 از گنه در تيه مانده مبتلا

سالها ره مى‏رويم و در اخير                                           همچنان در منزل اول اسير

گر دل موسى ز ما راضى بدى                                       تيه را راه و كران پيدا شدى‏

ور به كل بيزار بودى او ز ما                                         كى رسيدى خوانمان هيچ از سما

كى ز سنگى چشمه‏ها جوشان شدى                                  در بيابان‏مان امان جان شدى‏

بل به جاى خوان خود آتش آمدى                                     اندر اين منزل لهب بر ما زدى‏

چون دو دل شد موسى اندر كار ما                                   گاه خصم ماست گاهى يار ما

خشمش آتش مى‏زند در رخت ما                                      حلم او رد مى‏كند تير بلا

كى بود كه حلم گردد خشم نيز                                         نيست اين نادر ز لطفت اى عزيز

مدح حاضر وحشت است از بهر اين                                نام موسى مى‏برم قاصد چنين‏

ور نه موسى كى روا دارد كه من                                    پيش تو ياد آورم از هيچ تن‏

عهد ما بشكست صد بار و هزار                                      عهد تو چون كوه ثابت برقرار

عهد ما كاه و به هر بادى زبون                                       عهد تو كوه و ز صد كه هم فزون‏

حق آن قوت كه بر تلوين ما                                            رحمتى كن اى امير لونها

خويش را ديديم و رسوايى خويش                                    امتحان ما مكن اى شاه بيش‏

تا فضيحت‏هاى ديگر را نهان                                         كرده باشى اى كريم مستعان‏

بى‏حدى تو در جمال و در كمال                                      در كژى ما بى‏حديم و در ضلال‏

بى‏حدى خويش بگمار اى كريم                                        بر كژى بى‏حد مشتى لئيم‏

هين كه از تقطيع ما يك تار ماند                                      مصر بوديم و يكى ديوار ماند

البقيه البقيه اى خديو                                                     تا نگردد شاد كلى جان ديو

بهر ما نه بهر آن لطف نخست                                        كه تو كردى گمرهان را باز جست‏

چون نمودى قدرتت بنماى رحم                                       اى نهاده رحمها در لحم و شحم‏

اين دعا گر خشم افزايد ترا                                             تو دعا تعليم فرما مهترا

آن چنان كادم بيفتاد از بهشت                                          رجعتش دادى كه رست از ديو زشت‏

ديو كه بود كاو ز آدم بگذرد                                           بر چنين نطعى از او بازى برد

در حقيقت نفع آدم شد همه                                              لعنت حاسد شده آن دمدمه‏

بازيى ديد و دو صد بازى نديد                                        پس ستون خانه‏ى خود را بريد

آتشى زد شب به كشت ديگران                                        باد آتش را به كشت او بران‏

چشم بندى بود لعنت ديو را                                            تا زيان خصم ديد آن ريو را

لعنت اين باشد كه كژبينش كند                                         حاسد و خود بين و پر كينش كند

تا نداند كه هر آن كه كرد بد                                            عاقبت باز آيد و بر وى زند

جمله فرزين بندها بيند بعكس                                          مات بر وى گردد و نقصان و وكس‏

ز انكه گر او هيچ بيند خويش را                                      مهلك و ناسور بيند ريش را

درد خيزد زين چنين ديدن درون                                     درد او را از حجاب آرد برون‏

تا نگيرد مادران را درد زه                                            طفل در زادن نيابد هيچ ره‏

اين امانت در دل و دل حامله ست                                    اين نصيحتها مثال قابله ست‏

قابله گويد كه زن را درد نيست                                       درد بايد درد كودك را رهى است‏

آن كه او بى‏درد باشد ره زن است                                    ز انكه بى‏دردى انا الحق گفتن است‏

آن انا بى‏وقت گفتن لعنت است                                        آن انا در وقت گفتن رحمت است‏

آن انا منصور رحمت شد يقين                                        آن انا فرعون لعنت شد ببين‏

لاجرم هر مرغ بى‏هنگام را                                            سر بريدن واجب است اعلام را

سر بريدن چيست كشتن نفس را                                      در جهاد و ترك گفتن نفس را

آن چنان كه نيش كژدم بر كنى                                        تا كه يابد او ز كشتن ايمنى‏

بر كنى دندان پر زهرى ز مار                                        تا رهد مار از بلاى سنگسار

هيچ نكشد نفس را جز ظل پير                                        دامن آن نفس كش را سخت گير

چون بگيرى سخت آن توفيق هوست                                در تو هر قوت كه آيد جذب اوست‏

ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ راست دان                                         هر چه كارد جان بود از جان جان‏

دست گيرنده وى است و بردبار                                      دم‏به‏دم آن دم از او اميد دار

نيست غم گر دير بى‏او مانده‏اى                                       ديرگير و سخت‏گيرش خوانده‏اى‏

دير گيرد سخت گيرد رحمتش                                         يك دمت غايب ندارد حضرتش‏

گر تو خواهى شرح اين وصل و ولا                                از سر انديشه مى‏خوان و الضحى‏

ور تو گويى هم بديها از وى است                                    ليك آن نقصان فضل او كى است‏

آن بدى دادن كمال اوست هم                                           من مثالى گويمت اى محتشم‏

كرد نقاشى دو گونه نقشها                                              نقشهاى صاف و نقشى بى‏صفا

نقش يوسف كرد و حور خوش سرشت                             نقش عفريتان و ابليسان زشت‏

هر دو گونه نقش استادى اوست                                      زشتى او نيست آن رادى اوست‏

زشت را در غايت زشتى كند                                          جمله زشتيها به گردش بر تند

تا كمال دانشش پيدا شود                                                        منكر استادى‏اش رسوا شود

ور نداند زشت كردن ناقص است                                    زين سبب خلاق گبر و مخلص است‏

پس از اين رو كفر و ايمان شاهداند                                  بر خداونديش و هر دو ساجداند

ليك مومن دان كه طوعا ساجد است                                 ز انكه جوياى رضا و قاصد است‏

هست كرها گبر هم يزدان پرست                                     ليك قصد او مرادى ديگر است‏

قلعه‏ى سلطان عمارت مى‏كند                                          ليك دعوى امارت مى‏كند

گشته ياغى تا كه ملك او بود                                           عاقبت خود قلعه سلطانى شود

مومن آن قلعه براى پادشاه                                             مى‏كند معمور نه از بهر جاه‏

زشت گويد اى شه زشت آفرين                                       قادرى بر خوب و بر زشت مهين‏

خوب گويد اى شه حسن و بها                                         پاك گردانيديم از عيبها

 

وصيت كردن پيغامبر صلى اللَّه عليه و آله مر آن بيمار را و دعا آموزانيدنش‏

 

گفت پيغمبر مر آن بيمار را                                            اين بگو كاى سهل كن دشوار را

آتنا فى دار دنيانا حسن                                                  آتنا فى دار عقبانا حسن‏

راه را بر ما چو بستان كن لطيف                                     منزل ما خود تو باشى اى شريف‏

مومنان در حشر گويند اى ملك                                        نى كه دوزخ بود راه مشترك‏

مومن و كافر بر او يابد گذار                                          ما نديديم اندر اين ره دود و نار

نك بهشت و بارگاه ايمنى                                               پس كجا بود آن گذرگاه دنى‏

پس ملك گويد كه آن روضه‏ى خضر                                كه فلان جا ديده‏ايد اندر گذر

دوزخ آن بود و سياستگاه سخت                                      بر شما شد باغ و بستان و درخت‏

چون شما اين نفس دوزخ خوى را                                   آتشى گبر فتنه جوى را

جهدها كرديد و او شد پر صفا                                         نار را كشتيد از بهر خدا

آتش شهوت كه شعله مى‏زدى                                          سبزه‏ى تقوى شد و نور هدى‏

آتش خشم از شما هم حلم شد                                           ظلمت جهل از شما هم علم شد

آتش حرص از شما ايثار شد                                           و آن حسد چون خار بد گلزار شد

چون شما اين جمله آتشهاى خويش                                   بهر حق كشتيد جمله پيش پيش‏

نفس نارى را چو باغى ساختيد                                       اندر او تخم وفا انداختيد

بلبلان ذكر و تسبيح اندر او                                            خوش سرايان در چمن بر طرف جو

داعى حق را اجابت كرده‏ايد                                           در جحيم نفس آب آورده‏ايد

دوزخ ما نيز در حق شما                                               سبزه گشت و گلشن و برگ و نوا

چيست احسان را مكافات اى پسر                                    لطف و احسان و ثواب معتبر

نى شما گفتيد ما قربانى‏ايم                                              پيش اوصاف بقا ما فانى‏ايم‏

ما اگر قلاش و گر ديوانه‏ايم                                           مست آن ساقى و آن پيمانه‏ايم‏

بر خط و فرمان او سر مى‏نهيم                                        جان شيرين را گروگان مى‏دهيم‏

تا خيال دوست در اسرار ماست                                      چاكرى و جان سپارى كار ماست‏

هر كجا شمع بلا افروختند                                              صد هزاران جان عاشق سوختند

عاشقانى كز درون خانه‏اند                                             شمع روى يار را پروانه‏اند

اى دل آن جا رو كه با تو روشن‏اند                                  وز بلاها مر ترا چون جوشن‏اند

ز آن ميان جان ترا جا مى‏كنند                                         تا ترا پر باده چون جامى كنند

در ميان جان ايشان خانه گير                                          در فلك خانه كن اى بدر منير

چون عطارد دفتر دل واكنند                                           تا كه بر تو سرها پيدا كنند

پيش خويشان باش چون آواره‏اى                                     بر مه كامل زن ار مه پاره‏اى‏

جزو را از كل خود پرهيز چيست                                    با مخالف اين همه آميز چيست‏

جنس را بين نوع گشته در روش                                     غيبها بين گشته عين از پرتوش‏

تا چون زن عشوه خرى اى بى‏خرد                                  از دروغ و عشوه كى يابى مدد

چاپلوس و لفظ شيرين و فريب                                        مى‏ستانى مى‏نهى چون زر به جيب‏

مر ترا دشنام و سيلى شهان                                            بهتر آيد از ثناى گمرهان‏

صفع شاهان خور مخور شهد خسان                                 تا كسى گردى ز اقبال كسان‏

ز آنك از ايشان خلعت و دولت رسد                                 در پناه روح جان گردد جسد

هر كجا بينى برهنه و بى‏نوا                                            دان كه او بگريخته ست از اوستا

تا چنان گردد كه مى‏خواهد دلش                                      آن دل كور بد بى‏حاصلش‏

گر چنان گشتى كه استا خواستى                                      خويش را و خويش را آراستى‏

هر كه از استا گريزد در جهان                                        او ز دولت مى‏گريزد اين بدان‏

پيشه‏اى آموختى در كسب تن                                          چنگ اندر پيشه‏ى دينى بزن‏

در جهان پوشيده گشتى و غنى                                        چون برون آيى از اينجا چون كنى‏

پيشه‏اى آموز كاندر آخرت                                             اندر آيد دخل كسب مغفرت‏

آن جهان شهرى است پر بازار و كسب                             تا نپندارى كه كسب اينجاست حسب‏

حق تعالى گفت كاين كسب جهان                                     پيش آن كسب است لعب كودكان‏

همچو آن طفلى كه بر طفلى تند                                       شكل صحبت كن مساسى مى‏كند

كودكان سازند در بازى دكان                                         سود نبود جز كه تعبير زبان‏

شب شود در خانه آيد گرسنه                                          كودكان رفته بمانده يك تنه‏

اين جهان بازى‏گه است و مرگ شب                                باز گردى كيسه خالى پر تعب‏

كسب دين عشق است و جذب اندرون                               قابليت نور حق دان اى حرون‏

كسب فانى خواهدت اين نفس خس                                   چند كسب خس كنى بگذار بس‏

نفس خس گر جويدت كسب شريف                                  حيله و مكرى بود آن را رديف‏

 

بيدار كردن ابليس معاويه را كه خيز وقت نماز است‏

 

در خبر آمد كه آن معاويه                                               خفته بد در قصر در يك زاويه‏

قصر را از اندرون در بسته بود                                      كز زيارتهاى مردم خسته بود

ناگهان مردى و را بيدار كرد                                          چشم چون بگشاد پنهان گشت مرد

گفت اندر قصر كس را ره نبود                                       كيست كاين گستاخى و جرات نمود

گرد برگشت و طلب كرد آن زمان                                   تا بيابد ز آن نهان گشته نشان‏

از پس در مدبرى را ديد كاو                                           در در و پرده نهان مى‏كرد رو

گفت هى تو كيستى نام تو چيست                                     گفت نامم فاش ابليس شقى است‏

گفت بيدارم چرا كردى به جد                                          راست گو با من مگو بر عكس و ضد

 

از خر افكندن ابليس معاويه را و رو پوش و بهانه كردن و جواب گفتن معاويه او را

 

گفت هنگام نماز آخر رسيد                                            سوى مسجد زود مى‏بايد دويد

عجلوا الطاعات قبل الفوت گفت                                      مصطفى چون در معنى مى‏بسفت‏

گفت نى نى اين غرض نبود ترا                                      كه به خيرى رهنما باشى مرا

دزد آيد از نهان در مسكنم                                              گويدم كه پاسبانى مى‏كنم‏

من كجا باور كنم آن دزد را                                            دزد كى داند ثواب و مزد را

 

باز جواب گفتن ابليس معاويه را

 

گفت ما اول فرشته بوده‏ايم                                             راه طاعت را به جان پيموده‏ايم‏

سالكان راه را محرم بديم                                               ساكنان عرش را هم دم بديم‏

پيشه‏ى اول كجا از دل رود                                            مهر اول كى ز دل بيرون شود

در سفر گر روم بينى يا ختن                                          از دل تو كى رود حب الوطن‏

ما هم از مستان اين مى بوده‏ايم                                        عاشقان درگه وى بوده‏ايم‏

ناف ما بر مهر او ببريده‏اند                                            عشق او در جان ما كاريده‏اند

روز نيكو ديده‏ايم از روزگار                                          آب رحمت خورده‏ايم اندر بهار

نه كه ما را دست فضلش كاشته ست                                از عدم ما را نه او برداشته ست‏

اى بسا كز وى نوازش ديده‏ايم                                         در گلستان رضا گرديده‏ايم‏

بر سر ما دست رحمت مى‏نهاد                                        چشمه‏هاى لطف از ما مى‏گشاد

وقت طفلى‏ام كه بودم شير جو                                         گاهوارم را كه جنبانيد او

از كه خوردم شير غير شير او                                        كى مرا پرورد جز تدبير او

خوى كان با شير رفت اندر وجود                                    كى توان آن را ز مردم واگشود

گر عتابى كرد درياى كرم                                              بسته كى گردند درهاى كرم‏

اصل نقدش داد و لطف و بخشش است                              قهر بر وى چون غبارى از غش است‏

از براى لطف عالم را بساخت                                        ذره‏ها را آفتاب او نواخت‏

فرقت از قهرش اگر آبستن است                                      بهر قدر وصل او دانستن است‏

تا دهد جان را فراقش گوشمال                                        جان بداند قدر ايام وصال‏

گفت پيغمبر كه حق فرموده است                                     قصد من از خلق احسان بوده است‏

آفريدم تا ز من سودى كنند                                             تا ز شهدم دست‏آلودى كنند

نى براى آن كه تا سودى كنم                                           و ز برهنه من قبايى بر كنم‏

چند روزى كه ز پيشم رانده است                                     چشم من در روى خوبش مانده است‏

كز چنان رويى چنين قهر اى عجب                                  هر كسى مشغول گشته در سبب‏

من سبب را ننگرم كان حادث است                                  ز انكه حادث حادثى را باعث است‏

لطف سابق را نظاره مى‏كنم                                           هر چه آن حادث دو پاره مى‏كنم‏

ترك سجده از حسد گيرم كه بود                                      آن حسد از عشق خيزد نز جحود

هر حسد از دوستى خيزد يقين                                         كه شود با دوست غيرى همنشين‏

هست شرط دوستى غيرت پزى                                       همچو شرط عطسه گفتن دير زى‏

چون كه بر نطعش جز اين بازى نبود                               گفت بازى كن چه دانم در فزود

آن يكى بازى كه بد من باختم                                          خويشتن را در بلا انداختم‏

در بلا هم مى‏چشم لذات او                                             مات اويم مات اويم مات او

چون رهاند خويشتن را اى سره                                      هيچ كس در شش جهت از شش دره‏

جزو شش از كل شش چون وارهد                                   خاصه كه بى‏چون مر او را كژ نهد

هر كه در شش او درون آتش است                                   اوش برهاند كه خلاق شش است‏

خود اگر كفر است و گر ايمان او                                     دست باف حضرت است و آن او

 

باز تقرير كردن معاويه با ابليس مكر او را

 

گفت امير او را كه اينها راست است                                 ليك بخش تو ازينها كاست است‏

صد هزاران را چو من تو ره زدى                                   حفره كردى در خزينه آمدى‏

