MEVLÂNA VE MEVLEVÎLİĞE DAİR SİMGELERİN POPÜLER ÜRÜNLERE DÖNÜŞÜMÜ

MEVLÂNA VE MEVLEVÎLİK HARSİYATI-1 Kitabı

MEVLÂNA VE MEVLEVÎLİĞE DAİR SİMGELERİN POPÜLER ÜRÜNLERE DÖNÜŞÜMÜ

Necmiye DURMUŞ^*

ÖZ

Popüler kültür, bünyesine dâhil ettiği her unsuru popüler hâle getirme­ye muktedir bir mekanizma olarak işlemektedir. Bu mekanizmanın dişlileri arasından dinî simgeler de geçebilmekte ve popüler ürünler olarak dolaşı­ma sokulmaktadır. Dinî simgeler gerek içerdikleri dinî anlamın özellikle vurgulanması gerekse de bu anlam ve bağlamsal içerikten soyutlanmalarıy­la farklı boyutlarda kültürel metamorfozlara uğramaktadır. Bu dinî simge­ler içerisinde yer alan Mevlâna ve Mevlevîliğe ait tasavvufi simgeler, gü­nümüzde popülerleşen birer ürüne dönüşmektedir. Bu çalışmada, tasavvufi simgelerin popülerleştirilmesi Mevlânâ ve Mevlevîlik bağlamında internet sitelerinde yer alan örnekler taranarak değerlendirilmektedir. Elde edilen çıkarımlar neticesinde, Mevlâna ve Mevlevîliğe dair simgelerin popüler­leşme rüzgarından kaçamadığı ve hatta bundan en çok etkilenen simgeler­den biri olduğu ortaya çıkmaktadır. Mevlâna simgesi, çoğunlukla muhteva ettiği güzel ve yüksek ahlak, tevazu, hoşgörü, sevgi ve aşk gibi tasavvufi anlamlarına binaen popülerleştirilmekte ve böylelikle bu hasletler popülerleştirmeye katkıda bulunmaktadır. Ayrıca, Mevlevîliğe ait simgelerden olan semazen, semâ, kıyafetler ve mutfak kültürü de ekseriyetle anlamlarından soyutlanarak popüler ürünler hâline gelmektedir. Bu anlamda hem Mevlâna hem de Mevlevîliğe dair simgelerin popüler kültür mekanizması­nın birer ürününe dönüşmesi çatallanarak ilerleyen bir durumu ima etmek­tedir. Mevlevîliğin simgelerinden semâ ayini açılışlarda ve düğünlerde yer verilen bir gösteriye, tennure ve deste-gül partilerde giyilecek bir kostüme, semâzen ise bir giysi ya da çeşitli ürünler üzerindeki desen ve motife dö­nüşmüştür. Semâzen ve semâ simgesi mizah dergilerinde karikatürize edi­len popüler bir komedi unsuru hâline de getirilmiştir. Aynı zamanda, Mev­leviliğin mutfak kültürüne ait simgelerin de popülerleştirilmesi Mevlevi yiyecekleri ve sofra adabına kadar her alana yansımaktadır.

Anahtar Kelimeler: Din Sosyolojisi, Popüler Kültür, Dinî Simgeler, Mevlânâ, Mevlevîlik.

Transformation of Symbols of Rumi and Mevlevi Order into Popular Products

Necmiye DURMUŞ**

Abstract

Popular culture operates as a mechanism capable of popularizing every element. Religious symbols can also pass through the gears of this mecha-nism and are put into circulation as popular products. The religious symbols undergo cultural metamorphoses both by emphasizing the religious meaning they contain and by abstracting from this meaning and contextual content. The mystical symbols of Rumi and Mevlevi order are turning into popularized products today. In this study, the popularization of Sufi symbols was analyzed with the example of symbols belonging to Rumi and Mevlevi order by scanning examples on websites. Consequently, it becomes clear that the symbol of Rumi could not escape the wind of popularization and it was even one of the symbols most affected by it. While Rumi is popularized as a symbol, his expressions are also subject to this popularization. In addition, the whirling dervish, sama, clothing and cuisine culture, are also popularized either by emphasizing or masking the meanings they contain. In this sense, the transformation of both Rumi and Mevlevi sym- bols into products of the popular culture mechanism implies a situation that progresses by bifurcating. While the Rumi symbol is popularized based on the mystical meanings such as beautiful and high morality, modesty, tolerance, affection and love it contains. The symbols of Mevlevi order are mostly abstracted from their meanings and become popular products. The sama has become a show, Mevlevi cloths have become a costume to be worn, and the whirling dervish has become a pattern on various products. These symbols have also become a popular comedy element in humor magazines. The popularization of the symbols of Mevlevi cuisine is reflected in every area, from Mevlevi foods to table manners.

Keywords: Sociology of Religion, Popular Culture, Religious Symbols, Rumi, Mevlevi Order.

Giriş

Popüler kültür, güçlü etkisinden taviz vermediği günümüz top- lumlarında neredeyse her fenomeni popülerleştirme potansiyeline sahiptir. Popüler hâle gelmek, popülerleşmek popüler kültüre ek­lemlenmektir. Mıknatıstan kaçamayan demir tozları misali, uygun görülen temsiller popüler kültürün çekimine yakalanmaktadır. Bu etkili varlığa sahip popüler kültürün belirgin özellikleri; biçim ola­rak orta karmaşıklıkta olması, aktarımının ortam ve teknoloji bakı­mından dolaylı olması, kaynağının veya üreticisinin bilinmesi, kül­türel değer ve gelenekleri yeni formüllerle yansıtması, tüketiciye dönük ve ucuza, ancak parayla elde edilebilmesidir.^[1] Ayrıca, çok sayıda ve heterojen bir kitleye hitap etmekte ve toplu olarak üretil- mektedir.^[2] Löwenthal’a göre ise popüler kültürün kendine özgü vasıfları; “standartlaşma, basmakalıp yargı, muhafazakarlık,^[3] yalan­cılık, manipüle edilmiş tüketim malları”dır.^[4] Tanımlarda da ifade edildiği üzere popüler kültür, herhangi bir değer taşıyan ögeyi standartlaştırarak, onu yeni biçimler altında çok sayıda kişiye ula­şabilen ve böylece de fazla miktarda tüketilen bir mal hâline getirir. Horkheimer’ın, Ay’ın neyin reklamı olduğunu babasına soran çocuk örneğinde ironik bir şekilde vurguladığı gibi, popüler kültür de neredeyse pazarlanacak bir ürüne dönüştürmediği tek bir gerçeklik dahi bırakmamaktadır. ^[5] Özellikle postmodernite içerisinde kültür ile etkileşime giren her değerin metalaştırma tezgâhında işlenebil­mesi, dinî simgelerin de pazarlanabilecek birer ürün olarak popülerleştirilmelerini beraberinde getirmektedir. Bu minvalde, dinlere ya da dinî unsurlara ait simgeler de farklı formlar altında üretim ban­dının standardize çıktılarından biri hâline gelerek piyasa sirkülas­yonu içerisinde yer alan herhangi bir ürüne dönüşmektedir. ^[6] Popü­ler kültür kabininde yeni bir çehreye bürünen bu simgeler, bireyle­rin tüketimine uygun hâle getirilerek sunulmakta ve yaygınlaştırılmaktadır. Aynı zamanda gerek içerdikleri dinî anlamın özellikle vurgulanması gerekse de bu anlam ve bağlamsal içerikten soyutlanmalarıyla farklı boyutlarda kültürel metamorfozlara uğramakta, diğer bir ifadeyle bir popüler kültür ürününe dönüşmektedir. Bu­nun neticesinde bu tür ürünlerden müteşekkil senkretik bir endüst­riyel havuz ortaya çıkmaktadır.

Popüler kültür ve dinî simgeler alaşımının bileşenlerini ayıklaya­rak, anlamların dönüşüme uğrama sürecini ortaya serme amacını taşıyan çalışmalarında Okutan, “Fatıma’nın eli” ve “ramazan ayı” üzerinden değerlendirmelerde bulunmaktadır. “Fatıma’nın eli” simgesinin zaman içerisinde dinî bir referansa sahip olma düzle­minden popüler bir motif olmaya doğru nasıl evirildiğini inceleyen Okutan, din ve kültür etkileşiminin yüksek din, halk dini ve popü­ler din olarak çeşitli formlarda karşımıza çıktığını ifade eder.^[7] Özel­likle kriz kelimesiyle tarif edilebilecek zamanlarda bir çözüm yolu olarak başvurulan popüler din unsurları bir manevi çıkış yolu ara­manın neticesidir.^[8] Fatıma’nın eli de “şifa, bereket, uğur”^[9] gibi nitelik­leriyle popülerleştirilen ve piyasadaki ürün çeşitliliği içerisinde çeşitli formlar altında kendisine yer bulan bir imgeye dönüşmüştür. Aynı şekilde, ramazan ayının da metalaştırılarak pazarlanabilir hâle gelmesini gazete haberleri ve reklamları üzerinden örnekleyen Oku­tan, bir dinî simgenin daha popülerleştirilmesini gözler önüne serer.^[10] Kendine özgü her bir ögesinin reklam ve popüler kültür un­suru olmaktan kaçamadığı ramazan ayı, neredeyse dinî hüviyetin­den soyutlanarak tüketim ve israf ritüellerinin nesnesi hâline gelmektedir. ^[11] Bu suretle, popülerleştirmenin dizginlenemeyen iştahı­nın hedefi olan dinî simgeler, amaçlarından koparılarak tüketilecek birer metaya indirgenmektedir.

Böyle bir süreçten en çok etkilenen ve popüler çıktılarının piya­sada fazla miktarda görüldüğü simgeler içerisinde “Mevlâna örne­ği” göze çarpmaktadır. Mevlâna Celâleddîn Rûmî gerek ürünlere yansıtılan kendi simgesel göndergesi ve adı üzerinden gerekse de eserlerindeki deyişlerinin albenili tasarımlarla sunulduğu birer mo­tif olarak popüler kültür evreninde yer bulmaktadır. Diğer bir yan­dan, Mevlevîliğe ait semazen, semâ, kıyafetler ve mutfak kültürü gibi her biri birer tasavvufi simge olan unsurlar da ya ihtiva ettikleri anlamlar vurgulanarak ya da maskelenerek popülerleştirilmektedir. Dolayısıyla, Mevlâna simgesinin popüler kültür tarafından soğurulması kendi bünyesinde çatallanarak ilerleyen bir duruma işaret etmektedir.