آتشى از تو نسوزم چاره نيست                                        كيست كز دست تو جامه‏ش پاره نيست‏

طبعت اى آتش چو سوزانيدنى است                                  تا نسوزانى تو چيزى چاره نيست‏

لعنت اين باشد كه سوزانت كند                                        اوستاد جمله دزدانت كند

با خدا گفتى شنيدى رو برو                                            من چه باشم پيش مكرت اى عدو

معرفتهاى تو چون بانگ صفير                                      بانگ مرغانى است ليكن مرغ گير

صد هزاران مرغ را آن ره زده ست                                 مرغ غره كاشنايى آمده ست‏

در هوا چون بشنود بانگ صفير                                      از هوا آيد شود اينجا اسير

قوم نوح از مكر تو در نوحه‏اند                                       دل كباب و سينه شرحه شرحه‏اند

عاد را تو باد دادى در جهان                                           در فگندى در عذاب و اندهان‏

از تو بود آن سنگسار قوم لوط                                        در سياه آبه ز تو خوردند غوط

مغز نمرود از تو آمد ريخته                                            اى هزاران فتنه‏ها انگيخته‏

عقل فرعون ذكى فيلسوف                                             كور گشت از تو نيابيد او وقوف‏

بو لهب هم از تو نااهلى شده                                           بو الحكم هم از تو بو جهلى شده‏

اى بر اين شطرنج بهر ياد را                                          مات كرده صد هزار استاد را

اى ز فرزين بندهاى مشكلت                                           سوخته دلها سيه گشته دلت‏

بحر مكرى تو خلايق قطره‏اى                                         تو چو كوهى وين سليمان ذره‏اى‏

كى رهد از مكر تو اى مختصم                                        غرق طوفانيم الا من عصم‏

بس ستاره‏ى سعد از تو محترق                                       بس سپاه و جمع از تو مفترق‏

 

باز جواب گفتن ابليس معاويه را

 

گفت ابليسش گشاى اين عقد را                                        من محكم قلب را و نقد را

امتحان شير و كلبم كرد حق                                            امتحان نقد و قلبم كرد حق‏

قلب را من كى سيه رو كرده‏ام                                        صيرفى‏ام قيمت او كرده‏ام‏

نيكوان را ره نمايى مى‏كنم                                             شاخه‏هاى خشك را بر مى‏كنم‏

اين علفها مى‏نهم از بهر چيست                                       تا پديد آيد كه حيوان جنس كيست‏

گرگ از آهو چو زايد كودكى                                          هست در گرگيش و آهويى شكى‏

تو گياه و استخوان پيشش بريز                                        تا كدامين سو كند او گام تيز

گر به سوى استخوان آيد سگ است                                  ور گيا خواهد يقين آهو رگ است‏

قهر و لطفى جفت شد با همدگر                                       زاد از اين هر دو جهانى خير و شر

تو گياه و استخوان را عرضه كن                                    قوت نفس و قوت جان را عرضه كن‏

گر غذاى نفس جويد ابتر است                                        ور غذاى روح خواهد سرور است‏

گر كند او خدمت تن هست خر                                        ور رود در بحر جان يابد گهر

گر چه اين دو مختلف خير و شراند                                  ليك اين هر دو به يك كار اندراند

انبيا طاعات عرضه مى‏كنند                                           دشمنان شهوات عرضه مى‏كنند

نيك را چون بد كنم يزدان نى‏ام                                        داعيم من خالق ايشان نى‏ام‏

خوب را من زشت سازم رب نه‏ام                                    زشت را و خوب را آيينه‏ام‏

سوخت هندو آينه از درد را                                            كاين سيه رو مى‏نمايد مرد را

او مرا غماز كرد و راست گو                                         تا بگويم زشت كو و خوب كو

من گواهم بر گوا زندان كجاست                                      اهل زندان نيستم ايزد گواست‏

هر كجا بينم نهال ميوه‏دار                                              تربيتها مى‏كنم من دايه‏وار

هر كجا بينم درخت تلخ و خشك                                      مى‏برم تا وارهد از پشك مشك‏

خشك گويد باغبان را كاى فتى                                        مر مرا چه مى‏برى سر بى‏خطا

باغبان گويد خمش اى زشت خو                                      بس نباشد خشكى تو جرم تو

خشك گويد راستم من كژ نى‏ام                                         تو چرا بى‏جرم مى‏برى پيم‏

باغبان گويد اگر مسعودى‏اى                                           كاشكى كژ بودى‏اى تر بودى‏اى‏

جاذب آب حياتى گشته‏اى                                               اندر آب زندگى آغشتى‏اى‏

تخم تو بد بوده است و اصل تو                                       با درخت خوش نبوده وصل تو

شاخ تلخ ار با خوشى وصلت كند                                     آن خوشى اندر نهادش بر زند

 

عنف كردن معاويه با ابليس‏

 

گفت امير اى راه زن حجت مگو                                     مر ترا ره نيست در من ره مجو

ره زنى و من غريب و تاجرم                                         هر لباساتى كه آرى كى خرم‏

گرد رخت من مگرد از كافرى                                       تو نه اى رخت كسى را مشترى‏

مشترى نبود كسى را راه زن                                          ور نمايد مشترى مكر است و فن‏

تا چه دارد اين حسود اندر كدو                                        اى خدا فرياد ما را زين عدو

گر يكى فصلى دگر در من دمد                                        در ربايد از من اين ره زن نمد

 

ناليدن معاويه به حضرت حق تعالى از ابليس و نصرت خواستن‏

 

اين حديثش همچو دود است اى اله                                   دست گير ار نه گليمم شد سياه‏

من به حجت بر نيايم با بليس                                          كاوست فتنه‏ى هر شريف و هر خسيس‏

آدمى كه علم الاسما بك است                                           در تك چون برق اين سگ بى‏تك است‏

از بهشت انداختش بر روى خاك                                     چون سمك در شست او شد از سماك‏

نوحه‏ى إنا ظلمنا مى‏زدى                                               نيست دستان و فسونش را حدى‏

اندرون هر حديث او شر است                                        صد هزاران سحر در وى مضمر است‏

مردى مردان ببندد در نفس                                            در زن و در مرد افروزد هوس‏

اى بليس خلق سوز فتنه جو                                            بر چى‏ام بيدار كردى راست گو

 

باز تقرير ابليس تلبيس خود را

 

گفت هر مردى كه باشد بد گمان                                      نشنود او راست را با صد نشان‏

هر درونى كه خيال‏انديش شد                                          چون دليل آرى خيالش بيش شد

چون سخن دروى رود علت شود                                     تيغ غازى دزد را آلت شود

پس جواب او سكوت است و سكون                                  هست با ابله سخن گفتن جنون‏

تو ز من با حق چه نالى اى سليم                                      تو بنال از شر آن نفس لئيم‏

تو خورى حلوا تو را دنبل شود                                       تب بگيرد طبع تو مختل شود

بى‏گنه لعنت كنى ابليس را                                              چون نبينى از خود آن تلبيس را

نيست از ابليس از تست اى غوى                                     كه چو روبه سوى دنبه مى‏دوى‏

چون كه در سبزه ببينى دنبه را                                       دام باشد اين ندانى تو چرا

ز آن ندانى كت ز دانش دور كرد                                     ميل دنبه چشم و عقلت كور كرد

حبك الأشياء يعميك يصم                                               نفسك السودا جنت لا تختصم‏

تو گنه بر من منه كژ مژ مبين                                         من ز بد بيزارم و از حرص و كين‏

من بدى كردم پشيمانم هنوز                                            انتظارم تا شبم آيد به روز

متهم گشتم ميان خلق من                                                فعل خود بر من نهد هر مرد و زن‏

گرگ بى‏چاره اگر چه گرسنه است                                  متهم باشد كه او در طنطنه است‏

از ضعيفى چون نتاند راه رفت                                       خلق گويد تخمه است از لوت زفت‏

 

باز الحاح كردن معاويه ابليس را

 

گفت غير راستى نرهاندت                                             داد سوى راستى مى‏خواندت‏

راست گو تا وارهى از چنگ من                                     مكر ننشاند غبار جنگ من‏

گفت چون دانى دروغ و راست را                                   اى خيال‏انديش پر انديشه‏ها

گفت پيغمبر نشانى داده است                                          قلب و نيكو را محك بنهاده است‏

گفته است الكذب ريب فى القلوب                                     گفت الصدق طمانين طروب‏

دل نيارامد ز گفتار دروغ                                              آب و روغن هيچ نفروزد فروغ‏

در حديث راست آرام دل است                                        راستيها دانه‏ى دام دل است‏

دل مگر رنجور باشد بد دهان                                         كه نداند چاشنى اين و آن‏

چون شود از رنج و علت دل سليم                                   طعم كذب و راست را باشد عليم‏

حرص آدم چون سوى گندم فزود                                     از دل آدم سليمى را ربود

پس دروغ و عشوه‏ات را گوش كرد                                 غره گشت و زهر قاتل نوش كرد

كژدم از گندم ندانست آن نفس                                         مى‏پرد تمييز از مست هوس‏

خلق مست آرزويند و هوا                                              ز آن پذيرايند دستان ترا

هر كه خود را از هوا خود باز كرد                                  چشم خود را آشناى راز كرد

 

شكايت قاضى از آفت قضا و جواب گفتن نايب او را

 

قاضيى بنشاندند او مى‏گريست                                        گفت نايب قاضيا گريه ز چيست‏

اين نه وقت گريه و فرياد تست                                       وقت شادى و مبارك باد تست‏

گفت اه چون حكم راند بى‏دلى                                         در ميان آن دو عالم جاهلى‏

آن دو خصم از واقعه‏ى خود واقفند                                  قاضى مسكين چه داند ز آن دو بند

جاهل است و غافل است از حالشان                                 چون رود در خونشان و مالشان‏

گفت خصمان عالمند و علتى                                          جاهلى تو ليك شمع ملتى‏

ز انكه تو علت ندارى در ميان                                        آن فراغت هست نور ديده‏گان‏

و آن دو عالم را غرضشان كور كرد                                علمشان را علت اندر گور كرد

جهل را بى‏علتى عالم كند                                               علم را علت كژ و ظالم كند

تا تو رشوت نستدى بيننده‏اى                                           چون طمع كردى ضرير و بنده‏اى‏

از هوا من خوى را واكرده‏ام                                          لقمه‏هاى شهوتى كم خورده‏ام‏

چاشنى گير دلم شد با فروغ                                            راست را داند حقيقت از دروغ‏

 

به اقرار آوردن معاويه ابليس را

 

تو چرا بيدار كردى مر مرا                                            دشمن بيداريى تو اى دغا

همچو خشخاشى همه خواب آورى                                   همچو خمرى عقل و دانش را برى‏

چار ميخت كرده‏ام هين راست گو                                    راست را دانم تو حيلتها مجو

من ز هر كس آن طمع دارم كه او                                    صاحب آن باشد اندر طبع و خو

من ز سركه مى‏نجويم شكرى                                          مر مخنث را نگيرم لشكرى‏

همچو گبران من نجويم از بتى                                        كاو بود حق يا خود از حق آيتى‏

من ز سرگين مى‏نجويم بوى مشك                                    من در آب جو نجويم خشت خشك‏

من ز شيطان اين نجويم كاوست غير                                كه مرا بيدار گرداند به خير

 

راست گفتن ابليس ضمير خود را به معاويه‏

 

گفت بسيار آن بليس از مكر و غدر                                  مير از او نشنيد كرد استيز و صبر

از بن دندان بگفتش بهر آن                                             كردمت بيدار مى‏دان اى فلان‏

تا رسى اندر جماعت در نماز                                         از پى پيغمبر دولت فراز

گر نماز از وقت رفتى مر ترا                                         اين جهان تاريك گشتى بى‏ضيا

از غبين و درد رفتى اشكها                                            از دو چشم تو مثال مشكها

ذوق دارد هر كسى در طاعتى                                        لاجرم نشكيبد از وى ساعتى‏

آن غبين و درد بودى صد نماز                                       كو نماز و كو فروغ آن نياز

 

فضيلت حسرت خوردن آن مخلص بر فوت نماز جماعت‏

 

آن يكى مى‏رفت در مسجد درون                                     مردم از مسجد همى‏آمد برون‏

گفت پرسان كه جماعت را چه بود                                   كه ز مسجد مى‏برون آيند زود

آن يكى گفتش كه پيغمبر نماز                                          با جماعت كرد و فارغ شد ز راز

تو كجا در مى‏روى اى مرد خام                                      چون كه پيغمبر بداده ست السلام‏

گفت آه و دود از آن اه شد برون                                      آه او مى‏داد از دل بوى خون‏

آن يكى از جمع گفت اين آه را                                         تو به من ده و آن نماز من ترا

گفت دادم آه و پذرفتم نماز                                              او ستد آن آه را با صد نياز

شب به خواب اندر بگفتش هاتفى                                     كه خريدى آب حيوان و شفا

حرمت اين اختيار و اين دخول                                        شد نماز جمله‏ى خلقان قبول‏

 

تتمه‏ى اقرار ابليس به معاويه مكر خود را

 

پس عزازيلش به گفت اى مير راد                                    مكر خود اندر ميان بايد نهاد

گر نمازت فوت مى‏شد آن زمان                                      مى‏زدى از درد دل آه و فغان‏

آن تاسف و آن فغان و آن نياز                                         در گذشتى از دو صد ذكر و نماز

من ترا بيدار كردم از نهيب                                            تا بسوزاند چنان آهى حجاب‏

تا چنان آهى نباشد مر ترا                                              تا بدان راهى نباشد مر ترا

من حسودم از حسد كردم چنين                                        من عدويم كار من مكر است و كين‏

گفت اكنون راست گفتى صادقى                                      از تو اين آيد تو اين را لايقى‏

عنكبوتى تو مگس دارى شكار                                        من نيم اى سگ مگس زحمت ميار

باز اسپيدم شكارم شه كند                                               عنكبوتى كى بگرد ما تند

رو مگس مى‏گير تا تانى هلا                                          سوى دوغى زن مگسها را صلا

ور بخوانى تو به سوى انگبين                                         هم دروغ و دوغ باشد آن يقين‏

تو مرا بيدار كردى خواب بود                                         تو نمودى كشتى آن گرداب بود

تو مرا در خير ز آن مى‏خواندى                                      تا مرا از خير بهتر راندى‏

 

فوت شدن دزد به آواز دادن آن شخص صاحب خانه را كه نزديك آمده بود كه دزد را دريابد و بگيرد

 

اين بدان ماند كه شخصى دزد ديد                                    در وثاق اندر پى او مى‏دويد

تا دو سه ميدان دويد اندر پيش                                         تا در افگند آن تعب اندر خويش‏

اندر آن حمله كه نزديك آمدش                                         تا بدو اندر جهد دريابدش‏

دزد ديگر بانگ كردش كه بيا                                         تا ببينى اين علامات بلا

زود باش و باز گرد اى مرد كار                                     تا ببينى حال اينجا زار زار

گفت باشد كان طرف دزدى بود                                      گر نگردم زود اين بر من رود

در زن و فرزند من دستى زند                                         بستن اين دزد سودم كى كند

اين مسلمان از كرم مى‏خواندم                                         گر نگردم زود پيش آيد ندم‏

بر اميد شفقت آن نيك خواه                                             دزد را بگذاشت باز آمد به راه‏

گفت اى يار نكو احوال چيست                                        اين فغان و بانگ تو از دست كيست‏

گفت اينك بين نشان پاى دزد                                           اين طرف رفته ست دزد زن بمزد

نك نشان پاى دزد قلتبان                                                        در پى او رو بدين نقش و نشان‏

گفت اى ابله چه مى‏گويى مرا                                         من گرفته بودم آخر مر و را

دزد را از بانگ تو بگذاشتم                                            من تو خر را آدمى پنداشتم‏

اين چه ژاژست و چه هرزه اى فلان                                من حقيقت يافتم چه بود نشان‏

گفت من از حق نشانت مى‏دهم                                        اين نشان است از حقيقت آگهم‏

گفت طرارى تو يا خود ابلهى                                         بلكه تو دزدى و زين حال آگهى‏

خصم خود را مى‏كشيدم من كشان                                    تو رهانيدى و را كاينك نشان‏

تو جهت گو من برونم از جهات                                      در وصال آيات كو يا بينات‏

صنع بيند مرد محجوب از صفات                                    در صفات آن است كاو گم كرد ذات‏

واصلان چون غرق ذاتند اى پسر                                    كى كنند اندر صفات او نظر

چون كه اندر قعر جو باشد سرت                                     كى به رنگ آب افتد منظرت‏

ور به رنگ آب باز آيى ز قعر                                        پس پلاسى بستدى دادى تو شعر

طاعت عامه گناه خاصگان                                            وصلت عامه حجاب خاص دان‏

مر وزيرى را كند شه محتسب                                        شه عدوى او بود نبود محب‏

هم گناهى كرده باشد آن وزير                                         بى‏سبب نبود تغير ناگزير

 