Popüler kültür içerisinde yer bulan Mevlâna ve Mevlevîliğe dair unsurlara odaklanan Bölükbaşı, postmodern edebiyat, dergiler, filmler ve reklamlar üzerine yoğunlaşmıştır. ^[12] Bölükbaşı, karşılıklı bir dönüştürme potansiyeline vurgu yaparak bir yandan Mevlâna ve Mevlevîliğe dair simgelerin meta hâline geldiğini ve popüler kültüre eklemlenerek profanlaştığını, diğer yandan da seküler bir alan olan popüler kültür dünyasının bu tür dinî simgeleri ürün yel­pazesine dâhil ederek sekülerliğinin çözülmeye maruz kaldığını ileri sürmektedir. ^[13] Çoğunlukla tasavvuf ve Mevlevîlik örneklerine başvuran Bölükbaşı, din ve popüler kültür ilişkisinin en iyi şekilde anlaşılabileceği alanın tasavvuf olduğunun altını çizmektedir. ^[14] Bölükbaşı’na göre, ürettiği tüketim nesneleriyle hem dinî boyutun­dan uzaklaşmayı beraberinde getirmesi sebebiyle dindar kesimden hem de seküler popüler alana eklenmesiyle seküler kesimden tepki alsa da “popüler tasavvufçuluk” her iki alanı da saf dışı bırakan kendi gerçeklik düzlemini oluşturmaktadır. ^[15] Aydemir ise popüler kültürde kendilerine yer bulan mistik motifleri tasavvuf ile tüketim alanının yakınlaşması bağlamında incelemiştir. ^[16] Bölükbaşı’nın yak­laşımına benzer olarak din ve popüler kültür etkileşiminin diyalojik karakterine vurgu yaparak, tasavvufi anlatı, sembol ve pratiklerin popülerleşmesi üzerine yoğunlaşmaktadır. ^[17] Mevlâna ve Mevlevîlik özelinde ise Mevlâna imgesinin standardize edilerek çeşitli biçimler altında tüketilecek popüler bir ürüne dönüştüğünü öne süren Ay­demir, böylelikle içerisinde kâr potansiyeli taşıyan dinî sembollerin de vitrine çıkıp meta olarak nesneleştiğini vurgulamaktadır. ^[18] Gü- ner, “2010’lu yıllardan sonra Türkiye’de tasavvufa yönelik artan popüler ilgi ve onun alternatif bir dini-spiritüel pazar olarak piyasalaşmasını, yerel ve küresel olanın diyalektik ilişkisi içerisinde” ince­lemektedir. ^[19] Güner’in çalışması, tasavvufi kişisel gelişim kitapları, semazen gösterileri, piyasada yer alan Mevlâna ve Mevlevilik kültü­rüne dair imgeler ve bunlara dair reklamları ele almaktadır.^[20] Gü- ner’in ulaştığı neticeye göre, “her metne ve dünya görüşüne kolay­lıkla eklemlenebilen tasavvufi içerik ve biçimler, bir uzlaşı alanı olma özelliğini koruduğu ölçüde, alternatif bir spiritüel pazar olarak mevcudiyetini sürdürecek gibi gözükmektedir.”^[21]

İlerleyen bölümde, tasavvufi simgelerin popülerleştirilmesi Mevlâna örnekliğinde tartışılacaktır. Mevlâna ve Mevlevîliğe dair simgelerin hem tasavvufi gönderimleri bilhassa öne çıkarılarak hem de bunlardan kısmi ya da tamamen soyutlanarak çatallanan bir surette popülerleşmeye maruz kaldığı ileri sürülmektedir. Bu du­rum, popülerleşme kabinine sokulan Mevlâna simgesi üzerinde muhtelif biçemlerin denendiğini imlemektedir. Sekülerleşme tartış­masından bağımsız bir şekilde, bu tür simgelerin popülerleşme serüvenine dikkat çekecek olan bu çalışmada, çoğunlukla Bölükba- şı’nın odaklandığı popüler kültür unsurlarının dışında kalan tüke­tim ürünlerine öncelik verilecektir.^[22] Ayrıca, bu çalışmanın, örnek­likleri bakımından Aydemir’in incelemesiyle benzerlikler gösteren yönleri olsa da tasavvufi kişisel gelişim kitaplarına değinmemesi bakımından farklılaşmaktadır. ^[23]

1. Mevlâna ve Mevlevîliğe Dair Simgelerin Popülerleşmesi

Mevlâna ve Mevlevîliğe dair simgelerin popülerleşme serencamı Mevlâna’nın kendi simgesel değeri, portresi, eserlerinden alıntıla­nan sözler, Mevlevîliğe ait semâ, semâzen, kıyafetler ve mutfak kültürü gibi temalar üzerinden başlıklandırılarak incelenecektir.

1-1 Popülerleşen Bir Simge Olarak Mevlâna

Tasavvufi bir simge olarak Mevlâna, öncelikle güzel ve yüksek ahlakı ön plana çıkartan bir anlama sahiptir. Furûzanfer’in ifadele­riyle “Mevlâna’nın ilmi kemâli ile, şeriat adamlarının sözlerini an­lamaktaki ihatası, velilerle murakebe erbabının sözlerini, hallerini incelemekteki kudreti, derin araştırıcılığı, onun fıtri, asli terbiyesine ilâve olup, onu insanlığın en yüksek derecesine, ahlâk kaidelerinin en yüce mertebesine ulaştırmıştır.”^[24] Mevlâna’nın yüksek ahlakının yanında çoğunlukla bilinen diğer vasıfları ise hoşgörüsü ve tevazu- sudur. Özellikle, Mevlâna’nın herkese davranışında eşitliği gözet­mesi, dini farklı olsa dahi kimseyi dergâhından dışlamaması ve çevresindekileri de böyle davranma noktasında yönlendirmesi,^[25] onun hoşgörüsünün geniş sınırlarını tasvir eder. Hoşgörüyle birlikte yoğrulan tevazusu ise halkın her katmanından insana karşı davra­nışlarındaki özdeşlikte ve hiçbir işine kibir, gurur ve kendini beğenmişlik karıştırmamasında yankı bulmaktadır.^[26]

Yüksek bir ahlakı, hoşgörü ve tevazuyu kuşatan Mevlâna simge­si kuşkusuz popülerleştirilmeye uygun bir anlam dünyası oluştur­maktadır. Motto hâline getirilen kalıp cümleler her çeşit ürünün üzerinde kullanılabilmekte ve tüketicilerin ilgisini çekmektedir. Mevlâna’nın, tasavvufi içerime sahip bir simge olarak popüler hâle gelmesi portresi üzerinden tasarlanan geniş yelpazedeki ürünlerin piyasada çokça yer almasıyla gerçekleşmektedir. Mevlâna figürlü biblolar, tablolar, takılar, stickerlar ve çeşitli hediyelik eşyalar gibi çoğunluğu oluşturan ürünler birer meta olarak alışveriş sirkülasyonu içerisinde popülerliğini korumaktadır. Funk’un ifade ettiği gibi “bugün eskisinden farklı olarak ürünün kullanım değerini temel yararı değil, reklam ve pazarlamayla telkin edilen ek yararları belir­lemektedir. Bu nedenle bir ürüne, sattıran ne varsa atfedilir: duygu­lar, ihtiyaçlar, ruh halleri, sıcak bir ilginin, içsel yaşantının, başarının ya da avantajın sembolleri.”^[27] Mevlâna motifiyle oluşturulan ürün­ler de tüketicilere kazandıracakları ek yararların ön plana çıkartıl­masıyla satışa sunulmaktadır. Örnek olarak, “Evinize Şans Getire­cek 12 Dekoratif Obje” başlığıyla hazırlanan bir içerikte, şans getirecek objelerden birinin de Mevlâna sembolü olduğu ifade edilmekte­dir: “Mevlâna sembolü ve bibloları, hoşgörü, sevgi, birlik ve huzu­run sembolü olarak dekorasyonda kullanılır. Çalışma odasında kitaplık dekorasyonunda ya da tv sehpası gibi uygun alanlarda konumlandırılabilir. Şansın artması, içsel motivasyonun yükselmesi için Mevlana’yı sembolize eden tablolardan da faydalanmak müm­kündür.” ^[28]

Mevlâna’yı sembolize eden ürünlerin satın alınmasıyla evlere şansın geleceği, içsel motivasyonun artacağı, hoşgörü, sevgi birlik ve huzur vurgusu, Funk’un değindiği “duygular, ihtiyaçlar, ruh halleri”ni imlemektedir. ^[29] Bu ürün ile birlikte bütün bu duyguların da satın alınması, bireylerin ürünleri tercih etmedeki motivasyonla­rına da dokunmaktadır. Böylece, bir meta hâline getirilen Mevlâna figürü tasavvufi simgeselliğinden soyutlanmak yerine bilhassa o boyutunun altı çizilerek popülerleştirilmektedir. Birlik, huzur ve şans göndermesi, yukarıda verilen örnekte görülebileceği gibi başat tercih sebebini oluşturmaktadır.

Mevlâna simgesinin popülerleştirilme sürecinde vurgulanan bir yön de Mevlâna’nın aşk anlayışıdır. Mevlâna’ya göre;

“… Aşk, her şeyde, her fizik varlıkta tecelli etmektedir (…) insan, insanlık vasfının özünü, ideal mahiyetini bulmuş ve onun idrakine varmışsa, hem “âşık” hem de “maşuk”tur. Yani hem Allah’ı seven hem de Allah’ın sevdiği kişi olur (…) aşk, Allah’a ulaşmanın en emin ve en kestirme yoludur. İnsan bu yolculuğunda mal, evlat, dünya ve içindekilerden ve hatta kendi benliğinden vazgeçmelidir. Çünkü ona göre aşk, maşuktan başka her şeyi yakar.”^[30]

Paşabahçe’nin “7” koleksiyonunda bulunan ve el işçiliği ile üreti­lip 24 ayar altın yaldızla dekorlanan derviş tasarımlı şekerliğin^[31] tanıtımında şu ifadelere yer verilmektedir:

“İnsanlığa ahlak, din, ilim ve akıl yolunda heyecan katarak yeni ufuklar açan Mevlâna Celâleddin-i Rûmi, ilahi bir ışık, manevi bir güneştir. Onun insan düşüncesine verdiği en büyük mesaj ‘Aşk, Sevgi ve Birlik’tir. …Yaşamını ‘hamdım, piştim, yandım’ sözleri ile özetleyen Mevlana’nın ‘7 Nasihatı’ 7 Koleksiyonu’nun temelinde yer alır. Mevlâna felsefesinde yer alan 7 nasihatı; ‘Cömertlik ve yar­dım etmede Akarsu gibi ol! Şefkat ve merhamette Güneş gibi ol! Kusurları örtmede Gece gibi ol! Hiddet ve asabiyette Ölü gibi ol! Tevazu ve alçakgönüllülükte Toprak gibi ol! Hoşgörülükte Deniz gibi ol! Ya olduğun gibi görün ya da göründüğün gibi ol!’dur. Der­viş Şekerlik’in oturan derviş biçiminden esinlenilen formu üzerinde; celi sülüs yazı stilinde ‘Ya Hazreti Mevlâna’ yazılmış; Mevlana’nın kaftanı üzerinden alınan motifler ve desenler kullanılmıştır.”

Mevlâna’nın 7 öğüdünden ilham alarak tasarlanan şekerlik için kullanılan ifadelerde Mevlâna’nın “ilahi bir ışık, manevi bir güneş” olduğuna dikkat çekilmekte ve “aşk, sevgi ve birlik” teması kullanılmaktadır. Ürüne odaklanan satış stratejisi aslında ürünü değil, insani özlemleri, özellikleri ve becerileri satışa çıkarmıştır.^[32] Dolayı­sıyla, derviş formundaki bu şekerliğin satın alınmasıyla birlikte bireyler ilahi bir ışık ve manevi bir güneşe de sahip olacaklarını düşünmektedir.

Mevlâna tasarımlı tablolar,^[33] duvar saatleri,^[34] arabaya ya da du­vara yapıştırılan stickerlar,^[35] kalemler,^[36] Mevlâna figürlü kolye uçla- rı,^[37] yüzükler^[38] ve Mevlâna kokusu^[39] gibi ürünler bu çeşitlilik içeri­sinde yer almaktadır. Bu tür ürünler Mevlâna’nın tasavvufi bir sim­ge olmasının yanında hoşgörü, sevgi ve tevazu felsefesini de içerim- lemeyi hedefleyerek tanıtım mantalitelerini bunun üzerine kurmak­tadırlar. Mevlâna figürüne sahip ya da resim olarak Mevlâna’yı barındıran kolye ucunu satın alan bir kişi, Mevlâna’nın felsefesini de üzerine giymiş gibi hissetmesine ilaveten, tasavvufi bir simgeyi üzerinde taşıyarak korunma hissini de yaşamaktadır. Ürünler ara­sında, Mevlâna türbesinin resmi bulunan bir tablonun^[40] da yer aldı­ğı düşünüldüğünde popüler hâle getirmenin sınırlarının esnekliği netleşmektedir. Mevlâna’ya ait sözler, tasavvufi aforizmaların çok yaygın bir paylaşım alanı olduğunu belirten Bölükbaşı’nı da destek­ler nitelikte hem sosyal medyada sıkça paylaşılarak hem de tüketim nesneleri üzerine işlenerek popülerleştirilmektedir.^[41]

Mevlâna’nın tasavvuf anlayışıyla benzeştirilen ve Mesnevî’den çeşitli örneklerle^[42] desteklenen “hiç” felsefesi de popülerleştirilmek- te, dekorasyon ürünlerinden^[43] takılara^[44] ve hatta dövme modelleri- ne^[45] kadar uzanan bir çeşitlilikte popüler kültür içinde konumlan­maktadır. Bir biblonun ürün bilgilerinde “Mevlana’nın ‘Hiç’ felsefe­si kişinin, yaratıcının sonsuzluğunda kendi yerini idrak etmesidir” ^[46] ifadeleri kullanılmış, üzerinde “hiç” yazılı bir yüzüğün^[47] tanıtımın­da ise “Hz. Mevlâna der ki; “bu dünyada herkes bir şey olmaya çalışırken, sen hiç ol… Menzilin yokluk olsun. İnsanın çömlekten farkı olmamalı, nasıl ki çömleği ayakta tutan dışındaki biçim değil, içindeki boşluk ise, insanı ayakta tutan da benlik zannı değil hiç’lik bilincidir” cümlelerine yer verilmiştir.^[48]

Mesnevî başta olmak üzere, Mevlâna’nın eserleri^[49] olan Dîvân-ı Kebîr, Mektûbât ve Fîh-i Mâ-Fîh’ten alıntılanan hikâye, beyit ve cüm­lelerin özellikle popüler bir görünüm arz ettiği ileri sürülebilir. Mevlâna’ya ait olduğu belirtilen sözlerin geniş bir ürün çeşitliliği içerisinde popülerleştirilmesi bir yandan otantiklik sorununu gün­deme getirirken öte taraftan da her ürünün üzerinde bir Mevlâna sözü görmek Mevlâna’nın simgesel yönünü aşındırmaktadır. Özel­likle sosyal medyada ziyadesiyle paylaşılan ve Mevlâna’ya atfedilen

sözlerin bazılarının ona ait olmadığı hususuna çeşitli çalışmalarda değinilmiştir.^[50] Böylelikle, bir felsefî duruş içerisinde dile getirilen ya da kaleme alının ifadeler asıl sahiplerine atfedilmeyerek yanlış bilgilerin dolaşımda kalmasına neden olabilmekte ve de bağlamla­rından çok ayrı kullanımlara maruz kalabilmektedir. Mevlâna’nın yedi öğüdü şeklinde tasarlanan bir tablodan,^[51] Mevlâna sözlerinin yazılı olduğu kupalara,^[52] cep aynalarından,^[53] mouse padlerden^[54] kır­lent kılıflarına,^[55] kalemliklerden^[56] Mevlâna sözleri yazılı kartlara^[57] ve kokulu mumlara^[58] kadar uzanan bir spektrumda ürünler ortaya konulmaktadır.

1-2 Popülerleşen Mevlevîliğe Dair Simgeler

1-2-1 Semâ ve Semâzen

Mevlevîlikte her mertebeye ulaşma aşamalarına bir ritüeller dizi­si eşlik ederken her ritüelin de simgesel bir anlamı bulunmaktadır:

“… Dergâha nevniyâz olarak giren canlar, 1001 günlük çile esna­sında tarikatın temel bilgilerini öğrenir; Kur’an, hadis, Mevlana’nın eserlerini ve Mevlevi büyüklerinin kitaplarını okurlar. En önemlisi tarikatın âdâb ve erkânını Mevlevi tarikatının kendine özgü giyim, zikir, sema, davranış biçimlerini öğrenirler. Bunların başlıcaları, matbah eğitimi, yemek adabı, sema talimi, meydan-ı şerif-te mura­kabe, sema yani Mevlevi mukabelesi, âyin-i cem, değişik derecedeki görevlilerin birbirlerine gösterdikleri davranışlardır.”^[59]

Mevlevîliğin en önemli unsurlarından birini oluşturan semâ; “musikiye uyup sağdan sola, hırkalıysa, sağ eliyle hırkasının yaka­sını tutup göğsünü biraz açarak, sol eliyle, bel hizasında, hırkanın sağ yanını, açılmaması için tutarak; tennûreliyse kollarını açarak dönmek”tir. ^[60] Tanpınar’ın ifadeleriyle “bu kadar sembollerle konu­şan bir terkip azdır. Her duruşun, tavrın, kımıldanışın ve adımın mânası vardır.”^[61] Semâ bir bütün olarak kıyamet gününü simgele­mekteyse de^[62] içerdiği simgesel anlamdan o derece uzaklaştırılarak popülerleştirilmiştir ki artık açılışlarda, düğünlerde bir gösteri biçi­mi altında insanlara sunulmaktadır.

Dinî program hizmetleri sunma iddiasıyla yola çıkan bir organi­zasyon şirketinin internet sitesinde semâzen ekibi kiralamaya yöne­lik şu bilgilendirmeler yapılmaktadır:

“Hz. Mevla’nın sema ederek Yaratıcısının huzuruna vardığını bi­liyoruz. Bugün bu tasavvuf geleneğini devam ettiren semazenler de ibadetlerini aşk ile yapar. Sema grubunun uhrevî olanı hatırlatan böylesi bir unsuru vardır. İşte Hz. Mevla’nın sevgiyi ve barışı, ada­leti, güzelliği tavsiye eden yanını hatırlamak aynı zamanda Rabbiyle arasındaki o ibadet aşkını bir kez daha görmek için düğünlerin an­lamlı atmosferinde sema edenlerin oluşu ayrı bir mana taşır. Yeni yuva kuracak çiftlerin bu derin manaları bir kez daha hem kendileri hatırlar hem de gelen misafirlere hatırlatılır. Böylesi derin manaları üzerinde taşıyan sema gösterileri izleyenleri hem ulvî değerleri anımsatır hem de muhteşem bir gösteri izleme zevkini yaşatır. O sebeple düğün için semazen grubu görülenden daha derin manaları içinde taşır.” ^[63]

Kıyamet gününü simgeleyen bir ayin olan semâ, herhangi bir or­ganizasyonda gösteri unsuruna dönüştürülerek varlık anlamına yabancılaştırılmaktadır. Semâ hem bağlamından kopartılıp bir gös­teriye dönüştürülmekte hem de semâzen ekibi adı altında kiralanan bir meta hâline getirilmektedir. Burada ön plana çıkan bir ayrıntı da semâ gösterisi ifadesinin kullanımıdır. Semâ, semâ ayini gibi tasavvufi gönderimler içeren ifadeler yerine semâ gösterisi tabirinin kul­lanımı Bölükbaşı’na göre “dinî/tasavvufî bir ayin ve ritüelin ‘gösteri’ olarak popülerleşmesinin ve dinî formların metalaşmasının bir be­lirtisi olarak okunabilir.”^[64] Semâ artık bir performans sanatına,^[65] seyirlik bir gösteri^[66] hâline dönüştürülmüş ve çeşitli etkinliklerde icra edilmek üzere semâzenlerle birlikte kiralanan bir meta hâline gelmiştir. ^[67] Keskin ise bu durumu biraz daha farklı yorumlayarak semânın artık Türkiye’nin sembollerinden biri olduğunu ve Mev­levîliğin simgesi olmanın ötesine geçtiğini belirtir. ^[68] Keskin’in cümlelerinde pozitif bir yönde zikredilerek bencillikten uzak olma, tüm insanlığa karşı bir sevgi ile özdeşleştiği iddia edilse de^[69] semânın, Mevlevîlikteki simgesel manasının çözülmeye uğrayarak tüm dün­yaya yayılan standart bir dansa dönüştüğü anlaşılmaktadır. Semâzen, semâ yapan kişileri betimleyen bir terimdir. Semâzen figürlü objelerin isimlendirilmesinde “Mevlâna” isminin kullanıl­ması ürünlerin çoğunda görülen bir ayrıntıdır. Bu durum, Mevlâna’nın popülerleştirilen bir simge olduğu iddiasını pekiştire­rek onunla anılan her simgenin de bu süreçten etkilendiğini göster­mektedir. Örneğin, sikkesi de dâhil bir semâzen formunda tasarla­nan kahve fincanı setinin tanıtımında şu cümleler kullanılmaktadır:

“Mevlâna yaşamını, “Hamdım, piştim, kavruldum.” şeklinde özetler. Sema dönerken dervişler, ruhun huzur ikliminde “AŞK”ın lezzetine varırlar. Ve her dönüş “VUSLAT” girdabına çeker aşığı. Muhabbet ve huzurun tadı olan kahvemiz de aynı evrelerden geçer. Hamdır, kavrulur ve pişer. İşte bu ahenk içinde yudumlamak için tasarladığımız fincanlarla kahve keyfini aynı zamanda gönül derin­liklerine taşımak istedik.”^[70]

Bu tür bir kahve fincanı takımını alırken işlevsellik artık pek de önem verilen bir nitelik değildir. Amaçtan ziyade satışa çıkarılan ürünün araçsal yönü ağır basmakta, tasavvufi bir simgenin popüler­leştirilmiş biçimini bünyesinde taşıması yeterli görülmektedir. Ba- udrillard’ın da ışık tuttuğu gibi “bugün nesnelerden pek azı, onlar­dan söz eden bir nesneler bağlamı olmaksızın kendi başına sunulur. Bu yüzden tüketicinin nesneyle ilişkisi değişmiştir. Tüketici, sağla­dığı özel fayda bağlamında bir nesneye değil, bütünsel anlamı bağ­lamında bir nesneler kümesine yönelir.”^[71] Yukarıdaki örnekte görü­lebileceği üzere ürünün reklamı, onun alım amacını anlamlandır­maya yöneliktir. Semâzen formunda herhangi bir işlevselliği olma­yan popüler bir ürün, sadece onunla birlikte pazarlanan “anlam”lar sayesinde alınır hâle gelmektedir, zira reklam “sadece anlamlan­dırmalar getirir.”^[72] Dahası, “hamdım, piştim, kavruldum” şeklinde reklamlaştırılan ifade Mevlâna’nın Dîvân-ı Kebîr adlı eserindeki bir beyitte yer alan ve çoğunlukla “hamdım, piştim, yandım”^[73] terki­binde kullanılan bir cümledir. Burada “yandım” yerine “kavruldum” kelimesinin tercih edilmesi ürünle paralellik kurarak kahve­nin kavrulma işlemine bir gönderme yapmaktadır. Bu durum da bir ürünün pazarlanmasında çok bilinen bir tabirin bile kolaylıkla tahrif edilebileceğine işaret etmektedir.