آن كه ز اول محتسب بد خود و را                                   بخت و روزى آن بده ست از ابتدا

ليك آن كاول وزير شه بده ست                                       محتسب كردن سبب فعل بد است‏

چون ترا شه ز آستانه پيش خواند                                     باز سوى آستانه باز راند

تو يقين مى‏دان كه جرمى كرده‏اى                                    جبر را از جهل پيش آورده‏اى‏

كه مرا روزى و قسمت اين بده ست                                 پس چرا دى بودت آن دولت به دست‏

قسمت خود خود بريدى تو ز جهل                                   قسمت خود را فزايد مرد اهل‏

 

قصه‏ى منافقان و مسجد ضرار ساختن ايشان‏

 

يك مثال ديگر اندر كژروى                                            شايد ار از نقل قرآن بشنوى‏

اين چنين كژ بازيى در جفت و طاق                                 با نبى مى‏باختند اهل نفاق‏

كز براى عز دين احمدى                                               مسجدى سازيم و بود آن مرتدى‏

اين چنين كژ بازيى مى‏باختند                                          مسجدى جز مسجد او ساختند

فرش و سقف و قبه‏اش آراسته                                        ليك تفريق جماعت خواسته‏

نزد پيغمبر به لابه آمدند                                                        همچو اشتر پيش او زانو زدند

كاى رسول حق براى محسنى                                         سوى آن مسجد قدم رنجه كنى‏

تا مبارك گردد از اقدام تو                                              تا قيامت تازه باد ايام تو

مسجد روز گل است و روز ابر                                      مسجد روز ضرورت وقت فقر

تا غريبى يابد آن جا خير و جا                                        تا فراوان گردد اين خدمت‏سرا

تا شعار دين شود بسيار و پر                                          ز انكه با ياران شود خوش كار مر

ساعتى آن جايگه تشريف ده                                           تزكيه‏ى ما كن ز ما تعريف ده‏

مسجد و اصحاب مسجد را نواز                                      تو مهى ما شب دمى با ما بساز

تا شود شب از جمالت همچو روز                                    اى جمالت آفتاب جان فروز

اى دريغا كان سخن از دل بدى                                        تا مراد آن نفر حاصل شدى‏

لطف كايد بى‏دل و جان در زبان                                     همچو سبزه‏ى تون بود اى دوستان‏

هم ز دورش بنگر و اندر گذر                                         خوردن و بو را نشايد اى پسر

سوى لطف بى‏وفايان هين مرو                                        كان پل ويران بود نيكو شنو

گر قدم را جاهلى بر وى زند                                          بشكند پل و آن قدم را بشكند

هر كجا لشكر شكسته مى‏شود                                          او دو سه سست مخنث مى‏بود

در صف آيد با سلاح او مردوار                                      دل بر او بنهند كاينك يار غار

رو بگرداند چو بيند زخمها                                            رفتن او بشكند پشت ترا

اين دراز است و فراوان مى‏شود                                      و آن چه مقصود است پنهان مى‏شود

 

فريفتن منافقان پيغامبر را تا به مسجد ضرارش برند

 

بر رسول حق فسون‏ها خواندند                                       رخش دستان و حيل مى‏راندند

آن رسول مهربان رحم كيش                                           جز تبسم جز بلى ناورد پيش‏

شكرهاى آن جماعت ياد كرد                                          در اجابت قاصدان را شاد كرد

مى‏نمود آن مكر ايشان پيش او                                         يك به يك ز آن سان كه اندر شير مو

موى را ناديده مى‏كرد آن لطيف                                      شير را شاباش مى‏گفت آن ظريف‏

صد هزاران موى مكر و دمدمه                                       چشم خوابانيد آن دم ز ان همه‏

راست مى‏فرمود آن بحر كرم                                          بر شما من از شما مشفق‏ترم‏

من نشسته بر كنار آتشى                                                با فروغ و شعله‏ى بس ناخوشى‏

همچو پروانه شما آن سو دوان                                        هر دو دست من شده پروانه ران‏

چون بر آن شد تا روان گردد رسول                                 غيرت حق بانگ زد مشنو ز غول‏

كاين خبيثان مكر و حيلت كرده‏اند                                    جمله مقلوب است آنچ آورده‏اند

قصد ايشان جز سيه رويى نبود                                       خير دين كى جست ترسا و جهود

مسجدى بر جسر دوزخ ساختند                                       با خدا نرد دغاها باختند

قصدشان تفريق اصحاب رسول                                      فضل حق را كى شناسد هر فضول‏

تا جهودى را ز شام اينجا كشند                                        كه به وعظ او جهودان سر خوشند

گفت پيغمبر كه آرى ليك ما                                            بر سر راهيم و بر عزم غزا

زين سفر چون باز گردم آن گهان                                    سوى آن مسجد روان گردم روان‏

دفعشان كرد و به سوى غزو تاخت                                  با دغايان از دغا نردى بباخت‏

چون بيامد از غزا باز آمدند                                            چنگ اندر وعده‏ى ماضى زدند

گفت حقش اى پيمبر فاش گو                                          غدر را ور جنگ باشد باش گو

گفت اى قوم دغل خامش كنيد                                         تا نگويم رازهاتان تن زنيد

چون نشانى چند از اسرارشان                                        در بيان آورد بد شد كارشان‏

قاصدان زو باز گشتند آن زمان                                       حاش لله حاش لله دم زنان‏

هر منافق مصحفى زير بغل                                           سوى پيغمبر بياورد از دغل‏

بهر سوگندان كه ايمان جنتى است                                    ز انكه سوگندان كژان را سنتى است‏

چون ندارد مرد كژ در دين وفا                                       هر زمانى بشكند سوگند را

راستان را حاجت سوگند نيست                                       ز انكه ايشان را دو چشم روشنى است‏

نقض ميثاق و عهود از احمقى است                                 حفظ ايمان و وفا كار تقى است‏

گفت پيغمبر كه سوگند شما                                             راست گيرم يا كه سوگند خدا

باز سوگند دگر خوردند قوم                                            مصحف اندر دست و بر لب مهر صوم‏

كه به حق اين كلام پاك راست                                        كان بناى مسجد از بهر خداست‏

اندر آن جا هيچ مكر و حيله نيست                                    اندر آن جا ذكر و صدق و يا ربى است‏

گفت پيغمبر كه آواز خدا                                                مى‏رسد در گوش من همچون صدا

مهر در گوش شما بنهاد حق                                           تا به آواز خدا نارد سبق‏

نك صريح آواز حق مى‏آيدم                                            همچو صاف از درد مى‏پالايدم‏

همچنان كه موسى از سوى درخت                                   بانگ حق بشنيد كاى مسعود بخت‏

از درخت إِنِّي أَنَا اللَّهُ مى‏شنيد                                          با كلام انوار مى‏آمد پديد

چون ز نور وحى در مى‏ماندند                                        باز نو سوگندها مى‏خواندند

چون خدا سوگند را خواند سپر                                        كى نهد اسپر ز كف پيكارگر

باز پيغمبر به تكذيب صريح                                           قد كذبتم گفت با ايشان فصيح‏

 

انديشيدن يكى از صحابه به انكار كه رسول (ص) چرا ستارى نمى‏كند

 

تا يكى يارى ز ياران رسول                                           در دلش انكار آمد ز آن نكول‏

كه چنين پيران با شيب و وقار                                        مى‏كندشان اين پيمبر شرمسار

كو كرم كو ستر پوشى كو حيا                                         صد هزاران عيب پوشند انبيا

باز در دل زود استغفار كرد                                           تا نگردد ز اعتراض او روى زرد

شومى يارى اصحاب نفاق                                             كرد مومن را چو ايشان زشت و عاق‏

باز مى‏زاريد كاى علام سر                                            مر مرا مگذار بر كفران مصر

دل به دستم نيست همچون ديد چشم                                  ور نه دل را سوزمى اين دم به خشم‏

اندر اين انديشه خوابش در ربود                                      مسجد ايشانش پر سرگين نمود

سنگهاش اندر حدث جاى تباه                                          مى‏دميد از سنگها دود سياه‏

دود در حلقش شد و حلقش بخست                                    از نهيب دود تلخ از خواب جست‏

در زمان در رو فتاد و مى‏گريست                                   كاى خدا اينها نشان منكرى است‏

خلم بهتر از چنين حلم اى خدا                                         كه كند از نور ايمانم جدا

گر بكاوى كوشش اهل مجاز                                           تو به تو گنده بود همچون پياز

هر يكى از يكديگر بى‏مغزتر                                          صادقان را يك ز ديگر نغزتر

صد كمر آن قوم بسته بر قبا                                           بهر هدم مسجد اهل قبا

همچو آن اصحاب فيل اندر حبش                                     كعبه‏اى كردند حق آتش زدش‏

قصد كعبه ساختند از انتقام                                             حالشان چون شد فرو خوان از كلام‏

مر سيه رويان دين را خود جهيز                                     نيست الا حيلت و مكر و ستيز

هر صحابى ديد ز آن مسجد عيان                                    واقعه تا شد يقينشان سر آن‏

واقعات ار باز گويم يك به يك                                         پس يقين گردد صفا بر اهل شك‏

ليك مى‏ترسم ز كشف رازشان                                        نازنينانند و زيبد نازشان‏

شرع بى‏تقليد مى‏پذرفته‏اند                                              بى‏محك آن نقد را بگرفته‏اند

حكمت قرآن چو ضاله‏ى مومن است                                هر كسى در ضاله‏ى خود موقن است‏

 

قصه‏ى آن شخص كه اشتر ضاله‏ى خود مى‏جست و مى‏پرسيد

 

اشترى گم كردى و جستيش چست                                    چون بيابى چون ندانى كان تست‏

ضاله چه بود ناقه‏اى گم كرده‏اى                                      از كفت بگريخته در پرده‏اى‏

آمده در بار كردن كاروان                                              اشتر تو ز آن ميان گشته نهان‏

مى‏دوى اين سو و آن سو خشك لب                                  كاروان شد دور و نزديك است شب‏

رخت مانده بر زمين در راه خوف                                   تو پى اشتر دوان گشته به طوف‏

كاى مسلمانان كه ديده ست اشترى                                   جسته بيرون بامداد از آخورى‏

هر كه بر گويد نشان از اشترم                                        مژدگانى مى‏دهم چندين درم‏

باز مى‏جويى نشان از هر كسى                                       ريش‏خندت مى‏كند زين هر خسى‏

كاشترى ديديم مى‏رفت اين طرف                                    اشتر سرخى به سوى آن علف‏

آن يكى گويد بريده گوش بود                                          و آن دگر گويد جلش منقوش بود

آن يكى گويد شتر يك چشم بود                                        و آن دگر گويد ز گر بى‏پشم بود

از براى مژدگانى صد نشان                                           از گزافه هر خسى كرده بيان‏

 

متردد شدن در ميان مذهبهاى مخالف و بيرون شو و مخلص يافتن‏

 

همچنان كه هر كسى در معرفت                                      مى‏كند موصوف غيبى را صفت‏

فلسفى از نوع ديگر كرده شرح                                       باحثى مر گفت او را كرده جرح‏

و آن دگر در هر دو طعنه مى‏زند                                     و آن دگر از زرق جانى مى‏كند

هر يك از ره اين نشانها ز آن دهند                                   تا گمان آيد كه ايشان ز آن ده‏اند

اين حقيقت دان نه حق‏اند اين همه                                    نى بكلى گمرهانند اين رمه‏

ز انكه بى‏حق باطلى نايد پديد                                          قلب را ابله به بوى زر خريد

گر نبودى در جهان نقدى روان                                       قلبها را خرج كردن كى توان‏

تا نباشد راست كى باشد دروغ                                        آن دروغ از راست مى‏گيرد فروغ‏

بر اميد راست كژ را مى‏خرند                                         زهر در قندى رود آن گه خورند

گر نباشد گندم محبوب نوش                                           چه برد گندم‏نماى جو فروش‏

پس مگو كاين جمله دمها باطلند                                       باطلان بر بوى حق دام دلند

پس مگو جمله خيال است و ضلال                                  بى‏حقيقت نيست در عالم خيال‏

حق شب قدر است در شبها نهان                                     تا كند جان هر شبى را امتحان‏

نه همه شبها بود قدر اى جوان                                        نه همه شبها بود خالى از آن‏

در ميان دلق پوشان يك فقير                                           امتحان كن و آن كه حق است آن بگير

مومن كيس مميز كو كه تا                                              باز داند هيزكان را از فتى‏

گر نه معيوبات باشد در جهان                                         تاجران باشند جمله ابلهان‏

پس بود كالا شناسى سخت سهل                                      چون كه عيبى نيست چه نااهل و اهل‏

ور همه عيب است دانش سود نيست                                 چون همه چوب است اينجا عود نيست‏

آن كه گويد جمله حقند احمقى است                                   و انكه گويد جمله باطل او شقى است‏

تاجران انبيا كردند سود                                                 تاجران رنگ و بو كور و كبود

مى‏نمايد مار اندر چشم مال                                            هر دو چشم خويش را نيكو بمال‏

منگر اندر غبطه‏ى اين بيع و سود                                    بنگر اندر خسر فرعون و ثمود

 

امتحان هر چيزى تا ظاهر شود خير و شرى كه در وى است‏

 

اندر اين گردون مكرر كن نظر                                       ز انكه حق فرمود ثم ارجع بصر

يك نظر قانع مشو زين سقف نور                                    بارها بنگر ببين هل من فطور

چون كه گفتت كاندر اين سقف نكو                                  بارها بنگر چو مرد عيب جو

پس زمين تيره را دانى كه چند                                        ديدن و تمييز بايد در پسند

تا بپالاييم صافان را ز درد                                             چند بايد عقل ما را رنج برد

امتحانهاى زمستان و خزان                                            تاب تابستان بهار همچو جان‏

بادها و ابرها و برقها                                                    تا پديد آرد عوارض فرق‏ها

تا برون آرد زمين خاك رنگ                                         هر چه اندر جيب دارد لعل و سنگ‏

هر چه دزديده ست اين خاك دژم                                     از خزانه‏ى حق و درياى كرم‏

شحنه‏ى تقدير گويد راست گو                                         آن چه بردى شرح واده مو به مو

دزد يعنى خاك گويد هيچ هيچ                                         شحنه او را در كشد در پيچ پيچ‏

شحنه گاهش لطف گويد چون شكر                                   گه بر آويزد كند هر چه بتر

تا ميان قهر و لطف آن خفيه‏ها                                        ظاهر آيد ز آتش خوف و رجا

آن بهاران لطف شحنه‏ى كبرياست                                   و آن خزان تخويف و تهديد خداست‏

و آن زمستان چار ميخ معنوى                                        تا تو اى دزد خفى ظاهر شوى‏

پس مجاهد را زمانى بسط دل                                         يك زمانى قبض و درد و غش و غل‏

ز انكه اين آب و گلى كابدان ماست                                   منكر و دزد و ضياى جان ماست‏

حق تعالى گرم و سرد و رنج و درد                                 بر تن ما مى‏نهد اى شير مرد

خوف و جوع و نقص اموال و بدن                                  جمله بهر نقد جان ظاهر شدن‏

اين وعيد و وعده‏ها انگيخته ست                                     بهر اين نيك و بدى كاميخته ست‏

چون كه حق و باطلى آميختند                                         نقد و قلب اندر حرمدان ريختند

پس محك مى‏بايدش بگزيده‏اى                                         در حقايق امتحانها ديده‏اى‏

تا شود فاروق اين تزويرها                                            تا بود دستور اين تدبيرها

شير ده اى مادر موسى و را                                           و اندر آب افكن مينديش از بلا

هر كه در روز أَ لَسْتُ آن شير خورد                                همچو موسى شير را تمييز كرد

گر تو بر تمييز طفلت مولعى                                          اين زمان يا ام موسى ارضعى‏

تا ببيند طعم شير مادرش                                               تا فرو نايد بدايه‏ى بد سرش‏

 

شرح فايده‏ى حكايت آن شخص شتر جوينده‏

 

اشترى گم كرده‏اى اى معتمد                                           هر كسى ز اشتر نشانت مى‏دهد

تو نمى‏دانى كه آن اشتر كجاست                                      ليك دانى كاين نشانيها خطاست‏

و انكه اشتر گم نكرد او از مرى                                      همچو آن گم كرده جويد اشترى‏

كه بلى من هم شتر گم كرده‏ام                                          هر كه يابد اجرتش آورده‏ام‏

تا در اشتر با تو انبازى كند                                            بهر طمع اشتر اين بازى كند

هر چه را گويى خطا بود آن نشان                                   او به تقليد تو مى‏گويد همان‏

او نشان كژ بنشناسد ز راست                                         ليك گفتت آن مقلد را عصاست‏

چون نشان راست گويند و شبيه                                       پس يقين گردد ترا لا رَيْبَ فيه‏

آن شفاى جان رنجورت شود                                          رنگ روى و صحت و زورت شود

چشم تو روشن شود پايت دوان                                       جسم تو جان گردد و جانت روان‏