Paşabahçe’nin “Aşure” koleksiyonu içerisinde satışa sunduğu “sema mumluk” da kahve fincanlarındakine benzer bir anlam üre­timini aksettirmektedir: “Sema Mumluk, hoşgörü kavramını insan­lığa en zarif formlarla sunan simgelerden, semazen eteğinden esin­lenerek tasarlanmıştır. İç kısmında, “Nazar eyle itiri/ Bazar eyle götüri/ Yaradılanı hoşgör/ Yaradandan ötüri” dörtlüğü yer almak- tadır.”^[74] Semâ, görsel bir estetik olarak betimlenmekte, semâzen eteği de hoşgörü kavramıyla eşleştirilmektedir. Bu örnekte semâzen eteği olarak tanımlanan tennurenin içerdiği simgesel anlamlardan yukarıda bahsedilmiştir. Kahve fincanlarının tanıtım yazısında Mevlâna’nın sözünün tahrifi gibi bu üründe de Mevlevîliğin simgelerinden tennurenin anlamı popülerleştirilmeye uygun bir formda başkalaştırılmaktadır. Telefon kılıflarından^[75] araç dikiz aynası süsü- ne,^[76] üç boyutlu gece lambasından^[77] müzikli ve dönebilen şekilde tasarlanan biblolara,^[78] battaniyeden^[79] duş perdesine^[80] ve hatta evcil hayvan battaniyesi^[81] ile banyo paspasına^[82] kadar uzanan çeşitlilikte­ki ürünler üzerinde yer alan semâzen figürüyle bu simge de popü- lerleştirilmektedir.

Bu tür ürünlere ilaveten, semâzen ve semâ simgesi mizah dergi­lerinde de yer yer kullanılarak popüler komedi unsuruna dönüştü­rülmektedir. Popüler kültürün bir organı olarak mizah dergilerinde çoğunlukla, semâzenlerin kıyafeti veya semâyı simgeleyen dönme eylemi karikatürize edilmekte ve bir tasavvufi simge içeriğinden soyutlanarak popülerleştirilmektedir. Uykusuz dergisindeki bir ka­rikatürde, semâ simgesi sadece dönme eylemine indirgenerek “bu kadar elzem bişey mi yani? Şu beladan kurtulsak da sonra dönseniz!”^[83] ifadeleriyle pandemi sürecindeki gereksizliği vurgulanmaktadır. LeMan’daki bir örnekte de semâzen, semâ ve pandemi üzerin­den mizah üretilmekte ve semâ yine bir dönme eylemi olarak içeriğinden koparılmaktadır. Dönen bir çalışma sandalyesi üzerinde resmedilen semâzenin o sırada dönme eylemine işaret edilerek pandemide evden çalışma durumu semâzen ve semâ üzerinden karikatürize edilmektedir. ^[84] Bir diğer örnekte, yine semâ simgesin­deki dönme eylemi mizah konusu yapılmakta, “bizim yaptığımız dönmek falan diilmiş!”^[85] ifadesiyle adrenalin yükselten aletlerdeki dönme tecrübesiyle kıyaslanmaktadır.

1-2-2 Kıyafetler

Kıyafet bağlamında hem Mevlevîliğe ait kıyafetlerin standart hâle getirilip satışa sunulduğu hem de üzerinde semâzen^[86] figürü olan giysilerin tasarlanıp piyasadaki yerlerini aldıkları görülmekte­dir.

Mevlevîlikte tercih edilen kıyafetlerin de simgesel anlamları bu­lunmaktadır. Semâzenlerin başlarındaki sikke mezar taşını, tennûreleri kefeni ve hırkaları da kabri simgeler.^[87] Kıyafet parçalarından biri olan destar ise bir tür sarıktır. ^[88] Mevlevîlikte kıyafetler çoğunlukla benzer olmakla birlikte destarların rengi ve sarılması noktasında da farklılıklar bulunabilmektedir.^[89]

Bir yandan el yapımı destarlar^[90] popüler birer meta hâline getiri­lirken diğer yandan ise takılarla^[91] da yeniden popülerleştirilmektedir. Ürünlerin tanıtımında, “Aşkın diyarı Konya’dan Can üyeleri­mize getirdiğimiz sikke kolye ucunun sizlere uğur getirmesini dileriz”^[92] gibi ifadeler kullanılarak Mevlevîler için mezar taşını simgele­yen sikkeler şans ve uğur adı altında birer ürün hâlini almaktadır. Tennure ise semâzenlerin giydiği “kolsuz, yakasız, önü, göğsün aşağısına dek açık, üst tarafı, bele kadar, bedene tam gelecek dere­cede dar, alt tarafı geniş bir elbise” olan bir kıyafettir.^[93] Hizmet ve semâ olarak iki çeşidi bulunan tennurenin semâ versiyonunun “etekleri gayet geniştir. Eteklerine, üç parmak enliliğinde kalın bir kumaş dikilmiştir. Bu, tennûre açılınca, semâ’-zen yavaşlasa bile hemen sönmemesi, yâni kapanmaması içindir.”^[94] Deste-gül ise “tennurenin üstüne giyilen yakasız, kolları düz ve dar, bele kadar gelen bir gömlektir.”^[95] Tennure ve deste-gül, bir arada kullanılan ve iki ayrı parçadan oluşan semâzenlerin giysisidir. Mevlevîlik içeri­sindeki önemli simgelerden olan tennure ve deste-gül bir yandan parti kostümü^[96] olarak popülerleştirilirken diğer taraftan da Mevlâna etek, gömlek ya da elbise modeli^[97] olarak ürün pazarında kendisine yer açmaktadır.

Semâzen kostümlerinin standart hâle getirilip üretilerek, çocuk boyu da dâhil, satışa sunulması her ne kadar manevi bir anlama binaen satın alınacağını düşündürse de parti kostümü adı altında piyasaya sürülmesi bu düşünceyi çürütmektedir. Kısacası, semâ bir gösteriye dönüştürülerek popülerleştirildiği gibi tennure ve deste- gül de partilerde giyilecek bir kostüme indirgenerek alıcılarını bek­ler hâle getirilmektedir. Bunların yanı sıra, tekstil ürünlerinde bir desen olarak yer alan semâzen figürlerine de rastlanmaktadır. Tişört^[98] ve sweatshirtlerin üzerinde semâzen figürü baskısı yapılarak Mevlevîliğin bu önemli simgesi kıyafet üzerindeki bir motife dö­nüşmektedir. Bu skaladaki çeşitlilik de sınırları zorlamakta, bir elbise ya da mini etek üzerine semâzen figürü desen olarak basılabilmektedir.^[99] Ayrıca, Mevlâna’nın sözleri veya beyitlerinden cümleler de kıyafetler üzerinde yer alabilmektedir. Mevlâna’nın hayatını özetleyen cümle olarak popülerleştirilen “hamdım, piştim, yandım” ifadesi ya da motto olan popüler sözleri herhangi bir kıyafet çeşidiyle^[100] buluşturulup yeniden popülerleştirilerek kullanım alanlarını genişletmektedir.

1-2-3 Mutfak Kültürü

Mevlâna simgesi yiyecek dünyasında da popüler hâle getiril­mekte gerek kafe ve restoran isimleri gerekse de Mevlevi kültürün­de yer alan yiyecekler ve sofra adabı popüler kültürün mutfağında yoğrulmaktadır.

Mevlevi erkanında mutfak adabı önemli bir yere sahiptir ve kendine has simgeleri ihtiva eder. Mevlevi dergâhlarında mutfak için kullanılan tabir matbahtır ve burada çalışan kişilere matbah canı ya da ateş-baz adı verilir.^[101] Matbah, “sadece yemek pişirilen bir mekân olmayıp, temel eğitimin verildiği, canların pişirildiği yerdir. Burada pişirme ocakları, yemek bölümü (Somathane) ve sema meşk yeri, saka postu gibi kısımlar bulunur. Ayrıca kiler-depo gibi mekânlar yer alır.”^[102] Mevlevilikte matbah, “dünyevî meşguli­yetlerin sembolik bir müessesesi demekti. Bizim bu dünyadaki ha­yatımız da bir çileden ibaret olduğu düşünülecek olursa en münasip çilenin de burada olması icabediyordu.” ^[103] Somat ise Mevlevi sofrasıdır^[104] ve yemek hazır olunca sofraya davet simgesel şekilde, bu işle görevli kişinin “önce şeyh dairesinin önünde, sonra hücrelerin bu­lunduğu koridorda, ayaklarını mühürleyip baş keserek, yüksek sesle, «Hû… Somata salâ» diye, «Hû» yu biraz, «salâ»yı soluk miktarı çekerek bağır[masıyla]” ^[105] yapılır. Yukarıda, sema tennuresinden bahsedilirken ifade edildiği gibi diğer bir tennure çeşidi de hizmet tennuresidir ve mutfakta çalışanlar giyerler. Gölpınarlı’nın anlatı­mıyla:

“Hizmet tennûresini matbah canları giyerler; etekleri, rahat adım atacak kadar geniş, semâ’ tennûresine nisbetle çok dardır. Rengi siyah yahut koyu kahverengidir; yâni kir göstermiyecek bir renkte­dir. Matbah canı, bununla hizmet görür; üstüne deste-gül de giy­mez. Yalnız dışarıya çıkarken giyer; beline de kılıflı bir maşa soka­rak hizmete gitmiş olduğunu anlatmış olur.” ^[106]

Çeşitli çalışmalarda^[107] değinildiği üzere Mevlâna ismi birçok kafe ve restorana verilmektedir. Hatta, Mevlevi kültürüyle bir ilgisi bu­lunmasa da bazı yemek türlerine sadece Konya ile bağlantısından dolayı Mevlâna ismi verilebilmektedir. Bunlara mukabil, Mevlevi kültüründeki mutfak adabı ve yemekleri araştırılarak yani o kültür­le doğrudan ilişki kurularak standartlaştırılan yemekler ve tatlılar da bulunmaktadır. Mevlevi kültürüne ait yemeklerin ortaya çıkarı­larak özellikle Şeb-i arus törenleri için gelen turistlere yönelik konseptlerin hazırlanması gerektiğini^[108] ve bunun gastronomi turizmine katkı sağlayacağını vurgulayan^[109] çalışmalar mevcuttur. Mevleviler için önemli simgelerden biri olan matbah, Osmanlı saray mutfağı üzerine çalışan bir restorana isim olarak seçilmiştir. Restoranın bu isim tercihi menüsünde de kendisini göstermekte ve Şeb-i arus mü­nasebetiyle geliştirilen menü Mevlevi menüsü adı altında belirli bir tarih aralığında sunulmaktadır. Restoranın 7-17 Aralık 2024 tarihle­rinde bu etkinlik için hazırladığı ilanda^[110] “Mevlevi Somadı’na Da­vet (…) Bu sofra ‘başka’ bir sofra (…) Sizi sadece bu özel mutfağa ait yemekleri tatmaya değil, bu farklı ve anlamlı sofra kültürü ile tanışmaya davet ediyoruz” denilerek Mevlevilikte mutfağın önemine dair ilave bilgilerden de bahsedilmektedir. Mevlevi mutfağının aslı­na uygun olarak hazırladıkları iddiasında bulunulan “Mevlevi Somadı” menüsünde ise “ballı süt şerbeti, buğdaylı balık çorbası, gül yapraklı semizotu, patlıcanlı pilav, sirkencübin şerbeti, tarçınlı kuzu gerdanı, badem helvası ve kahveye” yer verilmektedir:

“Bu menüde Hz. Mevlana’nın eserlerinde anılan ve günümüzde Konya’da yaşayan yemekler, aslına uygun olarak o dönemin malzeme­leriyle sunulmaktadır. Sadece, Mevlevi Pilavı ya da Hassaten Lokma Abdülbaki Gölpınarlı’nın anlatımından; Gül Yapraklı Marul Salatası Ali Eşref Dede’nin Yemek Risalesi’nden standartlaştırılmıştır. İçecekle­re gelince, Sirkencübin tarifi, Hz. Mevlâna tarafından verilen ender ta­rifelerdendir (…) Gül şerbeti, günümüzde de bilinen bir şerbettir. İl­ginçtir, kaynaklarda kahvenin 15, 16. yüzyıllarda İstanbul’a geldiği be­lirtilir; oysa 13. yüzyılda kahvenin Konya’da kullanıldığı Mesnevi, Divan-ı Kebir ve diğer eserlerde görülmektedir.

…Sofra hazır olunca görevli ‘Huuu Somata Salaaa’ diyerek davet yapar, herkes gelince yemek şeyh ya da sofradaki en kıdemli kişinin yemeğe başlamasıyla başlar ve onun duasıyla sona ererdi. Biz de sizleri Mevleviler gibi sofraya davet ediyoruz: “Huuuu Somata Salaaaa.”^[111]

Mevlevi mutfağına dair simgelerden faydalanarak gerçekleştiri­len bu restoran etkinliği, ilanından menüsüne ve kullanılan ifadelere kadar bir popülerleştirme örneğidir. Mevlevi mutfak adap ve erkânındaki derin simgeler ve anlamların, her ne kadar düzenlenen organizasyon o havayı teneffüs ettirme gayretinde olsa da içerikle­rinden uzaklaştırılarak sadece yeme-içme eylemine indirgenen po­püler bir duruma dönüşmeleriyle karşılaşılmaktadır.

Restoranlar harici, Mevlevi mutfağından ürünlerin ortaya çıka­rılması konusunda diğer bir nokta ise girişimci Atiye Laçin’in^[112] Gelibolu Mevlevihane’sinin açılması neticesinde ulaşılan belgelerde Mevlevi tatlısının tarifiyle karşılaşmasıdır. Laçin, ^[113] Mevlevi tatlısını, geleneksel yönteme sadık bir biçimde ve Mevlevilikte az yemek nefis terbiyesidir felsefesinden yola çıkarak üretmektedir. İçerisinde un, yağ, şeker olmayan ve hurma, üzüm, ceviz, badem ve baharatlı bitkilerden yapılan Mevlevi tatlısı vegan ve glütensiz bir ürün olma özelliğine sahiptir. ^[114] Mevlevi tatlısının yanında Laçin, yine Mevlevi mutfağından bir tatlı olan murabbanın da üretimini yapmaktadır. İçeriğinde ceviz, badem, fındık ve keçiboynuzunu barındıran mu­rabba tatlısının tanıtımında “bugüne kadar belki de hiç denemedi­ğiniz bir lezzeti deneme vakti geldi. Tadına vardıktan sonra daha önce denemediğiniz her güne üzülebilirsiniz” ifadelerine yer veril­mektedir. ^[115] Laçin’in ürettiği bir diğer ürün ise Mevlevi macunu- dur.^[116] Hurma, üzüm, ceviz, badem, kayısı, baharat ve bitkilerin karışımından elde edilen bu macun da hastalıklara karşı direnci arttıran bir ürün olarak pazarlanmaktadır. Standart hâle getirilen tariflerle top biçiminde yuvarlanıp lokmalık bir formda paketlene­rek satılan Mevlevi tatlısı ve murabba ile kavanoz içerisinde tüketim zincirinde yer alan Mevlevi macunu satışa sunulan ürünlerdir. Un­suz, şekersiz, glütensiz ve vegan olmaları günümüz popüler tüke­tim kültürüne de benzerlik göstererek simgesel anlamlarından zi­yade sadece besin değerleriyle gündeme gelmelerini ve dolayısıyla da tercih edilmelerini sağlamaktadır. Böylece, evde de çok kolaylık­la yapılabilecek bu tatlılar, Mevlevilikte sahip oldukları anlamlar­dan soyutlanarak geniş bir kesime ulaşan standart ürünler hüviye­tine bürünmektedir.

Yukarıda örnekleri sunulan ürünlerden ayrı olarak Mevlâna is­minin kullanıldığı ve genellikle semazen figürünün ambalajlarında eşlik ettiği Mevlâna şekeri,^[117] Mevlâna çay,^[118] Mevlâna tarhana^[119] ve benzeri ürünler de piyasada ulaşılabilir hâlde bulunan standart tatlardan bazılarıdır.

Sonuç

Devasa popüler kültür makinesi, çarkları arasına tasavvufi sim­geleri de dâhil edip popülerleştirme tornasından geçirdiği ürünleri bireylerin kullanımına uygun hâle getirmektedir. Tasavvufi gön- dergelerinden uzaklaştırılan ya da manaları flulaştırılıp tüketime aracı kılınan simgeler dolaşıma sokulmaktadır. Mevlâna ve Mev­levîliğe ait simgeler de üretim bandındaki birer meta gibi standart­laştırılıp içleri boşaltılarak ya da ihtiva ettikleri anlamlar birer rek­lam unsuruna dönüştürülüp deforme edilerek çok yönlü bir düzey­de popülerleştirilmektedir. Mevlâna; adı, portresi, sözleri kapsa­mında bir popüler kültür ögesine dönüşürken Mevlevîliğe dair sim­gelerden semâzen, semâ, kıyafetler ve mutfak kültürü de popüler­leşme rüzgârına yakalanmaktadır. Mevlâna simgesinin barındırdığı güzel ve yüksek ahlak, tevazu, hoşgörü, sevgi ve aşk gibi yüce has­letler de popülerleştirmeye çok elverişli bir ortam hazırlamaktadır; zira bunlar “duygular, ihtiyaçlar, ruh halleri”nin pazarlanma potan­siyelinin yansımalarıdır. ^[120] Mevlâna portresi, figürü ya da sözlerin­den oluşturulan ürünlerde bu niteliklerin ön plana çıkarılması ve ürün tanıtımlarında kullanılması Mevlâna simgesinin çağrıştırdığı anlamların da bu popülerleştirmeye katkıda bulunmasıyla sonuç­lanmaktadır. Böylece, popülerleştirilen Mevlâna simgesiyle birlikte ona ait manevi boyut ve duygular da popüler kültürün muhatabı olmaktadır. Bunun yanı sıra, Mevlevîliğin simgelerinden semâ ayini açılışlarda, düğünlerde yer verilen bir gösteriye, tennure ve destegül partilerde giyilecek bir kostüme, semâzen ise bir giysi ya da çeşitli ürünler üzerindeki desen ve motife dönüşmüştür. Öte yan­dan, semâzen ve semâ simgesi mizah dergilerinde karikatürize edi­len popüler bir komedi unsuru hâline de getirilmiştir. Aynı zaman­da, Mevleviliğin mutfak kültürüne ait simgelerin popülerleştirilmesi kafe ve restoran isimlerinden Mevlevi yiyecekleri ve sofra adabına kadar her alana yansımaktadır. Dolayısıyla, Mevleviliğe ait tatlar, simgesel içreklerinden uzaklaştırılıp standart tatlar hâline geldikleri popüler kültür sofrasına eklemlenmektedir.

Kısacası, bu çalışmada, tasavvufi simgelerin popülerleştirilmeleri Mevlâna ve Mevlevîliğe ait simgeler örnekliğinde analiz edilmiştir.

Yukarıda değinilen örnekler ve elde edilen çıkarımlar neticesinde, Mevlâna simgesinin popülerleşme rüzgarından kaçamadığı ve hatta bundan en çok etkilenen simgelerden biri olduğu ortaya çıkmakta­dır. Mevlâna ve Mevlevîliğe ait simgeler, birer tasavvufi simgeden popüler birer tasavvufi simgeye ve oradan da sadece popüler birer ürün olmaya doğru değişim seyri izlemektedir. Popülerleştirmenin güçlü anaforu içerisine çekilen Mevlâna simgesi, tüketicilerin her türlü ihtiyacına yönelik çeşitlilikte ürünlerle mezcedilerek, standart formlara evirilmekte, manipüle edilmiş birer tüketim malı biçimin­de popüler kültür dünyasına entegrasyonu sağlanmaktadır. Bu sü­reç, tasavvufi bir simgenin kuşattığı anlamların cazip süslemelerle bezenmesi ya da içi boş suretlerinin popülerleştirilip vitrine çıkarıl­masıyla kendi içinde çatallanan bir görünüm arz etmektedir. Mevlâna simgesi, çoğunlukla muhteva ettiği tasavvufi anlamları üzerinden popülerleştirilirken, Mevlevîliğe ait simgeler ise ekseri­yetle anlamlarından koparılarak popüler kültür tezgahında yer edinmektedir. Her iki durum da tüketicilerin metalaştırılan bu sim­gelere yönelik rağbetiyle sonuçlanmaktadır. Muhteva ettiği manalar açısından Mevlâna simgesi bu tür ürünlere teyelle tutturulmuş izle­nimi verse de tüketim kodlarına yaslanarak standartlaşıp, ulaşımı­nın kolay hâle gelmesi tüketici evreninde bir alım itkisi yaratmakta­dır. Sürekli yeni ürünlerle desteklenen popüler pazar, tüketicilerin isteklerini canlı tutmakta ve bir simgenin ürünleştirilme yelpazesi­nin sınırlarının olmadığı netleşmektedir. Bir simgenin tüketim değe­ri sürdükçe üreticilerin talep yaratmaya, tüketicilerin de bu talepleri soğurmaya devam edeceği popüler bir kısır döngüyle yüz yüze gelinmektedir. Böylece, popüler kültürün, herhangi bir simgeyi her şekilde satılabilecek forma sokmaktaki mahareti aşikâr olmakta ve Mevlâna simgesine de popülerleşme kabininde farklı farklı form ve içerikleri üzerinde denemesi için alan açıldığı anlaşılmaktadır.

Kaynakça

Akbaş, Dilşad Nağme. Kültür Endüstrisi Bağlamında Mevlana’nın Yeniden Üretimi. İstanbul: Doğuş Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2016.

Altungök, İlker. Uykusuz. İstanbul: Mürekkep Basın Yayın Ltd. Şti., 2020.

Arthill. “Osmanlı 19. yüzyıl ‘Mevlevi’ Mineli Kolye Ucu”. Erişim 11 Mart 2025.

https://www.arthill.com.tr/urun/4456650/osmanli-19-yuzyil-mevlevi- mineli-kolye-ucu-medet-ya-hazreti-mevl-n-cel-ledd

Atasoy, Nurhan. “Mevlevilikte Giyim”. Mevlana. ed. Osman Horata – Adnan Karaismailoğlu. 149-175. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2. Basım, 2015.

Aydemir, Feride. Popüler Kültürde Mistik Motifler: Bir Anlatı, Tüketim ve Gös­teri Alanı Olarak Tasavvuf. Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017.

Baudrillard, Jean. Tüketim Toplumu. çev. Nilgün Tutal – Ferda Keskin. İstan­bul: Ayrıntı, 14. Basım, 2020.

Bellona Mobilya. “Evinize Şans Getirecek 12 Dekoratif Obje”. Erişim 23 Mart 2025.   https://www.bellona.com.tr/blog/icerik/evinize-sans-getirecek-12-dekoratif-obje

Bölükbaşı, Adem. “Postmodern Tanrı Misafiri: Popüler ‘Tasavvuf’çuluk””. Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Kültürel Çalışmalar Dergisi 3/1 (Ha­ziran 2016), 150-170.

Bölükbaşı, Adem. Türkiye’de Bir Popüler Kültür Alanı Olarak Tasavvuf: Mevlânâ ve Mevlevîlik Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2011.

Celâleddin, Mevlânâ. Dîvân-ı Kebîr. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1957.

Ceylan, Firuze – Yaman, Melek. “Ritüele Dönüşen Mutfak: Mevlevi Mutfa­ğı”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7/3 (Eylül 2018), 2172­2179.

Çelebi, Asaf Hâlet. Mevlânâ ve Mevlevilik. Ankara: Hece, 4. Basım, 2018.