پس بگويى راست گفتى اى امين                                      اين نشانيها بلاغ آمد مبين‏

فِيهِ آياتٌ ثقات بينات                                                     اين براتى باشد و قدر نجات‏

اين نشان چون داد گويى پيش رو                                     وقت آهنگ است پيش آهنگ شو

پى روى تو كنم اى راست گو                                         بوى بردى ز اشترم بنما كه كو

پيش آن كس كه نه صاحب اشترى ست                             كاو در اين جست شتر بهر مرى ست‏

زين نشان راست نفزودش يقين                                       جز ز عكس ناقه جوى راستين‏

بوى برد از جد و گرميهاى او                                         كه گزافه نيست اين هيهاى او

اندر اين اشتر نبودش حق ولى                                        اشترى گم كرده است او هم بلى‏

طمع ناقه‏ى غير رو پوشش شده                                      آنچ ازو گم شد فراموشش شده‏

هر كجا او مى‏دود اين مى‏دود                                         از طمع هم درد صاحب مى‏شود

كاذبى يا صادقى چون شد روان                                      آن دروغش راستى شد ناگهان‏

اندر آن صحرا كه آن اشتر شتافت                                   اشتر خود نيز آن ديگر بيافت‏

چون بديدش ياد آورد آن خويش                                       بى‏طمع شد ز اشتر آن يار و خويش‏

آن مقلد شد محقق چون بديد                                            اشتر خود را كه آن جا مى‏چريد

او طلب كار شتر آن لحظه گشت                                     مى‏نجستش تا نديد او را به دشت‏

بعد از آن تنها روى آغاز كرد                                         چشم سوى ناقه‏ى خود باز كرد

گفت آن صادق مرا بگذاشتى                                          تا به اكنون پاس من مى‏داشتى‏

گفت تا اكنون فسوسى بوده‏ام                                          وز طمع در چاپلوسى بوده‏ام‏

اين زمان هم درد تو گشتم كه من                                     در طلب از تو جدا گشتم به تن‏

از تو مى‏دزديدمى وصف شتر                                        جان من ديد آن خود شد چشم پر

تا نيابيدم نبودم طالبش                                                   مس كنون مغلوب شد زر غالبش‏

سيئاتم شد همه طاعات شكر                                           هزل شد فانى و جد اثبات شكر

سيئاتم چون وسيلت شد به حق                                        پس مزن بر سيئاتم هيچ دق‏

مر ترا صدق تو طالب كرده بود                                      مر مرا جد و طلب صدقى گشود

صدق تو آورد در جستن ترا                                           جستنم آورد در صدقى مرا

تخم دولت در زمين مى‏كاشتم                                          سخره و بيگار مى‏پنداشتم‏

آن نبد بيگار كسبى بود چست                                         هر يكى دانه كه كشتم صد برست‏

دزد سوى خانه‏اى شد زير دست                                      چون در آمد ديد كان خانه‏ى خود است‏

گرم باش اى سرد تا گرمى رسد                                      با درشتى ساز تا نرمى رسد

آن دو اشتر نيست آن يك اشتر است                                  تنگ آمد لفظ معنى بس پر است‏

لفظ در معنى هميشه نارسان                                           ز آن پيمبر گفت قد كل لسان‏

نطق اصطرلاب باشد در حساب                                      چه قدر داند ز چرخ و آفتاب‏

خاصه چرخى كاين فلك زو پره‏اى است                            آفتاب از آفتابش ذره‏اى است‏

 

بيان آن كه در هر نفسى فتنه‏ى مسجد ضرار است‏

 

چون پديد آمد كه آن مسجد نبود                                       خانه‏ى حيلت بد و دام جهود

پس نبى فرمود كان را بر كنيد                                        مطرحه‏ى خاشاك و خاكستر كنيد

صاحب مسجد چو مسجد قلب بود                                    دانه‏ها بر دام ريزى نيست جود

گوشت كاندر شست تو ماهى رباست                                آن چنان لقمه نه بخشش نه سخاست‏

مسجد اهل قبا كان بد جماد                                             آن چه كفو او نبد راهش نداد

در جمادات اين چنين حيفى نرفت                                    زد در آن ناكفو امير داد نفت‏

پس حقايق را كه اصل اصلهاست                                    دان كه آن جا فرق‏ها و فصل‏هاست‏

نه حياتش چون حيات او بود                                          نه مماتش چون ممات او بود

گور او هرگز چو گور او مدان                                       خود چه گويم حال فرق آن جهان‏

بر محك زن كار خود اى مرد كار                                   تا نسازى مسجد اهل ضرار

بس بر آن مسجد كنان تسخر زدى                                    چون نظر كردى تو خود ز يشان بدى‏

 

حكايت هندو كه با يار خود جنگ مى‏كرد بر كارى و خبر نداشت كه او هم بدان مبتلاست‏

 

چار هندو در يكى مسجد شدند                                         بهر طاعت راكع و ساجد شدند

هر يكى بر نيتى تكبير كرد                                             در نماز آمد به مسكينى و درد

موذن آمد از يكى لفظى بجست                                        كاى موذن بانگ كردى وقت هست‏

گفت آن هندوى ديگر از نياز                                          هى سخن گفتى و باطل شد نماز

آن سوم گفت آن دوم را اى عمو                                      چه زنى طعنه بر او خود را بگو

آن چهارم گفت حمد اللَّه كه من                                        در نيفتادم به چه چون آن سه تن‏

پس نماز هر چهاران شد تباه                                          عيب گويان بيشتر گم كرده راه‏

اى خنك جانى كه عيب خويش ديد                                   هر كه عيبى گفت آن بر خود خريد

ز انكه نيم او ز عيبستان بده ست                                     و آن دگر نيمش ز غيبستان بده ست‏

چون كه بر سر مر ترا ده ريش هست                               مرهمت بر خويش بايد كار بست‏

عيب كردن ريش را داروى اوست                                   چون شكسته گشت جاى ارحمواست‏

گر همان عيبت نبود ايمن مباش                                       بو كه آن عيب از تو گردد نيز فاش‏

لا تخافوا از خدا نشنيده‏اى                                              پس چه خود را ايمن و خوش ديده‏اى‏

سالها ابليس نيكو نام زيست                                            گشت رسوا بين كه او را نام چيست‏

در جهان معروف بد علياى او                                        گشت معروفى بعكس اى واى او

تا نه اى ايمن تو معروفى مجو                                        رو بشو از خوف پس بنماى رو

تا نرويد ريش تو اى خوب من                                        بر دگر ساده ز نخ طعنه مزن‏

اين نگر كه مبتلا شد جان او                                           در چهى افتاد تا شد پند تو

تو نيفتادى كه باشى پند او                                              زهر او نوشيد تو خور قند او

 

قصد كردن غزان به كشتن يك مردى تا آن دگر بترسد

 

آن غزان ترك خونريز آمدند                                           بهر يغما بر دهى ناگه زدند

دو كس از اعيان آن ده يافتند                                          در هلاك آن يكى بشتافتند

دست بستندش كه قربانش كنند                                        گفت اى شاهان و اركان بلند

در چه مرگم چرا مى‏افگنيد                                            از چه آخر تشنه‏ى خون منيد

چيست حكمت چه غرض در كشتنم                                  چون چنين درويشم و عريان تنم‏

گفت تا هيبت بر اين يارت زند                                        تا بترسد او و زر پيدا كند

گفت آخر او ز من مسكين‏تر است                                    گفت قاصد كرده است او را زر است‏

گفت چون وهم است ما هر دو يك‏ايم                                در مقام احتمال و در شك‏ايم‏

خود و را بكشيد اول اى شهان                                        تا بترسم من دهم زر را نشان‏

پس كرمهاى الهى بين كه ما                                           آمديم آخر زمان در انتها

آخرين قرنها پيش از قرون                                            در حديث است آخرون السابقون‏

تا هلاك قوم نوح و قوم هود                                           عارض رحمت به جان ما نمود

كشت ايشان را كه ما ترسيم از او                                    ور خود اين بر عكس كردى واى تو

 

بيان حال خود پرستان و ناشكران در نعمت وجود انبيا و اوليا عليهم السلام‏

 

هر ك از ايشان گفت از عيب و گناه                                 وز دل چون سنگ وز جان سياه‏

و ز سبك دارى فرمان‏هاى او                                         و ز فراغت از غم فرداى او

و ز هوس و ز عشق اين دنياى دون                                 چون زنان مر نفس را بودن زبون‏

و آن فرار از نكته‏هاى ناصحان                                       و آن رميدن از لقاى صالحان‏

با دل و با اهل دل بيگانگى                                            با شهان تزوير و روبه‏شانگى‏

سير چشمان را گدا پنداشتن                                            از حسدشان خفيه دشمن داشتن‏

گر پذيرد چيز تو گويى گداست                                        ور نه گويى زرق و مكر است و دغاست‏

گر در آميزد تو گويى طامع است                                     ور نه گويى در تكبر مولع است‏

يا منافق‏وار عذر آرى كه من                                          مانده‏ام در نفقه‏ى فرزند و زن‏

نه مرا پرواى سر خاريدن است                                       نه مرا پرواى دين ورزيدن است‏

اى فلان ما را به همت ياد دار                                        تا شويم از اوليا پايان كار

اين سخن نه هم ز درد و سوز گفت                                  خوابناكى هرزه گفت و باز خفت‏

هيچ چاره نيست از قوت عيال                                        از بن دندان كنم كسب حلال‏

چه حلال اى گشته از اهل ضلال                                    غير خون تو نمى‏بينم حلال‏

از خدا چاره‏ستش و از لوت نه                                        چاره‏ش است از دين و از طاغوت نه‏

اى كه صبرت نيست از دنياى دون                                  صبر چون دارى ز نعم الماهدون‏

اى كه صبرت نيست از ناز و نعيم                                   صبر چون دارى از اللَّه كريم‏

اى كه صبرت نيست از پاك و پليد                                   صبر چون دارى از آن كاين آفريد

كو خليلى كه برون آمد ز غار                                         گفت هذا رب هان كو كردگار

من نخواهم در دو عالم بنگريست                                     تا نبينم اين دو مجلس آن كيست‏

بى‏تماشاى صفتهاى خدا                                                        گر خورم نان در گلو ماند مرا

چون گوارد لقمه بى‏ديدار او                                           بى‏تماشاى گل و گلزار او

جز بر اميد خدا زين آب خور                                         كى خورد يك لحظه الا گاو و خر

آن كه كالانعام بد بل هم اضل                                         گر چه پر مكر است آن گنده بغل‏

مكر او سر زير و او سر زير شد                                     روزگارى برد و روزش دير شد

فكرگاهش كند شد عقلش خرف                                       عمر شد چيزى ندارد چون الف‏

آن چه مى‏گويد در اين انديشه‏ام                                        آن هم از دستان آن نفس است هم‏

و انچه مى‏گويد غفور است و رحيم                                  نيست آن جز حيله‏ى نفس لئيم‏

اى ز غم مرده كه دست از نان تهى است                           چون غفور است و رحيم اين ترس چيست‏

 

شكايت گفتن پير مردى به طبيب از رنجوريها و جواب گفتن طبيب او را

 

گفت پيرى مر طبيبى را كه من                                       در زحيرم از دماغ خويشتن‏

گفت از پيرى است آن ضعف دماغ                                  گفت بر چشمم ز ظلمت هست داغ‏

گفت از پيرى است اى شيخ قديم                                      گفت پشتم درد مى‏آيد عظيم‏

گفت از پيرى است اى شيخ نزار                                     گفت هر چه مى‏خورم نبود گوار

گفت ضعف معده هم از پيرى است                                  گفت وقت دم مرا دم گيرى است‏

گفت آرى انقطاع دم بود                                                        چون رسد پيرى دو صد علت شود

گفت اى احمق بر اين بر دوختى                                      از طبيبى تو همين آموختى‏

اى مدمغ عقلت اين دانش نداد                                          كه خدا هر رنج را درمان نهاد

تو خر احمق ز اندك مايگى                                            بر زمين ماندى ز كوته‏پايگى‏

پس طبيبش گفت اى عمر تو شصت                                 اين غضب وين خشم هم از پيرى است‏

چون همه اوصاف و اجزا شد نحيف                                خويشتن‏دارى و صبرت شد ضعيف‏

بر نتابد دو سخن زو هى كند                                           تاب يك جرعه ندارد قى كند

جز مگر پيرى كه از حق است مست                                در درون او حيات طيبه است‏

از برون پير است و در باطن صبى                                 خود چه چيز است آن ولى و آن نبى‏

گر نه پيدايند پيش نيك و بد                                             چيست با ايشان خسان را اين حسد

ور نمى‏دانندشان علم اليقين                                             چيست اين بغض و حيل سازى و كين‏

ور نمى‏دانند بعث و رستخيز                                           چون زنندى خويش بر شمشير تيز

بر تو مى‏خندد مبين او را چنان                                       صد قيامت در درون استش نهان‏

دوزخ و جنت همه اجزاى اوست                                     هر چه انديشى تو او بالاى اوست‏

هر چه انديشى پذيراى فناست                                         آن كه در انديشه نايد آن خداست‏

بر در اين خانه گستاخى ز چيست                                    گر همى‏دانند كاندر خانه كيست‏

ابلهان تعظيم مسجد مى‏كنند                                             در جفاى اهل دل جد مى‏كنند

آن مجاز است اين حقيقت اى خران                                  نيست مسجد جز درون سروران‏

مسجدى كان اندرون اولياست                                         سجده‏گاه جمله است آن جا خداست‏

تا دل مرد خدا نامد به درد                                             هيچ قومى را خدا رسوا نكرد

قصد جنگ انبيا مى‏داشتند                                              جسم ديدند آدمى پنداشتند

در تو هست اخلاق آن پيشينيان                                       چون نمى‏ترسى كه تو باشى همان‏

آن نشانيها همه چون در تو هست                                     چون تو زيشانى كجا خواهى برست‏

 

قصه‏ى جوحى و آن كودك كه پيش جنازه‏ى پدر خويش نوحه مى‏كرد

 

كودكى در پيش تابوت پدر                                             زار مى‏ناليد و بر مى‏كوفت سر

كاى پدر آخر كجايت مى‏برند                                          تا ترا در زير خاكى بسپرند

مى‏برندت خانه‏ى تنگ و زحير                                       نى در او قالى و نه در وى حصير

نى چراغى در شب و نه روز نان                                    نى در او بوى طعام و نه نشان‏

نى درش معمور و نى در بام راه                                     نى يكى همسايه كاو باشد پناه‏

چشم تو كه بوسه گاه خلق بود                                         چون رود در خانه‏ى كور و كبود

خانه‏ى بى‏زينهار و جاى تنگ                                         كه در او نه روى مى‏ماند نه رنگ‏

زين نسق اوصاف خانه مى‏شمرد                                    وز دو ديده اشك خونين مى‏فشرد

گفت جوحى را پدر اى ارجمند                                        و الله اين را خانه‏ى ما مى‏برند

گفت جوحى را پدر ابله مشو                                          گفت اى بابا نشانيها شنو

اين نشانيها كه گفت او يك به يك                                      خانه‏ى ما راست بى‏ترديد و شك‏

نى حصير و نه چراغ و نه طعام                                     نه درش معمور و نه صحن و نه بام‏

زين نمط دارند بر خود صد نشان                                    ليك كى بينند آن را طاغيان‏

خانه‏ى آن دل كه ماند بى‏ضيا                                          از شعاع آفتاب كبريا

تنگ و تاريك است چون جان جهود                                 بى‏نوا از ذوق سلطان ودود

نى در آن دل تافت نور آفتاب                                         نى گشاد عرصه و نه فتح باب‏

گور خوشتر از چنين دل مر ترا                                      آخر از گور دل خود برتر آ

زنده‏اى و زنده زاد اى شوخ و شنگ                                دم نمى‏گيرد ترا زين گور تنگ‏

يوسف وقتى و خورشيد سما                                           زين چه و زندان بر آ و رو نما

يونست در بطن ماهى پخته شد                                        مخلصش را نيست از تسبيح بد

گر نبودى او مسيح بطن نون                                          حبس و زندانش بدى تا يبعثون‏

او به تسبيح از تن ماهى بجست                                       چيست تسبيح آيت روز أَ لَسْتُ‏

گر فراموشت شد آن تسبيح جان                                      بشنو اين تسبيحهاى ماهيان‏

هر كه ديد اللَّه را اللهى است                                           هر كه ديد آن بحر را آن ماهى است‏

اين جهان درياست و تن ماهى و روح                              يونس محجوب از نور صبوح‏

گر مسبح باشد از ماهى رهيد                                          ور نه در وى هضم گشت و ناپديد

ماهيان جان در اين دريا پرند                                          تو نمى‏بينى كه كورى اى نژند

بر تو خود را مى‏زنند آن ماهيان                                      چشم بگشا تا ببينى‏شان عيان‏

ماهيان را گر نمى‏بينى پديد                                             گوش تو تسبيحشان آخر شنيد

صبر كردن جان تسبيحات تست                                      صبر كن كان است تسبيح درست‏

هيچ تسبيحى ندارد آن درج                                             صبر كن الصبر مفتاح الفرج‏

صبر چون پول صراط آن سو بهشت                               هست با هر خوب يك لالاى زشت‏

تا ز لالا مى‏گريزى وصل نيست                                     ز انكه لالا را ز شاهد فصل نيست‏

تو چه دانى ذوق صبر اى شيشه دل                                 خاصه صبر از بهر آن نقش چگل‏

مرد را ذوق غزا و كر و فر                                           مر مخنث را بود ذوق‏از ذكر

جز ذكر نه دين او و ذكر او                                           سوى اسفل برد او را فكر او

گر بر آيد بر فلك از وى مترس                                       كاو بعشق سفل آموزيد درس‏

او بسوى سفل مى‏راند فرس                                           گر چه سوى علو جنباند جرس‏

از علمهاى گدايان ترس چيست                                       كان علمها لقمه‏ى نان را رهى است‏

 

ترسيدن كودك از آن شخص صاحب جثه و گفتن آن شخص كه اى كودك مترس كه من نامردم‏

 

كنگ زفتى كودكى را يافت فرد                                      زرد شد كودك ز بيم قصد مرد

گفت ايمن باش اى زيباى من                                          كه تو خواهى بود بر بالاى من‏

من اگر هولم مخنث دان مرا                                           همچو اشتر بر نشين مى‏ران مرا

صورت مردان و معنى اين چنين                                     از برون آدم درون ديو لعين‏

آن دهل را مانى اى زفت چو عاد                                    كه بر او آن شاخ را مى‏كوفت باد

روبهى اشكار خود را باد داد                                          بهر طبلى همچو خيك پر ز باد

چون نديد اندر دهل او فربهى                                         گفت خوكى به ازين خيك تهى‏

روبهان ترسند ز آواز دهل                                             عاقلش چندان زند كه لا تقل‏

 

قصه‏ى تير اندازى و ترسيدن او از سوارى كه در بيشه مى‏رفت‏

 

يك سوارى با سلاح و بس مهيب                                     مى‏شد اندر بيشه بر اسبى نجيب‏

تير اندازى به حكم او را بديد                                          پس ز خوف او كمان را در كشيد

تا زند تيرى سوارش بانگ زد                                        من ضعيفم گر چه زفت استم جسد

هان و هان منگر تو در زفتى من                                     كه كمم در وقت جنگ از پير زن‏

گفت رو كه نيك گفتى ور نه نيش                                    بر تو مى‏انداختم از ترس خويش‏

بس كسان را كالت پيكار كشت                                        بى‏رجوليت چنان تيغى به مشت‏

گر بپوشى تو سلاح رستمان                                           رفت جانت چون نباشى مرد آن‏

جان سپر كن تيغ بگذار اى پسر                                       هر كه بى‏سر بود از اين شه برد سر

آن سلاحت حيله و مكر تو است                                      هم ز تو زاييد و هم جان تو خست‏

چون نكردى هيچ سودى زين حيل                                   ترك حيلت كن كه پيش آيد دول‏

چون كه يك لحظه نخوردى بر ز فن                                ترك فن گو مى‏طلب رب المنن‏

چون مبارك نيست بر تو اين علوم                                   خويشتن گولى كن و بگذر ز شوم‏

چون ملايك گو كه لا عِلْمَ لنا                                           يا الهى غير ما علمتنا

 

قصه‏ى اعرابى و ريگ در جوال كردن و ملامت كردن آن فيلسوف او را

 

يك عرابى بار كرده اشترى                                            دو جوال زفت از دانه پرى‏

او نشسته بر سر هر دو جوال                                         يك حديث انداز كرد او را سؤال‏

از وطن پرسيد و آوردش به گفت                                    و اندر آن پرسش بسى درها بسفت‏

بعد از آن گفتش كه اين هر دو جوال                                 چيست آگنده بگو مصدوق حال‏

گفت اندر يك جوالم گندم است                                         در دگر ريگى نه قوت مردم است‏

گفت تو چون بار كردى اين رمال                                    گفت تا تنها نماند آن جوال‏

گفت نيم گندم آن تنگ را                                               در دگر ريز از پى فرهنگ را

تا سبك گردد جوال و هم شتر                                         گفت شاباش اى حكيم اهل و حر

اين چنين فكر دقيق و راى خوب                                     تو چنين عريان پياده در لغوب‏

رحمتش آمد بر حكيم و عزم كرد                                     كش بر اشتر بر نشاند نيك مرد

باز گفتش اى حكيم خوش سخن                                       شمه‏اى از حال خود هم شرح كن‏

اين چنين عقل و كفايت كه تراست                                   تو وزيرى يا شهى بر گوى راست‏

گفت اين هر دو نيم از عامه‏ام                                         بنگر اندر حال و اندر جامه‏ام‏

گفت اشتر چند دارى چند گاو                                          گفت نه اين و نه آن ما را مكاو

گفت رختت چيست بارى در دكان                                   گفت ما را كو دكان و كو مكان‏

گفت پس از نقد پرسم نقد چند                                         كه تويى تنها رو و محبوب پند

كيمياى مس عالم با تو است                                            عقل و دانش را گهر تو بر تو است‏

گفت و الله نيست يا وجه العرب                                       در همه ملكم وجوه قوت شب‏

پا برهنه تن برهنه مى‏دوم                                              هر كه نانى مى‏دهد آن جا روم‏

مر مرا زين حكمت و فضل و هنر                                   نيست حاصل جز خيال و درد سر

پس عرب گفتش كه شو دور از برم                                 تا نبارد شومى تو بر سرم‏

دور بر آن حكمت شومت ز من                                       نطق تو شرم است بر اهل زمن‏

يا تو آن سو رو من اين سو مى‏دوم                                   ور ترا ره پيش من واپس روم‏

يك جوالم گندم و ديگر ز ريگ                                       به بود زين حيله‏هاى مرده‏ريگ‏

احمقى‏ام بس مبارك احمقى است                                      كه دلم با برگ و جانم متقى است‏

گر تو خواهى كت شقاوت كم شود                                   جهد كن تا از تو حكمت كم شود

حكمتى كز طبع زايد وز خيال                                         حكمتى بى‏فيض نور ذو الجلال‏

حكمت دنيا فزايد ظن و شك                                           حكمت دينى برد فوق فلك‏

زوبعان زيرك آخر زمان                                               بر فزوده خويش بر پيشينيان‏

حيله آموزان جگرها سوخته                                           فعل‏ها و مكرها آموخته‏

صبر و ايثار و سخاى نفس و جود                                   باد داده كان بود اكسير سود

فكر آن باشد كه بگشايد رهى                                          راه آن باشد كه پيش آيد شهى‏

شاه آن باشد كه از خود شه بود                                       نه به مخزنها و لشكر شه شود

تا بماند شاهى او سرمدى                                               همچو عز ملك دين احمدى‏

 

كرامات ابراهيم ادهم بر لب دريا

 

هم ز ابراهيم ادهم آمده ست                                            كاو ز راهى بر لب دريا نشست‏

دلق خود مى‏دوخت آن سلطان جان                                  يك اميرى آمد آن جا ناگهان‏

آن امير از بندگان شيخ بود                                             شيخ را بشناخت سجده كرد زود

خيره شد در شيخ و اندر دلق او                                       شكل ديگر گشته خلق و خلق او

كاو رها كرد آن چنان ملك شگرف                                  بر گزيد آن فقر بس باريك حرف‏

ترك كرد او ملك هفت اقليم را                                         مى‏زند بر دلق سوزن چون گدا

شخ واقف گشت از انديشه‏اش                                         شيخ چون شير است و دلها بيشه‏اش‏

چون رجا و خوف در دلها روان                                     نيست مخفى بر وى اسرار جهان‏

دل نگه داريد اى بى‏حاصلان                                         در حضور حضرت صاحب دلان‏

پيش اهل تن ادب بر ظاهر است                                      كه خدا ز ايشان نهان را ساتر است‏

پيش اهل دل ادب بر باطن است                                      ز انكه دلشان بر سراير فاطن است‏

تو بعكسى پيش كوران بهر جاه                                       با حضور آيى نشينى پايگاه‏

پيش بينايان كنى ترك ادب                                             نار شهوت را از آن گشتى حطب‏

چون ندارى فطنت و نور هدى                                        بهر كوران روى را مى‏زن جلا

پيش بينايان حدث در روى مال                                       ناز مى‏كن با چنين گنديده حال‏

شيخ سوزن زود در دريا فگند                                        خواست سوزن را به آواز بلند

صد هزاران ماهى اللهيى                                               سوزن زر در لب هر ماهيى‏

سر بر آوردند از درياى حق                                           كه بگير اى شيخ سوزنهاى حق‏

رو بدو كرد و بگفتش اى امير                                        ملك دل به يا چنان ملك حقير

اين نشان ظاهر است اين هيچ نيست                                 تا بباطن در روى بينى تو بيست‏

سوى شهر از باغ شاخى آورند                                        باغ و بستان را كجا آن جا برند

خاصه باغى كاين فلك يك برگ اوست                              بلكه اين مغز است وين عالم چو پوست‏

بر نمى‏دارى سوى آن باغ گام                                         بوى افزون جوى و كن دفع زكام‏

تا كه آن بو جاذب جانت شود                                          تا كه آن بو نور چشمانت شود

گفت يوسف ابن يعقوب نبى                                            بهر بو ألقوا على وجه أبي‏

بهر اين بو گفت احمد در عظات                                      دايما قرة عيني فى الصلاة

پنج حس با همدگر پيوسته‏اند                                           ز انكه اين هر پنج از اصلى رسته‏اند

قوت يك قوت باقى شود                                                ما بقى را هر يكى ساقى شود

ديدن ديده فزايد عشق را                                                عشق در ديده فزايد صدق را

صدق بيدارى هر حس مى‏شود                                        حسها را ذوق مونس مى‏شود

 

آغاز منور شدن عارف به نور غيب بين‏

 

چون يكى حس در روش بگشاد بند                                  ما بقى حسها همه مبدل شوند

چون يكى حس غير محسوسات ديد                                  گشت غيبى بر همه حسها پديد

چون ز جو جست از گله يك گوسفند                                 پس پياپى جمله ز آن سو بر جهند

گوسفندان حواست را بران                                             در چرا از أَخْرَجَ الْمَرْعى‏ چران‏

تا در آن جا سنبل و نسرين چرند                                     تا به گلزار حقايق ره برند

هر حست پيغمبر حسها شود                                           تا يكايك سوى آن جنت رود

حسها با حس تو گويند راز                                             بى‏زبان و بى‏حقيقت بى‏مجاز

كاين حقيقت قابل تاويلهاست                                           وين توهم مايه‏ى تخييلهاست‏

آن حقيقت را كه باشد از عيان                                        هيچ تاويلى نگنجد در ميان‏

چون كه هر حس بنده‏ى حس تو شد                                  مر فلك‏ها را نباشد از تو بد

چون كه دعويى رود در ملك پوست                                 مغز آن كى بود قشر آن اوست‏

چون تنازع در فتد در تنگ كاه                                       دانه آن كيست آن را كن نگاه‏

پس فلك قشر است و نور روح مغز                                 اين پديد است آن خفى زين رو ملغز

جسم ظاهر روح مخفى آمده ست                                     جسم همچون آستين جان همچو دست‏

باز عقل از روح مخفى‏تر بود                                         حس سوى روح زوتر ره برد

جنبشى بينى بدانى زنده است                                          اين ندانى كه ز عقل آگنده است‏

تا كه جنبشهاى موزون سر كند                                       جنبش مس را به دانش زر كند

ز آن مناسب آمدن افعال دست                                         فهم آيد مر ترا كه عقل هست‏

روح وحى از عقل پنهان‏تر بود                                       ز انكه او غيب است او ز ان سر بود

عقل احمد از كسى پنهان نشد                                          روح وحيش مدرك هر جان نشد

روح وحيى را مناسبهاست نيز                                        در نيابد عقل كان آمد عزيز

گه جنون بيند گهى حيران شود                                        ز انكه موقوف است تا او آن شود

چون مناسبهاى افعال خضر                                           عقل موسى بود در ديدش كدر

نامناسب مى‏نمود افعال او                                              پيش موسى چون نبودش حال او

عقل موسى چون شود در غيب بند                                   عقل موشى خود كى است اى ارجمند

علم تقليدى بود بهر فروخت                                           چون بيابد مشترى خوش بر فروخت‏

مشترى علم تحقيقى حق است                                         دايما بازار او با رونق است‏

لب ببسته مست در بيع و شرى                                        مشترى بى‏حد كه اللَّه اشترى‏

درس آدم را فرشته مشترى                                            محرم درسش نه ديو است و پرى‏

آدم أنبئهم بأسما درس گو                                               شرح كن اسرار حق را مو به مو

آن چنان كس را كه كوته بين بود                                     در تلون غرق و بى‏تمكين بود

موش گفتم ز انكه در خاك است جاش                               خاك باشد موش را جاى معاش‏

راهها داند ولى در زير خاك                                           هر طرف او خاك را كرده ست چاك‏

نفس موشى نيست الا لقمه رند                                        قدر حاجت موش را عقلى دهند

ز انكه بى‏حاجت خداوند عزيز                                        مى‏نبخشد هيچ كس را هيچ چيز

گر نبودى حاجت عالم زمين                                           نافريدى هيچ رب العالمين‏

وين زمين مضطرب محتاج كوه                                      گر نبودى نافريدى پر شكوه‏

ور نبودى حاجت افلاك هم                                            هفت گردون نافريدى از عدم‏

آفتاب و ماه و اين استارگان                                            جز به حاجت كى پديد آمد عيان‏

پس كمند هستها حاجت بود                                             قدر حاجت مرد را آلت دهد

پس بيفزا حاجت اى محتاج زود                                      تا بجوشد در كرم درياى جود

اين گدايان بر ره و هر مبتلا                                           حاجت خود مى‏نمايد خلق را

كورى و شلى و بيمارى و درد                                        تا از اين حاجت بجنبد رحم مرد

هيچ گويد نان دهيد اى مردمان                                        كه مرا مال است و انبار است و خوان‏

چشم ننهاده‏ست حق در كور موش                                   ز انكه حاجت نيست چشمش بهر نوش‏

مى‏تواند زيست بى‏چشم و بصر                                       فارغ است از چشم او در خاك تر

جز به دزدى او برون نايد ز خاك                                    تا كند خالق از آن دزديش پاك‏

بعد از آن پر يابد و مرغى شود                                       چون ملايك جانب گردون رود

هر زمان در گلشن شكر خدا                                           او بر آرد همچو بلبل صد نوا

كاى رهاننده مرا از وصف زشت                                    اى كننده دوزخى را تو بهشت‏

در يكى پيهى نهى تو روشنى                                          استخوانى را دهى سمع اى غنى‏

چه تعلق آن معانى را به جسم                                         چه تعلق فهم اشيا را به اسم‏

لفظ چون وكرست و معنى طاير است                               جسم جوى و روح آب ساير است‏

او روان است و تو گويى واقف است                                او دوان است و تو گويى عاكف است‏

گر نبينى سير آب از خاكها                                             چيست بر وى نو به نو خاشاكها

هست خاشاك تو صورتهاى فكر                                      نو به نو در مى‏رسد اشكال بكر

روى آب جوى فكر اندر روش                                        نيست بى‏خاشاك محبوب و وحش‏

قشرها بر روى اين آب روان                                          از ثمار باغ غيبى شد دوان‏

قشرها را مغز اندر باغ جو                                            ز انكه آب از باغ مى‏آيد به جو

گر نبينى رفتن آب حيات                                               بنگر اندر جوى و اين سير نبات‏

آب چون انبه‏تر آيد در گذر                                             زو كند قشر صور زوتر گذر

چون به غايت تيز شد اين جو روان                                 غم نپايد در ضمير عارفان‏

چون به غايت ممتلى بود و شتاب                                    پس نگنجيد اندر او الا كه آب‏

 

طعنه زدن بيگانه اى در شيخ و جواب گفتن مريد شيخ او را

 

آن يكى يك شيخ را تهمت نهاد                                         كاو بد است و نيست بر راه رشاد

شارب خمر است و سالوس و خبيث                                 مر مريدان را كجا باشد مغيث‏

آن يكى گفتش ادب را هوش دار                                      خرد نبود اين چنين ظن بر كبار

دور از او و دور از آن اوصاف او                                  كه ز سيلى تيره گردد صاف او

اين چنين بهتان منه بر اهل حق                                       اين خيال تست بر گردان ورق‏

اين نباشد ور بود اى مرغ خاك                                       بحر قلزم را ز مردارى چه باك‏

نيست دون القلتين و حوض خرد                                     كى تواند قطره‏ايش از كار برد

آتش ابراهيم را نبود زيان                                               هر كه نمرودى است گو مى‏ترس از آن‏

نفس نمرود است و عقل و جان خليل                                روح در عين است و نفس اندر دليل‏