ÇiçekSepeti. “Mevlana Cep Ayna”. Erişim 08 Mart 2025. https://www.ciceksepeti.com/derdi-dunya-olanin-mevlana-cep-ayna- 8690001510473-52775

ÇiçekSepeti. “Mevlana Figürlü Bayan Gümüş Kolye”. Erişim 24 Şubat 2025. https://www.ciceksepeti.com/mevlana-figurlu-bayan-gumus-kolye- kcm4622288

ÇiçekSepeti. “Mevlana Kalemlik”. Erişim 10 Mart 2025. https://www.ciceksepeti.com/derdi-dunya-olanin—mevlana-kalemlik- kc8952049

ÇiçekSepeti. “Mevlana Modelli 3D Gece Lambası”. Erişim 10 Mart 2025. https://www.ciceksepeti.com/mevlana-modelli-3d-gece-lambasi- kc7924219

ÇiçekSepeti. “Mevlana Mouse Pad”. Erişim 24 Şubat 2025. https://www.ciceksepeti.com/mevlana-mouse-pad-kcm2488597

ÇiçekSepeti. “Mevlana Oto Sticker”. Erişim 08 Mart 2025. https://www.ciceksepeti.com/mevlana-oto-sticker-25-x-32-cm- kcm48566552

ÇiçekSepeti. “Mevlana Sözü Baskılı Kupa Bardak”. Erişim 24 Şubat 2025. https://www.ciceksepeti.com/hediye-mevlana-sozu-baskili-kupa- bardak-6591-kcm52350984

ÇiçekSepeti. “Mevlana Şekeri”. Erişim 24 Mart 2025. https://www.ciceksepeti.com/konya-mevlana-sekeri-350gr-kcm28103602

“Ekonomik Kutulu Mevlana Kartları”. Nobel Kitap. Erişim 08 Mart 2025. https://www.nobelkitap.com/ekonomik-kutulu-mevlana-kartlari- 475660.html

Etiketçimiz. “Mevlana Sticker”. Erişim 08 Mart 2025. https://www.etiketcimiz.com/urun/mevlana-sticker

Funk, Rainer. Ben ve Biz: Postmodern İnsanın Psikanalizi. çev. Çağlar Tanyeri. İstanbul: Yapı Kredi, 4. Basım, 2018.

Fürûzanfer, Bedîüzzaman. Mevlâna Celâleddin. çev. Feridun Nafiz Uzluk. Konya: T.C. Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2005.

Gans, Herbert J. Popüler Kültür ve Yüksek Kültür. İstanbul: Yapı Kredi, 5. Basım, 2018.

Geban, Tümer – Barslan, Can. LeMan. İstanbul: LM Basın Yayın Ltd. Şti., 2020.

Gölpınarlı, Abdülbâki. Mevlevî Âdâb ve Erkânı. İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1963.

Gümüşbox. “Özel Tasarım Mevlana Semazen Figürlü Gümüş Yüzük”. Eri­şim 09 Mart 2025. https://www.gumusbox.com/ozel-tasarim-mevlana- semazen-figurlu-gumus-yuzuk

Güner, Feride. “Spiritüel Bir Piyasa ve Uzlaşı Alanı Olarak Pop Tasavvuf”. Moment Dergi 10/2 (2023), 354-383.

Hepsiburada. “Hamdım Piştim Yandım Mevlana Mesnevi Tasavvuf Baskılı Tişört Unisex T-Shirt”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.hepsiburada.com/kendim-sectim-hamdim-pistim-yandim- mevlana-mesnevi-tasavvuf-baskili-tisort-unisex-t-shirt-p-HBCV00004TTKZF?magaza=kendimsectim

Hepsiburada. “Mevlana Altın Kabartma Kalem Seti”. Erişim 08 Mart 2025. https://www.hepsiburada.com/tasarim-magazasi-mevlana-altin- kabartma-kalem-seti-pm-HB00000OB0EW

Hepsiburada. “Mevlana Duvar Saati”. Erişim 08 Mart 2025. https://www.hepsiburada.com/baski-dukkani-mevlana-duvar-saati- bombeli-gercek-cam-p-HBV00000VOEXH?magaza=bask%C4%B1%20dukkan%C4%B1

Hepsiburada. “Mevlana Siyah Çocuk Tshirt”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.hepsiburada.com/lord-t-shirt-mevlana-siyah-cocuk-tshirt- pm-HBC00000GHQ0G

Hepsiburada. “Mevlana Türbesi Tablo”. Erişim 08 Mart 2025. https://www.hepsiburada.com/arty-tablo-mevlana-turbesi-tablo-pm- HB000019GMX1

Hepsiburada. “Mevlana’nın 7 Öğüdü Tablo”. Erişim 08 Mart 2025. https://www.hepsiburada.com/desenlio-mevlana-nin-7-ogudu-tablo- pm-HBC00004MR5DF

Hepsiburada. “Mevlevi Semazen Desenli Silikon Kılıf”. Erişim 24 Şubat 2025.     https://www.hepsiburada.com/teknomeg-realme-12-uyumlu-mevlevi-semazen-desenli-silikon-kilif-pm-HBC00006B5DKD

Horkheimer, Max. Akıl Tutulması. çev. Orhan Koçak. İstanbul: Metis, 4. Ba­sım, 1998.

Karpuz, Haşim. “Mevlevihaneler: Mimari, Adap-Erkân ve Sanat”. Mevlana. ed. Osman Horata – Adnan Karaismailoğlu. 81-95. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2. Basım, 2015.

Kayalı, Serap. “Kültür Endüstrisi ve Mevlana Kapitalizmi”. Nosyon: Ulusla­rarası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi 6 (Aralık 2020), 88-98.

Keskin, Fatıma. Mevlânâ Celâleddin Rumî. İstanbul: Kastaş Yayınevi, 2006.

Koçtaş. “Tablomega Kanvas Tablo Mevlana”. Erişim 05 Mart 2025. https://www.koctas.com.tr/tablomega-kanvas-tablo- mevlana/p/5001048680?shop=4535&srsltid=AfmBOorj7ASr2oeNEhpezlaGA3D csNhA1on6loP9UaKFKMupzk1c0pjxT7M

Kostümce. “Mevlevi Semazen Kostümü”. Erişim 20 Şubat 2025. https://www.kostumce.com/mevlevi-semazen-kostumu-yetiskin-s-m

Kurumsal Hediye Ajansı. “Mevlana Semazen Kahve Seti”. Erişim 10 Şubat 2025. https://www.kurumsalhediyeajansi.com/mevlana-semazen-kahve- seti-gold-khv-3012

Laçin, Atiye. “Mevlevi Macunu”. Erişim 18 Mart 2025. https://www.atiyelacin.com/urun/mevlevi-macunu/

Laçin, Atiye. “Murabba”. Erişim 18 Mart 2025. https://www.atiyelacin.com/kategori/atiye-lacin/murabba/

Löwenthal, Leo. Edebiyat, Popüler Kültür ve Toplum. çev. Beybin Kejanlıoğlu. İstanbul: Metis, 2017.

Maraş Market. “Mevlana Tarhana”. Erişim 24 Mart 2025. https://marasmarket.com/kahramanmaras-tarhanasi-mevlana-tarhana-2- kg

Matbah Restaurant. “Mevlevi Somadı Menü”. Erişim 22 Mart 2025. https://www.matbahrestaurant.com/pdf/mevlevi_menu.pdf

Matbah Restaurant. “Mevlevi Somadı’na Davet”. Erişim 22 Mart 2025. https://www.matbahrestaurant.com/mevlevi.php

Memleket. “700 yıllık Mevlevi Tatlısı keşfedildi”. Erişim 18 Mart 2025. https://www.memleket.com.tr/700-yillik-mevlevi-tatlisi-kesfedildi- 53594h.htm

“Mevlâna Çay”. Erişim 24 Mart 2025. https://mevlanacay.com.tr/

MiaMano. “Mevlana Hiç Felsefesi Ahşap Biblo”. Erişim 09 Mart 2025. https://miamano.com/products/mevlana-hic-felsefesi-ahsap-biblo- 384913

MiaMano. “Mevlana Hiç Felsefesi Özel Tasarım Miyuki Yüzük”. Erişim 24

Şubat 2025. https://miamano.com/products/mevlana-hic-felsefesi-ozel- tasarim-miyuki-yuzuk

Modanisa. “Süet Mevlana Etek”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.modanisa.com/suet-mevlana-etek-tsd0036-siyah.html

n11. “Çift Taraflı Mevlana Pleksi Araba Dikiz Aynası Süsü”. Erişim 24 Şubat 2025. https://www.n11.com/urun/cift-tarafli-mevlana-pleksi-araba-dikiz- aynasi-susu-krom-547143381-23080849

Oktay, Ahmet. Popüler Kültürden TV Sömürgesine: Bütün Yapıtlarına Doğru. İstanbul: İthaki, 2009.

Okutan, Birsen Banu. “Dini Ürünler ve Mübadele Piyasası: Fatıma’nın Eli Örneği”. Toplumsal Değişim Sempozyumu, İstanbul, 206 Mart 2016.

Okutan, Birsen Banu. Türkiye’de Popüler Kültür ve Din İlişkisi: Kadın Üzerine Bir Araştırma (İstanbul Örneği). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2012.

Osmanlı Gümüş. “Gümüş Özel Tasarım Hiçlik Makamı Mevlana Sikke Erkek Kolye Takı”. Erişim 24 Şubat 2025. https://www.osmanli.com.tr/gumus-ozel-tasarim-hiclik-makami- mevlana-sikke-erkek-kolye-taki-urun874.html

Osmanlı Kostümleri. “Mevlevi Destar”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.osmanlikostumleri.com/urun/mevlevi-destar

Osmanlı Sarayı. “Mevlana Kokusu”. Erişim 24 Şubat 2025. https://www.osmanlisarayi.com.tr/#!type=detay&kod=2006101137096574 8&adi=OSMANLI%20SARAYI%20MEVLANA%20KOKUSU%2012GR

Özcan, Nuri. “Mevlevî Âyini”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29. Ankara: TDV Yayınları, 2004.

Paşabahçe Mağazaları. “Derviş Şekerlik”. Erişim 06 Mart 2025. https://www.pasabahcemagazalari.com/dervis-sekerlik-p000000000010019138/

Paşabahçe Mağazaları. “Sema Mumluk”. Erişim 10 Şubat 2025. https://www.pasabahcemagazalari.com/sema-mumluk-p- 000000000010019207/

Pinterest. “Hiç Dövme”. Erişim 09 Mart 2025. https://tr.pinterest.com/ideas/hi%C3%A7-d%C3%B6vme/903065636326/

Posta. “Brad Pitt Mevlana sözünü dövme yaptırdı”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.posta.com.tr/brad-pitt-mevlana-sozunu-dovme-yaptirdi- haber-fotograf-228498-3

PttAVM. “El Yapımı Keçe Mevlana Mevlevi Destar”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.pttavm.com/el-yapimi-kece-mevlana-mevlevi-destar-p- 188127789

Realhomes. “Mevlana Resimli Dijital Baskılı Dekoratif Yastık Kırlent Kılıfı”. Erişim 24 Şubat 2025. https://www.realhomes.com.tr/urun/mevlana- resimli-dijital-baskili-dekoratif-yastik-kirlent-kilifi/

Redbubble. “Rumi Quote Somewhere beyond right and wrong there is a garden I will meet you there Classic T-Shirt”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.redbubble.com/i/t-shirt/Rumi-Quote-Somewhere-beyond- right-and-wrong-there-is-a-garden-I-will-meet-you-there-by- avit1/102790290.WFLAH.XYZ

Redbubble. “Whirling Dervish A-Line Dress”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.redbubble.com/i/dress/Whirling-Dervish-by- Sakurabomb/162060409.V4WQ8

Redbubble. “Whirling Dervish Bath Mat”. Erişim 22 Mart 2025. https://www.redbubble.com/i/bath-mat/Whirling-Dervish-by- Sakurabomb/162060409.EVFTZ

Redbubble. “Whirling Dervish Comforter”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.redbubble.com/i/comforter/Whirling-Dervish-by- Sakurabomb/162060409.UBAD9

Redbubble. “Whirling Dervish Mini Skirt”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.redbubble.com/i/skirt/Whirling-Dervish-by- heatherfriedman/104412952.MUCKM

Redbubble. “Whirling Dervish Pet Blanket”. Erişim 22 Mart 2025. https://ih1.redbubble.net/image.5565140862.0409/ur,pet_blanket_small_f latlay_prop,square,1000×1000.u3.jpg

Redbubble. “Whirling Dervish Shower Curtain”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.redbubble.com/i/shower-curtain/Whirling-Dervish-by- jollyart/64618555.YH6LW

Rûmî, Mevlânâ Celâleddin-i. Mesnevî-i Ma’Nevî. çev. Derya Örs – Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.