اين دليل راه رهرو را بود                                              كاو به هر دم در بيابان گم شود

واصلان را نيست جز چشم و چراغ                                 از دليل و راهشان باشد فراغ‏

گر دليلى گفت آن مرد وصال                                         گفت بهر فهم اصحاب جدال‏

بهر طفل نو پدر تى‏تى كند                                             گر چه عقلش هندسه‏ى گيتى كند

كم نگردد فضل استاد از علو                                          گر الف چيزى ندارد گويد او

از پى تعليم آن بسته دهن                                                از زبان خود برون بايد شدن‏

در زبان او ببايد آمدن                                                   تا بياموزد ز تو او علم و فن‏

پس همه خلقان چو طفلان وى‏اند                                     لازم است اين پير را در وقت پند

كفر را حد است و اندازه بدان                                         شيخ و نور شيخ را نبود كران‏

پيش بى‏حد هر چه محدود است لاست                               كل شى‏ء غير وجه اللَّه فناست‏

كفر و ايمان نيست آن جايى كه اوست                               انكه او مغز است و اين دو رنگ و پوست‏

اين فناها پرده‏ى آن وجه گشت                                        چون چراغ خفيه اندر زير طشت‏

پس سر اين تن حجاب آن سر است                                  پيش آن سر اين سر تن كافر است‏

كيست كافر غافل از ايمان شيخ                                       چيست مرده بى‏خبر از جان شيخ‏

جان نباشد جز خبر در آزمون                                         هر كه را افزون خبر جانش فزون‏

جان ما از جان حيوان بيشتر                                          از چه ز آن رو كه فزون دارد خبر

پس فزون از جان ما جان ملك                                        كاو منزه شد ز حس مشترك‏

و ز ملك جان خداوندان دل                                            باشد افزون تو تحير را بهل‏

ز آن سبب آدم بود مسجودشان                                        جان او افزون‏تر است از بودشان‏

ور نه بهتر را سجود دون‏ترى                                        امر كردن هيچ نبود در خورى‏

كى پسندد عدل و لطف كردگار                                       كه گلى سجده كند در پيش خار

جان چو افزون شد گذشت از انتها                                   شد مطيعش جان جمله‏ى چيزها

مرغ و ماهى و پرى و آدمى                                           ز انكه او بيش است و ايشان در كمى‏

ماهيان سوزنگر دلقش شوند                                           سوزنان را رشته‏ها تابع بوند

 

بقيه‏ى قصه‏ى ابراهيم ادهم بر لب آن دريا

 

چون نفاذ امر شيخ آن مير ديد                                         ز آمد ماهى شدش و جدى پديد

گفت اه ماهى ز پيران آگه است                                       شه تنى را كاو لعين درگه است‏

ماهيان از پير آگه ما بعيد                                               ما شقى زين دولت و ايشان سعيد

سجده كرد و رفت گريان و خراب                                   گشت ديوانه ز عشق فتح باب‏

پس تو اى ناشسته رو در چيستى                                     در نزاع و در حسد با كيستى‏

با دم شيرى تو بازى مى‏كنى                                           بر ملايك ترك تازى مى‏كنى‏

بد چه مى‏گويى تو خير محض را                                     هين ترفع كم شمر آن خفض را

بد چه باشد مس محتاج مهان                                          شيخ كه بود كيمياى بى‏كران‏

مس اگر از كيميا قابل نبد                                               كيميا از مس هرگز مس نشد

بد چه باشد سركشى آتش عمل                                        شيخ كه بود عين درياى ازل‏

دايم آتش را بترسانند از آب                                            آب كى ترسيد هرگز ز التهاب‏

در رخ مه عيب بينى مى‏كنى                                          در بهشتى خارچينى مى‏كنى‏

گر بهشت اندر روى تو خار جو                                      هيچ خار آن جا نيابى غير تو

مى‏بپوشى آفتابى در گلى                                                رخنه مى‏جويى ز بدر كاملى‏

آفتابى كه بتابد در جهان                                                بهر خفاشى كجا گردد نهان‏

عيبها از رد پيران عيب شد                                            غيبها از رشك ايشان غيب شد

بارى از دورى ز خدمت يار باش                                    در ندامت چابك و بر كار باش‏

تا از آن راهت نسيمى مى‏رسد                                         آب رحمت را چه بندى از حسد

گر چه دورى دور مى‏جنبان تو دم                                   حيث ما كنتم فولوا وجهكم‏

چون خرى در گل فتد از گام تيز                                     دم‏به‏دم جنبد براى عزم خيز

جاى را هموار نكند بهر باش                                          داند او كه نيست آن جاى معاش‏

حس تو از حس خر كمتر بده ست                                    كه دل تو زين وحلها بر نجست‏

در وحل تاويل رخصت مى‏كنى                                      چون نمى‏خواهى كز آن دل بر كنى‏

كاين روا باشد مرا من مضطرم                                       حق نگيرد عاجزى را از كرم‏

خود گرفته ستت تو چون كفتار كور                                 اين گرفتن را نبينى از غرور

مى‏گوند اين جايگه كفتار نيست                                       از برون جوييد كاندر غار نيست‏

اين همى‏گويند و بندش مى‏نهند                                         او همى‏گويد ز من بى‏آگهند

گر ز من آگاه بودى اين عدو                                           كى ندا كردى كه آن كفتار كو

 

دعوى‏كردن آن شخص كه خداى تعالى مرا نمى‏گيرد به گناه و جواب گفتن شعيب عليه السلام مر او را

 

آن يكى مى‏گفت در عهد شعيب                                        كه خدا از من بسى ديده ست عيب‏

چند ديد از من گناه و جرمها                                           و ز كرم يزدان نمى‏گيرد مرا

حق تعالى گفت در گوش شعيب                                       در جواب او فصيح از راه غيب‏

كه بگفتى چند كردم من گناه                                           و ز كرم نگرفت در جرمم اله‏

عكس مى‏گويى و مقلوب اى سفيه                                    اى رها كرده ره و بگرفته تيه‏

چند چندت گيرم و تو بى‏خبر                                          در سلاسل مانده‏اى پا تا به سر

زنگ تو بر تويت اى ديگ سياه                                      كرد سيماى درونت را تباه‏

بر دلت زنگار بر زنگارها                                            جمع شد تا كور شد ز اسرارها

گر زند آن دود بر ديگ نوى                                          آن اثر بنمايد ار باشد جوى‏

ز انكه هر چيزى به ضد پيدا شود                                    بر سپيدى آن سيه رسوا شود

چون سيه شد ديگ پس تاثير دود                                     بعد از اين بروى كه بيند زود زود

مرد آهنگر كه او زنگى بود                                           دود را با روش هم رنگى بود

مرد رومى كاو كند آهنگرى                                           رويش ابلق گردد از دود آورى‏

پس بداند زود تاثير گناه                                                 تا بنالد زود گويد اى اله‏

چون كند اصرار و بد پيشه كند                                       خاك اندر چشم انديشه كند

توبه ننديشد دگر شيرين شود                                           بر دلش آن جرم تا بى‏دين شود

آن پشيمانى و يا رب رفت از او                                      شست بر آيينه زنگ پنج تو

آهنش را زنگها خوردن گرفت                                        گوهرش را زنگ كم كردن گرفت‏

چون نويسى كاغذ اسپيد بر                                             آن نبشته خوانده آيد در نظر

چون نويسى بر سر بنوشته خط                                       فهم نايد خواندنش گردد غلط

كان سياهى بر سياهى اوفتاد                                           هر دو خط شد كور و معنيى نداد

ور سوم باره نويسى بر سرش                                        پس سيه كردى چو جان كافرش‏

پس چه چاره جز پناه چاره‏گر                                         نااميدى مس و اكسيرش نظر

نااميديها به پيش او نهيد                                                 تا ز درد بى‏دوا بيرون جهيد

چون شعيب اين نكته‏ها با او بگفت                                   ز آن دم جان در دل او گل شكفت‏

جان او بشنيد وحى آسمان                                              گفت اگر بگرفت ما را كو نشان‏

گفت يا رب دفع من مى‏گويد او                                       آن گرفتن را نشان مى‏جويد او

گفت ستارم نگويم رازهاش                                            جز يكى رمز از براى ابتلاش‏

يك نشان آن كه مى‏گيرم و را                                          آن كه طاعت دارد از صوم و دعا

و ز نماز و از زكات و غير آن                                       ليك يك ذره ندارد ذوق جان‏

مى‏كند طاعات و افعال سنى                                           ليك يك ذره ندارد چاشنى‏

طاعتش نغز است و معنى نغز نى                                    جوزها بسيار و در وى مغز نى‏

ذوق بايد تا دهد طاعات بر                                             مغز بايد تا دهد دانه شجر

دانه‏ى بى‏مغز كى گردد نهال                                           صورت بى‏جان نباشد جز خيال‏

 

بقيه‏ى قصه‏ى طعنه زدن آن مرد بيگانه در شيخ‏

 

آن خبيث از شيخ مى‏لاييد ژاژ                                         كژنگر باشد هميشه عقل كاژ

كه منش ديدم ميان مجلسى                                             او ز تقوى عارى است و مفلسى‏

ور كه باور نيستت خيز امشبان                                       تا ببينى فسق شيخت را عيان‏

شب ببردش بر سر يك روزنى                                        گفت بنگر فسق و عشرت كردنى‏

بنگر آن سالوس روز و فسق شب                                    روز همچون مصطفى شب بو لهب‏

روز عبد الله او را گشته نام                                            شب نعوذ بالله و در دست جام‏

ديد شيشه در كف آن پير پر                                            گفت شيخا مر ترا هم هست غر

تو نمى‏گفتى كه در جام شراب                                         ديو مى‏ميزد شتابان ناشتاب‏

گفت جامم را چنان پر كرده‏اند                                        كاندر او اندر نگنجد يك سپند

بنگر اينجا هيچ گنجد ذره‏اى                                           اين سخن را كژ شنيده غره‏اى‏

جام ظاهر خمر ظاهر نيست اين                                      دور دار اين را ز شيخ غيب بين‏

جام مى هستى شيخ است اى فليو                                     كاندر او اندر نگنجد بول ديو

پر و مالامال از نور حق است                                        جام تن بشكست نور مطلق است‏

نور خورشيد ار بيفتد بر حدث                                        او همان نور است نپذيرد خبث‏

شيخ گفت اين خود نه جام است و نه مى                            هين به زير آن منكرا بنگر به وى‏

آمد و ديد انگبين خاص بود                                            كور شد آن دشمن كور و كبود

گفت پير آن دم مريد خويش را                                        رو براى من بجو مى اى كيا

كه مرا رنجى است مضطر گشته‏ام                                  من ز رنج از مخمصه بگذشته‏ام‏

در ضرورت هست هر مردار پاك                                   بر سر منكر ز لعنت باد خاك‏

گرد خمخانه بر آمد آن مريد                                           بهر شيخ از هر خمى او مى‏چشيد

در همه خمخانه‏ها او مى نديد                                          گشته بد پر از عسل خم نبيد

گفت اى رندان چه حال است اين چه كار                           هيچ خمى در نمى‏بينم عقار

جمله رندان نزد آن شيخ آمدند                                         چشم گريان دست بر سر مى‏زدند

در خرابات آمدى شيخ اجل                                            جمله مى‏ها از قدومت شد عسل‏

كرده اى مبدل تو مى را از حدث                                     جان ما را هم بدل كن از خبث‏

گر شود عالم پر از خون مال مال                                    كى خورد بنده‏ى خدا الا حلال‏

 

گفتن عايشه مصطفى را عليه السلام كه تو بى‏مصلا به هر جا نماز مى‏كنى چون است‏

 

عايشه روزى به پيغمبر بگفت                                        يا رسول الله تو پيدا و نهفت‏

هر كجا يابى نمازى مى‏كنى                                            مى‏دود در خانه ناپاك و دنى‏

مستحاضه و طفل و آلوده‏ى پليد                                      كرد مستعمل به هر جا كه رسيد

گفت پيغمبر كه از بهر مهان                                           حق نجس را پاك گرداند بدان‏

سجده‏گاهم را از آن رو لطف حق                                    پاك گردانيد تا هفتم طبق‏

هان و هان ترك حسد كن با شهان                                    ور نه ابليسى شوى اندر جهان‏

كاو اگر زهرى خورد شهدى شود                                    تو اگر شهدى خورى زهرى بود

كاو بدل گشت و بدل شد كار او                                       لطف گشت و نور شد هر نار او

قوت حق بود مر بابيل را                                              ور نه مرغى چون كشد مر پيل را

لشكرى را مرغكى چندى شكست                                     تا بدانى كان صلابت از حق است‏

گر تو را وسواس آيد زين قبيل                                        رو بخوان تو سوره‏ى اصحاب فيل‏

ور كنى با او مرى و همسرى                                         كافرم دان گر تو ز ايشان سر برى‏

 

كشيدن موش مهار شتر را و متعجب شدن موش در خود

 

موشكى در كف مهار اشترى                                          در ربود و شد روان او از مرى‏

اشتر از چستى كه با او شد روان                                     موش غره شد كه هستم پهلوان‏

بر شتر زد پرتو انديشه‏اش                                             گفت بنمايم ترا تو باش خوش‏

تا بيامد بر لب جوى بزرگ                                            كاندر او گشتى زبون پيل سترگ‏

موش آن جا ايستاد و خشك گشت                                     گفت اشتر اى رفيق كوه و دشت‏

اين توقف چيست حيرانى چرا                                         پا بنه مردانه اندر جو در آ

تو قلاووزى و پيش آهنگ من                                        در ميان ره مباش و تن مزن‏

گفت اين آب شگرف است و عميق                                  من همى‏ترسم ز غرقاب اى رفيق‏

گفت اشتر تا ببينم حد آب                                               پا در او بنهاد آن اشتر شتاب‏

گفت تا زانوست آب اى كور موش                                   از چه حيران گشتى و رفتى ز هوش‏

گفت مور تست و ما را اژدهاست                                    كه ز زانو تا به زانو فرق‏هاست‏

گر ترا تا زانو است اى پر هنر                                        مر مرا صد گز گذشت از فرق سر

گفت گستاخى مكن بار دگر                                            تا نسوزد جسم و جانت زين شرر

تو مرى با مثل خود موشان بكن                                      با شتر مر موش را نبود سخن‏

گفت توبه كردم از بهر خدا                                            بگذران زين آب مهلك مر مرا

رحم آمد مر شتر را گفت هين                                         برجه و بر كودبان من نشين‏

اين گذشتن شد مسلم مر مرا                                            بگذرانم صد هزاران چون ترا

چون پيمبر نيستى پس رو به راه                                      تا رسى از چاه روزى سوى جاه‏

تو رعيت باش چون سلطان نه‏اى                                     خود مران چون مرد كشتيبان نه‏اى‏

چون نه‏اى كامل دكان تنها مگير                                      دست‏خوش مى‏باش تا گردى خمير

أَنْصِتُوا را گوش كن خاموش باش                                    چون زبان حق نگشتى گوش باش‏

ور بگويى شكل استفسار گو                                           با شهنشاهان تو مسكين‏وار گو

ابتداى كبر و كين از شهوت است                                     راسخى شهوتت از عادت است‏

چون ز عادت گشت محكم خوى بد                                  خشم آيد بر كسى كت واكشد

چون كه تو گل خوار گشتى هر كه او                               واكشد از گل ترا باشد عدو

بت پرستان چون كه خو با بت كنند                                  مانعان راه بت را دشمنند

چون كه كرد ابليس خو با سرورى                                   ديد آدم را حقير او از خرى‏

كه به از من سرورى ديگر بود                                       تا كه او مسجود چون من كس شود

سرورى زهر است جز آن روح را                                  كاو بود ترياق لانى ز ابتدا

كوه اگر پر مار شد باكى مدار                                         كاو بود در اندرون ترياق‏زار

سرورى چون شد دماغت را نديم                                     هر كه بشكستت شود خصم قديم‏

چون خلاف خوى تو گويد كسى                                      كينه‏ها خيزد ترا با او بسى‏

كه مرا از خوى من بر مى‏كند                                         خويش را بر من چو سرور مى‏كند

چون نباشد خوى بد سركش در او                                    كى فروزد آن خلاف آتش در او

با مخالف او مدارايى كند                                               در دل او خويش را جايى كند

ز انكه خوى بد بگشته ست استوار                                   مور شهوت شد ز عادت همچو مار

مار شهوت را بكش در ابتدا                                           ور نه اينك گشت مارت اژدها

ليك هر كس مور بيند مار خويش                                     تو ز صاحب دل كن استفسار خويش‏

تا نشد زر مس نداند من مسم                                           تا نشد شه دل نداند مفلسم‏

خدمت اكسير كن مس‏وار تو                                           جور مى‏كش اى دل از دل دار تو

كيست دل دار اهل دل نيكو بدان                                      كه چو روز و شب جهانند از جهان‏

عيب كم گو بنده‏ى الله را                                                       متهم كم كن به دزدى شاه را

 

كرامات آن درويش كه در كشتى متهمش كردند

 

بود درويشى درون كشتيى                                             ساخته از رخت مردى پشتيى‏

ياوه شد هميان زر او خفته بود                                        جمله را جستند و او را هم نمود

كاين فقير خفته را جوييم هم                                           كرد بيدارش ز غم صاحب درم‏

كه در اين كشتى حرمدان گمشدست                                  جمله را جستيم نتوانى تو رست‏

دلق بيرون كن برهنه شو ز دلق                                      تا ز تو فارغ شود اوهام خلق‏

گفت يا رب مر غلامت را خسان                                     متهم كردند فرمان در رسان‏

چون به درد آمد دل درويش از آن                                   سر برون كردند هر سو در زمان‏

صد هزاران ماهى از درياى ژرف                                  در دهان هر يكى درى شگرف‏

صد هزاران ماهى از درياى پر                                       در دهان هر يكى در و چه در

هر يكى درى خراج ملكتى                                             كز اله است اين ندارد شركتى‏

در چند انداخت در كشتى و جست                                    مر هوا را ساخت كرسى و نشست‏

خوش مربع چون شهان بر تخت خويش                            او فراز اوج و كشتى‏اش به پيش‏

گفت رو كشتى شما را حق مرا                                       تا نباشد با شما دزد گدا

تا كه را باشد خسارت زين فراق                                     من خوشم جفت حق و با خلق طاق‏

نه مرا او تهمت دزدى نهد                                              نه مهارم را به غمازى دهد

بانگ كردند اهل كشتى كاى همام                                    از چه دادندت چنين عالى مقام‏

گفت از تهمت نهادن بر فقير                                          و ز حق آزارى پى چيزى حقير

حاش لله بل ز تعظيم شهان                                             كه نبودم در فقيران بد گمان‏

آن فقيران لطيف خوش نفس                                           كز پى تعظيمشان آمد عبس‏

آن فقيرى بهر پيچا پيچ نيست                                          بل پى آن كه بجز حق هيچ نيست‏

متهم چون دارم آنها را كه حق                                        كرد امين مخزن هفتم طبق‏

متهم نفس است نه عقل شريف                                        متهم حس است نه نور لطيف‏

نفس سوفسطايى آمد مى‏زنش                                          كش زدن سازد نه حجت گفتنش‏

معجزه بيند فروزد آن زمان                                            بعد از آن گويد خيالى بود آن‏

ور حقيقت بودى آن ديد عجب                                        چون مقيم چشم نامد روز و شب‏

آن مقيم چشم پاكان مى‏بود                                              نه قرين چشم حيوان مى‏شود

كان عجب زين حس دارد عار و ننگ                              كى بود طاوس اندر چاه تنگ‏

تا نگويى مر مرا بسيار گو                                             من ز صد يك گويم و آن همچو مو

 

تشنيع صوفيان بر آن صوفى كه پيش شيخ بسيار مى‏گويد

 

صوفيان بر صوفيى شنعت زدند                                     پيش شيخ خانقاهى آمدند

شيخ را گفتند داد جان ما                                                تو     از اين صوفى بجو اى پيشوا

گفت آخر چه گله ست اى صوفيان                                   گفت اين صوفى سه خو دارد گران‏

در سخن بسيار گو همچون جرس                                    در خورش افزون خورد از بيست كس‏

ور بخسبد هست چون اصحاب كهف                                صوفيان كردند پيش شيخ زحف‏

شيخ رو آورد سوى آن فقير                                            كه ز هر حالى كه هست اوساط گير

در خبر خير الأمور أوساطها                                          نافع آمد ز اعتدال أخلاطها

گر يكى خلطى فزون شد از عرض                                  در تن مردم پديد آيد مرض‏

بر قرين خويش مفزا در صفت                                       كان فراق آرد يقين در عاقبت‏

نطق موسى بد بر اندازه و ليك                                        هم فزون آمد ز گفت يار نيك‏

آن فزونى با خضر آمد شقاق                                          گفت رو تو مكثرى هذا فراق‏

موسيا بسيار گويى دور شو                                            ور نه با من گنگ باش و كور شو

ور نرفتى وز ستيزه شسته‏اى                                          تو به معنى رفته‏اى بگسسته‏اى‏

چون حدث كردى تو ناگه در نماز                                   گويدت سوى طهارت رو به تاز

ور نرفتى خشك جنبان مى‏شوى                                      خود نمازت رفت بنشين اى غوى‏

رو بر آنها كه هم جفت تواند                                           عاشقان و تشنه‏ى گفت تواند

پاسبان بر خوابناكان بر فزود                                         ماهيان را پاسبان حاجت نبود

جامه پوشان را نظر بر گازر است                                  جان عريان را تجلى زيور است‏

يا ز عريانان به يك سو باز رو                                       يا چو ايشان فارغ از تن جامه شو

ور نمى‏تانى كه كل عريان شوى                                      جامه كم كن تا ره اوسط روى‏

 

عذر گفتن فقير به شيخ‏

 

پس فقير آن شيخ را احوال گفت                                      عذر را با آن غرامت كرد جفت‏

مر سؤال شيخ را داد او جواب                                        چون جوابات خضر خوب و صواب‏

آن جوابات سؤالات كليم                                                كش خضر بنمود از رب عليم‏

گشت مشكلهاش حل و افزون زياد                                   از پى هر مشكلش مفتاح داد

از خضر درويش هم ميراث داشت                                   در جواب شيخ همت بر گماشت‏

گفت راه اوسط ار چه حكمت است                                   ليك اوسط نيز هم با نسبت است‏

آب جو نسبت به اشتر هست كم                                       ليك باشد موش را آن همچو يم‏

هر كه را باشد وظيفه چار نان                                        دو خورد يا سه خورد هست اوسط آن‏

ور خورد هر چار دور از اوسط است                              او اسير حرص مانند بط است‏

هر كه او را اشتها ده نان بود                                          شش خورد مى‏دان كه اوسط آن بود

چون مرا پنجاه نان هست اشتهى                                      مر ترا شش گرده هم دستيم نى‏

تو به ده ركعت نماز آيى ملول                                        من به پانصد در نيايم در نحول‏

آن يكى تا كعبه حافى مى‏رود                                          و آن يكى تا مسجد از خود مى‏شود

آن يكى در پاكبازى جان بداد                                          وين يكى جان كند تا يك نان بداد

اين وسط در با نهايت مى‏رود                                         كه مرا آن را اول و آخر بود

اول و آخر ببايد تا در آن                                               در تصور گنجد اوسط يا ميان‏

بى‏نهايت چون ندارد دو طرف                                        كى بود او را ميانه منصرف‏

اول و آخر نشانش كس نداد                                            گفت لو كان له البحر مداد

هفت دريا گر شود كلى مداد                                           نيست مر پايان شدن را هيچ اميد

باغ و بيشه گر بود يك سر قلم                                         زين سخن هرگز نگردد هيچ كم‏

آن همه حبر و قلم فانى شود                                           وين حديث بى‏عدد باقى بود

حالت من خواب را ماند گهى                                          خواب پندارد مر آن را گمرهى‏

چشم من خفته دلم بيدار دان                                            شكل بى‏كار مرا بر كار دان‏

گفت پيغمبر كه عيناى تنام                                             لا ينام قلبي عن رب الأنام‏

چشم تو بيدار و دل خفته به خواب                                   چشم من خفته دلم در فتح باب‏

مر دلم را پنج حس ديگر است                                        حس دل را هر دو عالم منظر است‏

تو ز ضعف خود مكن در من نگاه                                   بر تو شب بر من همان شب چاشت‏گاه‏

بر تو زندان بر من آن زندان چو باغ                                عين مشغولى مرا گشته فراغ‏

پاى تو در گل مرا گل گشته گل                                       مر ترا ماتم مرا سور و دهل‏

در زمينم با تو ساكن در محل                                         مى‏دوم بر چرخ هفتم چون زحل‏

همنشينت من نيم سايه‏ى من است                                     برتر از انديشه‏ها پايه‏ى من است‏

ز انكه من ز انديشه‏ها بگذشته‏ام                                       خارج انديشه پويان گشته‏ام‏

حاكم انديشه‏ام محكوم نى                                               ز انكه بنا حاكم آمد بر بنا

جمله خلقان سخره‏ى انديشه‏اند                                         ز آن سبب خسته دل و غم پيشه‏اند

قاصدا خود را به انديشه دهم                                          چون بخواهم از ميانشان بر جهم‏

من چو مرغ اوجم انديشه مگس                                       كى بود بر من مگس را دست‏رس‏

قاصدا زير آيم از اوج بلند                                              تا شكسته پايگان بر من تنند

چون ملالم گيرد از سفلى صفات                                     بر پرم همچون طيور الصافات‏

پر من رسته ست هم از ذات خويش                                 بر نچسبانم دو پر من با سريش‏

جعفر طيار را پر جاريه ست                                          جعفر عيار را پر عاريه ست‏

نزد آن كه لم يذق دعوى است اين                                    نزد سكان افق معنى است اين‏

لاف و دعوى باشد اين پيش غراب                                  ديگ تى و پر يكى پيش ذباب‏

چون كه در تو مى‏شود لقمه گهر                                     تن مزن چندان كه بتوانى بخور

شيخ روزى بهر دفع سوء ظن                                         در لگن قى كرد پر در شد لگن‏

گوهر معقول را محسوس كرد                                        پير بينا بهر كم عقلى مرد

چون كه در معده شود پاكت پليد                                      قفل نه بر حلق و پنهان كن كليد

هر كه در وى لقمه شد نور جلال                                    هر چه خواهد تا خورد او را حلال‏

 

بيان دعويى كه عين آن دعوى گواه صدق خويش است‏

 

گر تو هستى آشناى جان من                                           نيست دعوى گفت معنى لان من‏

گر بگويم نيم شب پيش توام                                            هين مترس از شب كه من خويش توام‏

اين دو دعوى پيش تو معنى بود                                       چون شناسى بانگ خويشاوند خود

پيشى و خويشى دو دعوى بود ليك                                   هر دو معنى بود پيش فهم نيك‏

قرب آوازش گواهى مى‏دهد                                            كاين دم از نزديك يارى مى‏جهد

لذت آواز خويشاوند نيز                                                 شد گوا بر صدق آن خويش عزيز

باز بى‏الهام احمق كاو ز جهل                                         مى‏نداند بانگ بيگانه ز اهل‏

پيش او دعوى بود گفتار او                                            جهل او شد مايه‏ى انكار او

پيش زيرك كاندرونش نورهاست                                     عين اين آواز معنى بود راست‏

يا به تازى گفت يك تازى زبان                                       كه همى‏دانم زبان تازيان‏

عين تازى گفتنش معنى بود                                            گر چه تازى گفتنش دعوى بود

يا نويسد كاتبى بر كاغذى                                               كاتب و خط خوانم و من ابجدى‏

اين نوشته گر چه خود دعوى بود                                    هم نوشته شاهد معنى بود

يا بگويد صوفيى ديدى تو دوش                                       در ميان خواب سجاده به دوش‏

من بدم آن و آن چه گفتم خواب در                                   با تو اندر خواب در شرح نظر

گوش كن چون حلقه اندر گوش كن                                  آن سخن را پيشواى هوش كن‏

چون ترا ياد آيد آن خواب اين سخن                                  معجز نو باشد و زر كهن‏

گر چه دعوى مى‏نمايد اين ولى                                       جان صاحب واقعه گويد بلى‏

پس چو حكمت ضاله‏ى مومن بود                                    آن ز هر كه بشنود موقن بود

چون كه خود را پيش او يابد فقط                                     چون بود شك چون كند او را غلط

تشنه‏اى را چون بگويى تو شتاب                                     در قدح آب است بستان زود آب‏

هيچ گويد تشنه كاين دعوى است رو                                 از برم اى مدعى مهجور شو

يا گواه و حجتى بنما كه اين                                            جنس آب است و از آن ماء معين‏

يا به طفل شير مادر بانگ زد                                         كه بيا من مادرم هان اى ولد

طفل گويد مادرا حجت بيار                                            تا كه با شيرت بگيرم من قرار

در دل هر امتى كز حق مزه ست                                     روى و آواز پيمبر معجزه ست‏

چون پيمبر از برون بانگى زند                                       جان امت در درون سجده كند

ز انكه جنس بانگ او اندر جهان                                     از كسى نشنيده باشد گوش جان‏

آن غريب از ذوق آواز غريب                                         از زبان حق شنود انى قريب‏

 

سجده كردن يحيى عليه السلام در شكم مادر مسيح را عليه السلام

 

مادر يحيى به مريم در نهفت                                          پيشتر از وضع حمل خويش گفت‏

كه يقين ديدم درون تو شهى است                                     كاو اولو العزم و رسول آگهى است‏

چون برابر اوفتادم با تو من                                            كرد سجده حمل من اندر زمن‏

اين جنين مر آن جنين را سجده كرد                                  كز سجودش در تنم افتاد درد

گفت مريم من درون خويش هم                                       سجده‏اى ديدم از اين طفل شكم‏

 

اشكال آوردن بر اين قصه‏

 

ابلهان گويند كاين افسانه را                                            خط بكش زيرا دروغ است و خطا

ز انكه مريم وقت وضع حمل خويش                                بود از بيگانه دور و هم ز خويش‏

از برون شهر آن شيرين فسون                                       تا نشد فارغ نيامد خود درون‏

چون بزادش آن گهانش بر كنار                                       بر گرفت و برد تا پيش تبار

مادر يحيى كجا ديدش كه تا                                            گويد او را اين سخن در ماجرا

 

جواب اشكال‏

 

اين بداند كان كه اهل خاطر است                                     غايب آفاق او را حاضر است‏

پيش مريم حاضر آيد در نظر                                          مادر يحيى كه دور است از بصر

ديده‏ها بسته ببيند دوست را                                             چون مشبك كرده باشد پوست را

ور نديدش نه از برون نز اندرون                                    از حكايت گير معنى اى زبون‏

نه چنان كافسانه‏ها بشنيده بود                                         همچو شين بر نقش آن چسبيده بود

تا همى‏گفت آن كليله بى‏زبان                                           چون سخن نوشد ز دمنه بى‏بيان‏

ور بدانستند لحن همدگر                                                 فهم آن چون كرد بى‏نطقى بشر

در ميان شير و گاو آن دمنه چون                                    شد رسول و خواند بر هر دو فسون‏

چون وزير شير شد گاو نبيل                                          چون ز عكس ماه ترسان گشت پيل‏

اين كليله و دمنه جمله افترى است                                    ور نه كى با زاغ لكلك را مرى است‏

اى برادر قصه چون پيمانه‏اى است                                  معنى اندر وى مثال دانه‏اى است‏

دانه‏ى معنى بگيرد مرد عقل                                           ننگرد پيمانه را گر گشت نقل‏

ماجراى بلبل و گل گوش دار                                          گر چه گفتى نيست آن جا آشكار

 

سخن گفتن به زبان حال و فهم كردن آن

‏

ماجراى شمع با پروانه نيز                                             بشنو و معنى گزين كن اى عزيز

گر چه گفتى نيست سر گفت هست                                   هين ببالا پر مپر چون جغد پست‏

گفت در شطرنج كاين خانه‏ى رخ است                             گفت خانه از كجاش آمد بدست‏

خانه را بخريد يا ميراث يافت                                         فرخ آن كس كاو سوى معنى شتافت‏

گفت نحوى زيد عمرا قد ضرب                                      گفت چونش كرد بى‏جرمى ادب‏

عمرو را جرمش چه بد كان زيد خام                                بى‏گنه او را بزد همچون غلام‏

گفت اين پيمانه‏ى معنى بود                                            گندمى بستان كه پيمانه است رد

زيد و عمرو از بهر اعراب است و ساز                            گر دروغ است آن تو با اعراب ساز

گفت نه من آن ندانم عمرو را                                          زيد چون زد بى‏گناه و بى‏خطا

گفت از ناچار و لاغى بر گشود                                      عمرو يك واو فزون دزديده بود

زيد واقف گشت دزدش را بزد                                        چون كه از حد برد او را حد سزد

 

پذيرا آمدن سخن باطل در دل باطلان‏

 

گفت اينك راست پذرفتم به جان                                       كج نمايد راست در پيش كجان‏

گر بگويى احولى را مه يكى است                                    گويدت اين دوست و در وحدت شكى است‏

ور بر او خندد كسى گويد دو است                                   راست دارد اين سزاى بد خو است‏

بر دروغان جمع مى‏آيد دروغ                                         الخبيثات الخبيثين زد فروغ‏

دل فراخان را بود دست فراخ                                         چشم كوران را عثار سنگ‏لاخ‏

 

جستن آن درخت كه هر كه ميوه‏ى آن درخت خورد نميرد

 

گفت دانايى براى داستان                                               كه درختى هست در هندوستان‏

هر كسى كز ميوه‏ى او خورد و برد                                  نه شود او پير نه هرگز بمرد