Seçim, Yılmaz. “Şeb-i Arus Etkinliğine Katılan Turistlerin Mevlevi Mutfağı Yemek Taleplerinin Tespit Edilmesi”. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilim­ler Enstitüsü Dergisi 13/35 (Ağustos 2020), 778-796.

Sefamerve. “Mevlana Tunik Gömlek”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.sefamerve.com/gomlek-bluz/mevlana-tunik-gomlek-0695- 08-saks–118416

Sepet Dünyası. “Dekoratif Dönen Lux Semazen Biblo”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.sepetdunyasi.com.tr/sd47778-dekoratif-donen-lux- semazen-biblo

Tanpınar, Ahmet Hamdi. Beş Şehir. İstanbul: Dergâh Yayınları, 49. Basım, 2020.

Tarhan, Ahmet. “Modern Çağda Semâ’ın Seyirlik Gösteri Hâline Dönüştü­rülmesi”. Mevlâna Araştırmaları Dergisi 1 (2007), 177-202.

Trendyol. “Arthopia Mevlana Hazretleri Dekorasyon Poster Çerçeveli Yük­sek Kaliteli Tasarım Tablo”. Erişim 05 Mart 2025. https://www.trendyol.com/pd/arthopia/mevlana-hazretleri-dekorasyon- poster-cerceveli-yuksek-kaliteli-tasarim-tablo-p-772915122

Trendyol. “Kuşaklı Mevlana Elbise”. Erişim 11 Mart 2025. https://www.trendyol.com/hafsamina/kusakli-mevlana-elbise- kahverengi-hm2105-p-750097665

Trendyol. “Mevlana Biblolu Gül Kokulu Mumlu Oval Tepsili Dekoratif Set”. Erişim 08 Mart 2025. https://www.trendyol.com/arzu-ak/mevlana- biblolu-gul-kokulu-mumlu-oval-tepsili-dekoratif-set-p-829722953

Vientex. “Mevlana Tablosu”. Erişim 05 Mart 2025. https://www.vientex.com/urun/mevlana-tablosu-osm136

Walldenart. “Mevlana Hiçlik Kavramı Temalı Oval Metal Duvar Tablosu”. Erişim 09 Mart 2025. https://walldenart.com/mevlana-hiclik-kavrami- temali-oval-metal-duvar-tablosu?vid=89273265-6398-43d4-8795- 5d79a0d3e9c4

Yakıt, İsmail. “Mevlana’ya Göre İnsanın Evrenselliği”. Mevlana. ed. Osman Horata – Adnan Karaismailoğlu. 179-187. Ankara: Kültür ve Turizm Ba­kanlığı Yayınları, 2. Basım, 2015.

Yenişafak. “Girişimci kadının başarı hikayesi: Mevlevihaneden ilham aldı patron oldu, şimdi dünyaya satıyor”. Erişim 18 Mart 2025. https://www.yenisafak.com/foto-galeri/ekonomi/girisimci-kadinin- basari-hikayesi-mevlevihaneden-ilham-aldi-patron-oldu-simdi- dunyaya-satiyor-2043475/1

Yoga Dükkanı. “Mevlevi Sikkesi Keçe Kolye”. Erişim 23 Şubat 2025. https://www.facebook.com/yogadukkani/photos/a.10152923690060225/1 0156792408515225/?type=3

Yusuf Organizasyon. “Pendik Semazen Ekibi Kiralama”. Erişim 23 Şubat 2025. https://yusuforganizasyon.com.tr/pendik-semazen-ekibi-kiralama/

* Dr., İstanbul / Türkiye. necmiyedurmus@gmail.com

** Dr., Istanbul / Türkiye. necmiyedurmus@gmail.com

^[1] Ahmet Oktay, Popüler Kültürden TV Sömürgesine: Bütün Yapıtlarına Doğru (İstanbul: İthaki, 2009), 44.

^[2] Herbert J. Gans, Popüler Kültür ve Yüksek Kültür (İstanbul: Yapı Kredi, 2018), 45-46.

^[3] Alıntılarda ve ürün isimlerindeki farklı yazımlar ya da hatalar aynı şekilde korun­muştur.

^[4] Leo Löwenthal, Edebiyat, Popüler Kültür ve Toplum, çev. Beybin Kejanlıoğlu (İstanbul: Metis, 2017), 39.

^[5] Max Horkheimer, Akıl Tutulması, çev. Orhan Koçak (İstanbul: Metis, 1998), 125.

^[6] Birsen Banu Okutan, Türkiye’de Popüler Kültür ve Din İlişkisi: Kadın Üzerine Bir Araş­tırma (İstanbul Örneği) (İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2012), 180.

^[7] Birsen Banu Okutan, “Dini Ürünler ve Mübadele Piyasası: Fatıma’nın Eli Örneği” (Toplumsal Değişim Sempozyumu, İstanbul, 2016), 86.

^[8] Okutan, “Dini Ürünler ve Mübadele Piyasası: Fatıma’nın Eli Örneği”, 87.

^[9] Okutan, “Dini Ürünler ve Mübadele Piyasası: Fatıma’nın Eli Örneği”, 88-91.

^[10] Okutan, Türkiye’de Popüler Kültür ve Din İlişkisi: Kadın Üzerine Bir Araştırma (İstanbul Örneği), 173-180.

^[11] Okutan, Türkiye’de Popüler Kültür ve Din İlişkisi: Kadın Üzerine Bir Araştırma (İstanbul Örneği), 179.

^[12] Adem Bölükbaşı, Türkiye’de Bir Popüler Kültür Alanı Olarak Tasavvuf: Mevlânâ ve Mevlevîlik Örneği (İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2011).

^[13] Bölükbaşı, Türkiye’de Bir Popüler Kültür Alanı Olarak Tasavvuf: Mevlânâ ve Mevlevîlik Örneği, 121.

^[14] Adem Bölükbaşı, “Postmodern Tanrı Misafiri: Popüler ‘Tasavvuf’çuluk””, Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Kültürel Çalışmalar Dergisi 3/1 (Haziran 2016), 153.

^[15] Bölükbaşı, “Postmodern Tanrı Misafiri: Popüler ‘Tasavvuf’çuluk””, 68.

^[16] Feride Aydemir, Popüler Kültürde Mistik Motifler: Bir Anlatı, Tüketim ve Gösteri Alanı Olarak Tasavvuf (Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017).

^[17] Aydemir, Popüler Kültürde Mistik Motifler: Bir Anlatı, Tüketim ve Gösteri Alanı Olarak Tasavvuf.

^[18] Aydemir, Popüler Kültürde Mistik Motifler: Bir Anlatı, Tüketim ve Gösteri Alanı Olarak Tasavvuf, 136-148.

^[19] Feride Güner, “Spiritüel Bir Piyasa ve Uzlaşı Alanı Olarak Pop Tasavvuf”, Moment Dergi 10/2 (2023), 354-383.

^[20] Güner, “Spiritüel Bir Piyasa ve Uzlaşı Alanı Olarak Pop Tasavvuf”.

^[21] Güner, “Spiritüel Bir Piyasa ve Uzlaşı Alanı Olarak Pop Tasavvuf”, 377.

^[22] Bölükbaşı, Türkiye’de Bir Popüler Kültür Alanı Olarak Tasavvuf: Mevlânâ ve Mevlevîlik Örneği; Bölükbaşı, “Postmodern Tanrı Misafiri: Popüler ‘Tasavvuf’çuluk’”.

^[23] Aydemir, Popüler Kültürde Mistik Motifler: Bir Anlatı, Tüketim ve Gösteri Alanı Olarak Tasavvuf.

^[24] Bedîüzzaman Fürûzanfer, Mevlâna Celâleddin, çev. Feridun Nafiz Uzluk (Konya: T.C. Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2005), 174.

^[25] Fürûzanfer, Mevlâna Celâleddin, 174.

^[26] Fürûzanfer, Mevlâna Celâleddin, 175.

^[27] Rainer Funk, Ben ve Biz: Postmodern İnsanın Psikanalizi, çev. Çağlar Tanyeri (İstan­bul: Yapı Kredi, 2018), 29.

^[28] Bellona Mobilya, “Evinize Şans Getirecek 12 Dekoratif Obje” (Erişim 23 Mart 2025).

^[29] Funk, Ben ve Biz: Postmodern İnsanın Psikanalizi, 29.

^[30] İsmail Yakıt, “Mevlana’ya Göre İnsanın Evrenselliği”, Mevlana, ed. Osman Horata – Adnan Karaismailoğlu (Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2015), 185.

^[31] Paşabahçe Mağazaları, “Derviş Şekerlik” (Erişim 06 Mart 2025).

^[32] Funk, Ben ve Biz: Postmodern İnsanın Psikanalizi, 30.

^[33] Trendyol, “Arthopia Mevlâna Hazretleri Dekorasyon Poster Çerçeveli Yüksek Kaliteli Tasarım Tablo” (Erişim 05 Mart 2025); Vientex, “Mevlâna Tablosu” (Erişim 05 Mart 2025); Koçtaş, “Tablomega Kanvas Tablo Mevlâna” (Erişim 05 Mart 2025).

^[34] Hepsiburada, “Mevlâna Duvar Saati” (Erişim 08 Mart 2025); Hepsiburada, “Mevlâna Duvar Saati” (Erişim 8 Mart 2025).

^[35] ÇiçekSepeti, “Mevlâna Oto Sticker” (Erişim 08 Mart 2025); Etiketçimiz, “Mevlâna Sticker” (Erişim 08 Mart 2025).

^[36] Hepsiburada, “Mevlâna Altın Kabartma Kalem Seti” (Erişim 08 Mart 2025).

^[37] ÇiçekSepeti, “Mevlâna Figürlü Bayan Gümüş Kolye” (Erişim 24 Şubat 2025).

^[38] Gümüşbox, “Özel Tasarım Mevlâna Semazen Figürlü Gümüş Yüzük” (Erişim 09 Mart 2025).

^[39] Osmanlı Sarayı, “Mevlâna Kokusu” (Erişim 24 Şubat 2025).

^[40] Hepsiburada, “Mevlâna Türbesi Tablo” (Erişim 08 Mart 2025).

^[41] Bölükbaşı, “Postmodern Tanrı Misafiri: Popüler ‘Tasavvuf’çuluk””, 160.

^[42] İstek de sendendir, o iyilik de. Biz kimiz ki? Evvel de sensin, âhir de. Hem sen söyle hem sen dinle hem sen ol. Biz hepimiz bunca şekle surete rağmen hiçbir şeyiz. Bkz. Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî, Mesnevî-i Ma’nevî, çev. Derya Örs – Hicabi Kırlangıç (İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015).

^[43] MiaMano, “Mevlâna Hiç Felsefesi Ahşap Biblo” (Erişim 09 Mart 2025); Walldenart, “Mevlâna Hiçlik Kavramı Temalı Oval Metal Duvar Tablosu” (Erişim 09 Mart 2025).

^[44] MiaMano, “Mevlâna Hiç Felsefesi Özel Tasarım Miyuki Yüzük” (Erişim 24 Şubat 2025); Osmanlı Gümüş, “Gümüş Özel Tasarım Hiçlik Makamı Mevlâna Sikke Er­kek Kolye Takı” (Erişim 24 Şubat 2025).

^[45] Pinterest, “Hiç Dövme” (Erişim 09 Mart 2025).

^[46] MiaMano, “Mevlâna Hiç Felsefesi Ahşap Biblo”.

^[47] MiaMano, “Mevlâna Hiç Felsefesi Özel Tasarım Miyuki Yüzük”.

^[48] Burada değinilmesi gereken bir nokta, “hiç” yazısının bir motif olarak kullanıldığı ürünlerin Mevlânâ ile özdeşleştirilmesinin daha çok son zamanlarda yazılan kitap­lar aracılığıyla olduğudur. Sen Hiç Ol! Şifresi: 40, Aşkın Kırk Kuralı gibi kitaplar Şems-i Tebrizi’nin Makâlât adlı eserinden derlenen bölümlerden oluşmaktadır. Şems-i Tebrizi’nin bazı sözleri Mevlânâ’ya hasredilerek bir bilgi kirliliği ortaya çıkmaktadır.

^[49] Fürûzanfer, Mevlâna Celâleddin, 179-199.

^[50] Dilşad Nağme Akbaş, Kültür Endüstrisi Bağlamında Mevlana’nın Yeniden Üretimi (İstanbul: Doğuş Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2016), 137-138; Serap Kayalı, “Kültür Endüstrisi ve Mevlâna Kapitalizmi”, Nosyon: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi 6 (Aralık 2020), 93-94.

^[51] Hepsiburada, “Mevlana’nın 7 Öğüdü Tablo” (Erişim 08 Mart 2025).

^[52] ÇiçekSepeti, “Mevlâna Sözü Baskılı Kupa Bardak” (Erişim 24 Şubat 2025).

^[53] ÇiçekSepeti, “Mevlâna Cep Ayna” (Erişim 08 Mart 2025).

^[54] ÇiçekSepeti, “Mevlâna Mouse Pad” (Erişim 24 Şubat 2025).

^[55] Realhomes, “Mevlâna Resimli Dijital Baskılı Dekoratif Yastık Kırlent Kılıfı” (Erişim 24 Şubat 2025).

^[56] ÇiçekSepeti, “Mevlâna Kalemlik” (Erişim 10 Mart 2025).

^[57] “Ekonomik Kutulu Mevlâna Kartları” (Nobel Kitap) (Erişim 08 Mart 2025).

^[58] Trendyol, “Mevlâna Biblolu Gül Kokulu Mumlu Oval Tepsili Dekoratif Set” (Eri­şim 08 Mart 2025).

^[59] Haşim Karpuz, “Mevlevihaneler: Mimari, Adap-Erkân ve Sanat”, Mevlana, ed. Osman Horata – Adnan Karaismailoğlu (Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Ya­yınları, 2015), 81.

^[60] Abdülbâki Gölpınarlı, Mevlevî Âdâb ve Erkânı (İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1963), 40.

^[61] Ahmet Hamdi Tanpınar, Beş Şehir (İstanbul: Dergâh Yayınları, 2020), 87.

^[62] Nuri Özcan, “Mevlevî Âyini”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2004), 466.

^[63] Yusuf Organizasyon, “Pendik Semazen Ekibi Kiralama” (Erişim 23 Şubat 2025).

^[64] Bölükbaşı, “Postmodern Tanrı Misafiri: Popüler ‘Tasavvuf’çuluk””, 160.

^[65] Bölükbaşı, “Postmodern Tanrı Misafiri: Popüler ‘Tasavvuf’çuluk””, 167.

^[66] Ahmet Tarhan, “Modern Çağda Semâ’ın Seyirlik Gösteri Hâline Dönüştürülmesi”, Mevlâna Araştırmaları Dergisi 1 (2007), 177-202.

^[67] Bölükbaşı, “Postmodern Tanrı Misafiri: Popüler ‘Tasavvuf’çuluk””, 167.

^[68] Fatıma Keskin, Mevlânâ Celâleddin Rumî (İstanbul: Kastaş Yayınevi, 2006), 38.

^[69] Keskin, Mevlânâ Celâleddin Rumî, 38.

^[70] Kurumsal Hediye Ajansı, “Mevlâna Semazen Kahve Seti” (Erişim 10 Şubat 2025).

^[71] Jean Baudrillard, Tüketim Toplumu, çev. Nilgün Tutal – Ferda Keskin (İstanbul: Ayrıntı, 2020), 18.

^[72] Baudrillard, Tüketim Toplumu, 104.

^[73] Gölpınarlı, “yandım, yandım, yandım” diye tercüme etse de bazı nüshalarda “hamdım, oldum, yandım” şeklinde yer aldığını şerh düşmektedir. Bkz. Mevlânâ Celâleddin, Dîvân-ı Kebîr (İstanbul: Remzi Kitabevi, 1957), 69.

^[74] Paşabahçe Mağazaları, “Sema Mumluk” (Erişim 10 Şubat 2025).

^[75] Hepsiburada, “Mevlevi Semazen Desenli Silikon Kılıf” (Erişim 24 Şubat 2025).

^[76] n11, “Çift Taraflı Mevlana Pleksi Araba Dikiz Aynası Süsü” (Erişim 24 Şubat 2025).

^[77] ÇiçekSepeti, “Mevlâna Modelli 3D Gece Lambası” (Erişim 10 Mart 2025).

^[78] Sepet Dünyası, “Dekoratif Dönen Lux Semazen Biblo” (Erişim 11 Mart 2025).

^[79] Redbubble, “Whirling Dervish Comforter” (Erişim 11 Mart 2025).

^[80] Redbubble, “Whirling Dervish Shower Curtain” (Erişim 11 Mart 2025).

^[81] Redbubble, “Whirling Dervish Pet Blanket” (Erişim 22 Mart 2025).

^[82] Redbubble, “Whirling Dervish Bath Mat” (Erişim 22 Mart 2025).

^[83] İlker Altungök, Uykusuz (İstanbul: Mürekkep Basın Yayın Ltd. Şti., 2020), 6.

^[84] Tümer Geban – Can Barslan, LeMan (İstanbul: LM Basın Yayın Ltd. Şti., 2020), 7.

^[85] İlker Altungök, Uykusuz (İstanbul: Mürekkep Basın Yayın Ltd. Şti., 2020), 5.

^[86] Daha önce de ifade edildiği gibi Mevlânâ ile semazen figürü özdeşleştirilmiş ve ürünler semazen figürüne sahip olmasına rağmen Mevlânâ adı altında satışa su­nulmuştur.

^[87] Özcan, “Mevlevî Âyini”, 466.

^[88] Gölpınarlı, Mevlevî Âdâb ve Erkânı, 15.

^[89] Nurhan Atasoy, “Mevlevilikte Giyim”, Mevlana, ed. Osman Horata – Adnan Kara- ismailoğlu (Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2015), 161.

^[90] PttAVM, “El Yapımı Keçe Mevlana Mevlevi Destar” (Erişim 11 Mart 2025); Osman­lı Kostümleri, “Mevlevi Destar” (Erişim 11 Mart 2025).

^[91] Arthill, “Osmanlı 19. yüzyıl ‘Mevlevi’ Mineli Kolye Ucu” (Erişim 11 Mart 2025).

^[92] Yoga Dükkanı, “Mevlevi Sikkesi Keçe Kolye” (Erişim 23 Şubat 2025).

^[93] Gölpınarlı, Mevlevî Âdâb ve Erkânı, 43.

^[94] Gölpınarlı, Mevlevî Âdâb ve Erkânı, 43.

^[95] Gölpınarlı, Mevlevî Âdâb ve Erkânı, 15.

^[96] Kostümce, “Mevlevi Semazen Kostümü” (Erişim 20 Şubat 2025).

^[97] Modanisa, “Süet Mevlana Etek” (Erişim 11 Mart 2025); Sefamerve, “Mevlana Tunik Gömlek” (Erişim 11 Mart 2025); Trendyol, “Kuşaklı Mevlana Elbise” (Erişim 11 Mart 2025).

^[98] Hepsiburada, “Mevlâna Siyah Çocuk Tshirt” (Erişim 11 Mart 2025).

^[99] Redbubble, “Whirling Dervish A-Line Dress” (Erişim 11 Mart 2025); Redbubble, “Whirling Dervish Mini Skirt” (Erişim 11 Mart 2025).

^[100] Hepsiburada, “Hamdım Piştim Yandım Mevlâna Mesnevi Tasavvuf Baskılı Tişört Unisex T-Shirt” (Erişim 11 Mart 2025); Redbubble, “Rumi Quote Somewhere be- yond right and wrong there is a garden I will meet you there Classic T-Shirt” (Eri­şim 11 Mart 2025).

^[101] Gölpınarlı, Mevlevî Âdâb ve Erkânı, 27.

^[102] Karpuz, “Mevlevihaneler: Mimari, Adap-Erkân ve Sanat”, 85.

^[103] Asaf Hâlet Çelebi, Mevlânâ ve Mevlevilik (Ankara: Hece, 2018), 100.

^[104] Gölpınarlı, Mevlevî Âdâb ve Erkânı, 42.

^[105] Gölpınarlı, Mevlevî Âdâb ve Erkânı., 127.

^[106] Gölpınarlı, Mevlevî Âdâb ve Erkânı., 43.

^[107] Aydemir, Popüler Kültürde Mistik Motifler: Bir Anlatı, Tüketim ve Gösteri Alanı Olarak Tasavvuf., 142; Kayalı, “Kültür Endüstrisi ve Mevlâna Kapitalizmi”, 95.

^[108] Yılmaz Seçim, “Şeb-i Arus Etkinliğine Katılan Turistlerin Mevlevi Mutfağı Yemek Taleplerinin Tespit Edilmesi”, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 13/35 (Ağustos 2020), 778-796.

^[109] Firuze Ceylan – Melek Yaman, “Ritüele Dönüşen Mutfak: Mevlevi Mutfağı”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7/3 (Eylül 2018), 2172-2179.

^[110] Matbah Restaurant, “Mevlevi Somadı’na Davet” (Erişim 22 Mart 2025).

^[111] Matbah Restaurant, “Mevlevi Somadı Menü” (Erişim 22 Mart 2025).

^[112] Yenişafak, “Girişimci kadının başarı hikayesi: Mevlevihaneden ilham aldı patron oldu, şimdi dünyaya satıyor” (Erişim 18 Mart 2025); Memleket, “700 yıllık Mevlevi Tatlısı keşfedildi” (Erişim 18 Mart 2025).

^[113] Yenişafak, “Girişimci kadının başarı hikayesi: Mevlevihaneden ilham aldı patron oldu, şimdi dünyaya satıyor”.

^[114] Yenişafak, “Girişimci kadının başarı hikayesi: Mevlevihaneden ilham aldı patron oldu, şimdi dünyaya satıyor”.

^[115] Atiye Laçin, “Murabba” (Erişim 18 Mart 2025).

^[116] Atiye Laçin, “Mevlevi Macunu” (Erişim 18 Mart 2025).

^[117] ÇiçekSepeti, “Mevlana Şekeri” (Erişim 24 Mart 2025).

^[118] “Mevlâna Çay” (Erişim 24 Mart 2025).

^[119] Maraş Market, “Mevlana Tarhana” (Erişim 24 Mart 2025).

^[120] Funk, Ben ve Biz: Postmodern İnsanın Psikanalizi, 29.