پادشاهى اين شنيد از صادقى                                          بر درخت و ميوه‏اش شد عاشقى‏

قاصدى دانا ز ديوان ادب                                              سوى هندستان روان كرد از طلب‏

سالها مى‏گشت آن قاصد از او                                         گرد هندستان براى جستجو

شهر شهر از بهر اين مطلوب گشت                                 نه جزيره ماند و نه كوه و نه دشت‏

هر كه را پرسيد كردش ريشخند                                      كاين كه جويد جز مگر مجنون بند

بس كسان صفعش زدند اندر مزاح                                   بس كسان گفتند اى صاحب فلاح‏

جستجوى چون تو زيرك سينه صاف                               كى تهى باشد كجا باشد گزاف‏

وين مراعاتش يكى صفعى دگر                                       وين ز صفع آشكارا سخت‏تر

مى‏ستودندش به تسخر كاى بزرگ                                   در فلان اقليم بس هول و سترگ‏

در فلان بيشه درختى هست سبز                                     بس بلند و پهن و هر شاخيش گبز

قاصد شه بسته در جستن كمر                                         مى‏شنيد از هر كسى نوعى خبر

بس سياحت كرد آن جا سالها                                          مى‏فرستادش شهنشه مالها

چون بسى ديد اندر آن غربت تعب                                   عاجز آمد آخر الامر از طلب‏

هيچ از مقصود اثر پيدا نشد                                            ز آن غرض غير خبر پيدا نشد

رشته‏ى اميد او بگسسته شد                                            جسته‏ى او عاقبت ناجسته شد

كرد عزم باز گشتن سوى شاه                                         اشك مى‏باريد و مى‏بريد راه‏

 

شرح كردن شيخ سر آن درخت را با آن طالب مقلد

 

بود شيخى عالمى قطبى كريم                                          اندر آن منزل كه آيس شد نديم‏

گفت من نوميد پيش او روم                                            ز آستان او به راه اندر شوم‏

تا دعاى او بود همراه من                                               چون كه نوميدم من از دل خواه من‏

رفت پيش شيخ با چشم پر آب                                         اشك مى‏باريد مانند سحاب‏

گفت شيخا وقت رحم و رقت است                                   نااميدم وقت لطف اين ساعت است‏

گفت وا گو كز چه نوميديستت                                         چيست مطلوب تو رو با چيستت‏

گفت شاهنشاه كردم اختيار                                             از براى جستن يك شاخسار

كه درختى هست نادر در جهات                                      ميوه‏ى او مايه‏ى آب حيات‏

سالها جستم نديدم يك نشان                                             جز كه طنز و تسخر اين سر خوشان‏

شيخ خنديد و بگفتش اى سليم                                          اين درخت علم باشد در عليم‏

بس بلند و بس شگرف و بس بسيط                                  آب حيوانى ز درياى محيط

تو به صورت رفته‏اى اى بى‏خبر                                     ز آن ز شاخ معنيى بى‏بار و بر

گه درختش نام شد گه آفتاب                                           گاه بحرش نام گشت و گه سحاب‏

آن يكى كش صد هزار آثار خاست                                   كمترين آثار او عمر بقاست‏

گر چه فرد است او اثر دارد هزار                                   اين يكى را نام شايد بى‏شمار

آن يكى شخص ترا باشد پدر                                           در حق شخصى دگر باشد پسر

در حق ديگر بود قهر و عدو                                          در حق ديگر بود لطف و نكو

صد هزاران نام و او يك آدمى                                         صاحب هر وصفش از وصفى عمى‏

هر كه جويد نام اگر صاحب ثقه است                               همچو تو نوميد و اندر تفرقه است‏

تو چه بر چفسى بر اين نام درخت                                   تا بمانى تلخ كام و شور بخت‏

در گذر از نام و بنگر در صفات                                     تا صفاتت ره نمايد سوى ذات‏

اختلاف خلق از نام اوفتاد                                              چون به معنى رفت آرام اوفتاد

 

منازعت چهار كس جهت انگور كه هر يكى به نام ديگر فهم كرده بود آن را

 

چار كس را داد مردى يك درم                                        آن يكى گفت اين به انگورى دهم‏

آن يكى ديگر عرب بد گفت لا                                         من عنب خواهم نه انگور اى دغا

آن يكى تركى بدو گفت اى گزم                                       من نمى‏خواهم عنب خواهم ازم‏

آن يكى رومى بگفت اين قيل را                                      ترك كن خواهيم استافيل را

در تنازع آن نفر جنگى شدند                                          كه ز سر نامها غافل بدند

مشت بر هم مى‏زدند از ابلهى                                          پر بدند از جهل و از دانش تهى‏

صاحب سرى عزيزى صد زبان                                     گر بدى آن جا بدادى صلح‏شان‏

پس بگفتى او كه من زين يك درم                                    آرزوى جمله‏تان را مى‏خرم‏

چون كه بسپاريد دل را بى‏دغل                                       اين درمتان مى‏كند چندين عمل‏

يك درمتان مى‏شود چار المراد                                        چار دشمن مى‏شود يك ز اتحاد

گفت هر يك تان دهد جنگ و فراق                                  گفت من آرد شما را اتفاق‏

پس شما خاموش باشيد أنصتوا                                        تا زبان تان من شوم در گفت‏وگو

گر سخنتان مى‏نمايد يك نمط                                           در اثر مايه‏ى نزاع است و سخط

گرمى عاريتى ندهد اثر                                                 گرمى خاصيتى دارد هنر

سركه را گر گرم كردى ز آتش آن                                   چون خورى سردى فزايد بى‏گمان‏

ز انكه آن گرمى او دهليزى است                                     طبع اصلش سردى است و تيزى است‏

ور بود يخ بسته دوشاب اى پسر                                      چون خورى گرمى فزايد در جگر

پس رياى شيخ به ز اخلاص ماست                                  كز بصيرت باشد آن وين از عماست‏

از حديث شيخ جمعيت رسد                                            تفرقه آرد دم اهل حسد

چون سليمان كز سوى حضرت بتاخت                              كاو زبان جمله مرغان را شناخت‏

در زمان عدلش آهو با پلنگ                                           انس بگرفت و برون آمد ز جنگ‏

شد كبوتر ايمن از چنگال باز                                          گوسفند از گرگ ناورد احتراز

او ميانجى شد ميان دشمنان                                            اتحادى شد ميان پر زنان‏

تو چو مورى بهر دانه مى‏دوى                                        هين سليمان جو چه مى‏باشى غوى‏

دانه جو را دانه‏اش دامى شود                                          و آن سليمان جوى را هر دو بود

مرغ جانها را در اين آخر زمان                                      نيستشان از همدگر يك دم امان‏

هم سليمان هست اندر دور ما                                          كاو دهد صلح و نماند جور ما

قول إِنْ مِنْ أُمَّةٍ را ياد گير                                              تا به إلا و خَلا فِيها نذير

گفت خود خالى نبوده ست امتى                                       از خليفه‏ى حق و صاحب همتى‏

مرغ جانها را چنان يكدل كند                                          كز صفاشان بى‏غش و بى‏غل كند

مشفقان گردند همچون والده                                           مسلمون را گفت نفس واحده‏

نفس واحد از رسول حق شدند                                        ور نه هر يك دشمن مطلق بدند

 

برخاستن مخالفت و عداوت از ميان انصار به بركات رسول صلى اللَّه عليه و آله

 

دو قبيله كاوس و خزرج نام داشت                                   يك ز ديگر جان خون آشام داشت‏

كينه‏هاى كهنه‏شان از مصطفى                                        محو شد در نور اسلام و صفا

اولا اخوان شدند آن دشمنان                                            همچو اعداد عنب در بوستان‏

و ز دم الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ به پند                                           در شكستند و تن واحد شدند

صورت انگورها اخوان بود                                           چون فشردى شيره‏ى واحد شود

غوره و انگور ضدانند ليك                                            چون كه غوره پخته شد شد يار نيك‏

غوره‏اى كاو سنگ بست و خام ماند                                 در ازل حق كافر اصليش خواند

نه اخى نه نفس واحد باشد او                                          در شقاوت نحس ملحد باشد او

گر بگويم آن چه او دارد نهان                                         فتنه‏ى افهام خيزد در جهان‏

سر گبر كور نامذكور به                                                دود دوزخ از ارم مهجور به‏

غوره‏هاى نيك كايشان قابل‏اند                                         از دم اهل دل آخر يك دل‏اند

سوى انگورى همى‏رانند تيز                                           تا دويى برخيزد و كين و ستيز

پس در انگورى همى‏درند پوست                                     تا يكى گردند و وحدت وصف اوست‏

دوست دشمن گردد ايرا هم دو است                                  هيچ يك با خويش جنگى در نبست‏

آفرين بر عشق كل اوستاد                                              صد هزاران ذره را داد اتحاد

همچو خاك مفترق در رهگذر                                         يك سبوشان كرد دست كوزه‏گر

كه اتحاد جسمهاى آب و طين                                          هست ناقص جان نمى‏ماند بدين‏

گر نظاير گويم اينجا در مثال                                          فهم را ترسم كه آرد اختلال‏

هم سليمان هست اكنون ليك ما                                        از نشاط دور بينى در عما

دور بينى كور دارد مرد را                                            همچو خفته در سرا كور از سرا

مولعيم اندر سخنهاى دقيق                                              در گرهها باز كردن ما عشيق‏

تا گره بنديم و بگشاييم ما                                               در شكال و در جواب آيين فزا

همچو مرغى كاو گشايد بند دام                                        گاه بندد تا شود در فن تمام‏

او بود محروم از صحرا و مرج                                      عمر او اندر گره كارى است خرج‏

خود زبون او نگردد هيچ دام                                          ليك پرش در شكست افتد مدام‏

با گره كم كوش تا بال و پرت                                         نگسلد يك يك از اين كر و فرت‏

صد هزاران مرغ پرهاشان شكست                                  و آن كمين گاه عوارض را نبست‏

حال ايشان از نبى خوان اى حريص                                 نقبوا فيها ببين هَلْ مِنْ محيص‏

از نزاع ترك و رومى و عرب                                        حل نشد اشكال انگور و عنب‏

تا سليمان لسين معنوى                                                  در نيايد بر نخيزد اين دوى‏

جمله مرغان منازع بازوار                                            بشنويد اين طبل باز شهريار

ز اختلاف خويش سوى اتحاد                                         هين ز هر جانب روان گرديد شاد

حيث ما كنتم فولوا وجهكم                                              نحوه هذا الذى لم ينهكم‏

كور مرغانيم و بس ناساختيم                                          كان سليمان را دمى نشناختيم‏

همچو جغدان دشمن بازان شديم                                       لاجرم وامانده‏ى ويران شديم‏

مى‏كنيم از غايت جهل و عما                                          قصد آزار عزيزان خدا

جمع مرغان كز سليمان روشنند                                      پر و بال بى‏گنه كى بر كنند

بلكه سوى عاجزان چينه كشند                                         بى‏خلاف و كينه آن مرغان خوشند

هدهد ايشان پى تقديس را                                               مى‏گشايد راه صد بلقيس را

زاغ ايشان گر به صورت زاغ بود                                   باز همت آمد و ما زاغ بود

لكلك ايشان كه لك لك مى‏زند                                          آتش توحيد در شك مى‏زند

و آن كبوترشان ز بازان نشكهد                                       باز سر پيش كبوترشان نهد

بلبل ايشان كه حالت آرد او                                             در درون خويش گلشن دارد او

طوطى ايشان ز قند آزاد بود                                           كز درون قند ابد رويش نمود

پاى طاوسان ايشان در نظر                                            بهتر از طاوس پران دگر

منطق الطيران خاقانى صداست                                       منطق الطير سليمانى كجاست‏

تو چه دانى بانگ مرغان را همى                                    چون نديده‏ستى سليمان را دمى‏

پر آن مرغى كه بانگش مطرب است                                از برون مشرق است و مغرب است‏

هر يك آهنگش ز كرسى تاثرى است                                وز ثرى تا عرش در كر و فرى است‏

مرغ كاو بى‏اين سليمان مى‏رود                                       عاشق ظلمت چو خفاشى بود

با سليمان خو كن اى خفاش رد                                        تا كه در ظلمت نمانى تا ابد

يك گزى ره كه بدان سو مى‏روى                                     همچو گز قطب مساحت مى‏شوى‏

و انكه لنگ و لوك آن سو مى‏جهى                                   از همه لنگى و لوكى مى‏رهى‏

 

قصه‏ى بط بچگان كه مرغ خانگى پروردشان‏

 

تخم بطى گر چه مرغ خانه‏ات                                         كرد زير پر چو دايه تربيت‏

مادر تو بط آن دريا بده‏ست                                            دايه‏ات خاكى بد و خشكى پرست‏

ميل دريا كه دل تو اندر است                                          آن طبيعت جانت را از مادر است‏

ميل خشكى مر ترا زين دايه است                                    دايه را بگذار كاو بد رايه است‏

دايه را بگذار در خشك و بران                                        اندر آن در بحر معنى چون بطان‏

گر ترا مادر بترساند ز آب                                             تو مترس و سوى دريا ران شتاب‏

تو بطى بر خشك و بر تر زنده‏اى                                    نى چو مرغ خانه خانه كنده‏اى‏

تو ز كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ شهى                                                هم به خشكى هم به دريا پا نهى‏

كه حملناهم على البحرى به جان                                      از حملناهم على البر پيش ران‏

مر ملايك را سوى بر راه نيست                                      جنس حيوان هم ز بحر آگاه نيست‏

تو به تن حيوان به جانى از ملك                                      تا روى هم بر زمين هم بر فلك‏

تا به ظاهر مثلكم باشد بشر                                             با دل يوحي إليه ديده‏ور

قالب خاكى فتاده بر زمين                                              روح آن گردان بر اين چرخ برين‏

ما همه مرغابيانيم اى غلام                                            بحر مى‏داند زبان ما تمام‏

پس سليمان بحر آمد ما چو طير                                       در سليمان تا ابد داريم سير

با سليمان پاى در دريا بنه                                              تا چو داود آب سازد صد زره‏

آن سليمان پيش جمله حاضر است                                    ليك غيرت چشم بند و ساحر است‏

تا ز جهل و خوابناكى و فضول                                       او به پيش ما و ما از وى ملول‏

تشنه را درد سر آرد بانگ رعد                                      چون نداند كاو كشاند ابر سعد

چشم او مانده است در جوى روان                                   بى‏خبر از ذوق آب آسمان‏

مركب همت سوى اسباب راند                                        از مسبب لاجرم محجوب ماند

آن كه بيند او مسبب را عيان                                           كى نهد دل بر سببهاى جهان‏

 

حيران شدن حاجيان در كرامات آن زاهد كه در باديه تنهاش يافتند

 

زاهدى بد در ميان باديه                                                 در عبادت غرق چون عباديه‏

حاجيان آن جا رسيدند از بلاد                                         ديده‏شان بر زاهد خشك اوفتاد

جاى زاهد خشك بود او تر مزاج                                     از سموم باديه بودش علاج‏

حاجيان حيران شدند از وحدتش                                      و آن سلامت در ميان آفتش‏

در نماز استاده بد بر روى ريگ                                     ريگ كز تفش بجوشد آب ديگ‏

گفتيى سر مست در سبزه و گل است                                يا سواره بر براق و دلدل است‏

يا كه پايش بر حرير و حله‏هاست                                     يا سموم او را به از باد صباست‏

پس بماندند آن جماعت با نياز                                         تا شود درويش فارغ از نماز

چون ز استغراق باز آمد فقير                                          ز آن جماعت زنده‏اى روشن ضمير

ديد كابش مى‏چكيد از دست و رو                                     جامه‏اش تر بود از آثار وضو

پس بپرسيدش كه آبت از كجاست                                     دست را برداشت كز سوى شماست‏

گفت هر گاهى كه خواهى مى‏رسد                                    بى‏ز جاه و بى‏ز حبل من مسد

مشكل ما حل كن اى سلطان دين                                      تا ببخشد حال تو ما را يقين‏

وانما سرى ز اسرارت به ما                                           تا ببريم از ميان زنارها

چشم را بگشود سوى آسمان                                           كه اجابت كن دعاى حاجيان‏

رزق جويى را ز بالا خو گرم                                         تو ز بالا بر گشودستى درم‏

اى نموده تو مكان از لامكان                                           فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ كرده عيان‏

در ميان اين مناجات ابر خوش                                        زود پيدا شد چو پيل آب كش‏

همچو آب از مشك باريدن گرفت                                     در گو و در غارها مسكن گرفت‏

ابر مى‏باريد چون مشك اشكها                                         حاجيان جمله گشاده مشكها

يك جماعت ز آن عجايب كارها                                      مى‏بريدند از ميان زنارها

قوم ديگر را يقين در ازدياد                                            زين عجب و اللَّه أعلم بالرشاد

قوم ديگر ناپذيرا ترش و خام                                          ناقصان سرمدى تم الكلام‏

 

پایان دفتر دوم

 

 

www.semazen.net