Yeni Bilgiler Işığında Kubbe-i Hadrâ Çinileri

Yeni Bilgiler Işığında Kubbe-i Hadrâ Çinileri

Tiles of the Konya Green Dome in the Light of New Information

Çetin Öztürk , Ali Fuat Baysal

Öz

Selçukludan bugüne birçok döneme tanıklık eden Mevlânâ Türbesinin on altı dilimli kubbesinde, koruyucu dış cephe kaplama malzemesi olarak geçmişten bugüne çini tercih edilmektedir. Atmosferik etkiler sonucu yaklaşık 55 yıldır kubbeyi süsleyen çinilerde tahribatlar oluşması sebebiyle kubbede 2020 Haziran ayında restorasyon süreci başlatılmış ve bu süreçte kubbenin çinileri yenilenmiştir.

Bu çalışmada, Kubbe-i Hadrâ (Yeşil Kubbe)’da gerçekleşmiş olan çini onarımları ele alınmış ve elde edilen bilgiler başlıklar hâlinde sunulmuştur. Çalışma sonucunda farklı dönemlerde Kütahya’da üretilen kubbe çinilerinin teknik ve fiziksel özellikler açısından değişiklikler gösterdiği, 1965 yılında tamamlanan restorasyonda kullanılan ve kayıtlarda Metin Çini Fabrikası tarafından tedarik edildiği belirtilen çinilerin Taylan Seramik Fabrikası ile ilişkili olduğu, 1949 yılı restorasyonunda kullanılan çinilerin ise bilinenin aksine Metin Çini Fabrikası tarafından değil de Öz Çini Fabrikası tarafından imal edildiği, Kubbe-i Hadrâ çinilerinin üretiminde Ermeni çini ustalarının da rol aldığı, kubbeye ait günümüze ulaşan en eski çini örneklerinin renkli sır tekniğinde imal edildiği ve dünyaca ünlü müzelerde sergilendiği gibi birçok yeni bilgiye ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Konya, Kubbe-i Hadrâ, Çini, Yenileme, Kütahya

Abstract

Tile has been preferred as a protective exterior coating material in the sixteen-segment dome of the Mevlana Tomb for many periods from the Seljuk period to today. As a result of atmospheric effects, the tiles that adorned the dome for 55 years have been damaged. For this reason, the restoration process was started on the Dome in June 2020 and the tiles of the dome were renewed in this process.

This study discussed the tile restorations in the Kubbe-i Hadrâ (Green Dome) and presented the findings under headings following extensive research and document analysis. In conclusion, we found new information and documents revealing that the dome tiles manufactured in Kütahya in different periods were technically and physically different from each other of different periods, that the tiles were supplied in 1965 by the Taylan Ceramic Factory, not by the Metin Tile Factory. It was also found that the tiles used for the restorations in 1949 were manufactured by the Öz Tile Factory, not by Metin Tile Factory. In addition, we found that Armenian tile makers took part in the production of the tiles of the Kubbe-i Hadrâ; the oldest tiles of the Dome were produced by applying the color-glaze technique and are exhibited in world-famous museums today.

Keywords: Konya, Green Dome, Tile, Renovation, Kütahya

Extended Summary

Following the death of Mevlânâ Celâleddin-i Rumi, the Architect Bedreddin began to build a tomb in memory of him, and it was completed in 1274. Although there are several speculations about the initial version of the tomb, it is acknowledged that Karamanoğlu Alaeddin Bey (1357-1398) had it built in the sliced shape and that the exterior walls of the dome were covered with tiles in a restoration. Known as the oldest samples of the exterior materials of the dome, those tiles were produced by applying the color-glaze technique. Today some of them are stored in the warehouse of the Konya Museum Directorate, and some other pieces are exhibited in famous museums such as the Metropolitan Museum, and the Victoria & Albert Museum.

As seen in the literature, the tiles of the dome, also known as Kubbe-i Hadrâ, were renewed in 1677, 1698, 1791, 1797, 1816, 1835, 1866, 1909, 1949, and 1965. Accord- ing to the 17th-century records, the tiles used in the restoration in 1698 were produced by applying the underglaze technique in Iznik. Since 1816, Kütahya tiles have been preferred for the restorations in the Mevlânâ tomb. However, historical records prove that the durability of those Kütahya tiles was poor.

In the renovation of the Kubbe-i Hadrâ in 1912, the tiles were manufactured by Hafız Mehmet Emin Efendi who was a Kütahya tile artist. In the 1949 renovation, the tiles were manufactured by Hacı Mehmet Üstünkaya at the Öz Tile Factory in Küta­hya. Shortly after the renovation, the tiles fell off the wall, so the dome was covered with wood, which led to a public backlash. Relevant people sued the Öz Tile Factory, and it was determined that the fallen tiles stemmed from an application error.

A contract was made with the Taylan Ceramic Factory to manufacture exterior tiles of the dome in 1961. However, the Taylan Ceramic Factory failed in shaping wooden molds, and it had to supply hydraulic metal molds and therefore could not deliver the work on time. The factory requested additional time to import dyes as the domestic dyes could not attain the desired color. Although additional time was allowed for the Taylan Ceramic Factory, the factory went bankrupt in 1963 due to the negative im- pacts of the coup in 1960 on the economy and the inadequate number of orders that would cover the expenses of employees, large electric furnaces, and imported colored glazes. We still do not know whether the factory delivered the tile order. However, the tiles were manufactured by the Metin Tile Factory and delivered to the Konya Mu- seum Directorate in 1964. The owners of the Metin Tile Factory are Edip and Vedat Çinicioğlu, the grandchildren of Hafız Mehmet Emin Efendi, who manufactured the dome tiles in 1912. We assumed that the Taylan Ceramic Factory produced the tiles for the dome but had to transfer them to the Metin Tile Factory due to bankruptcy because the Metin Tile Factory did not have the necessary technological equipment to manufacture high-quality tiles in a short period of about a year. However, the analyzes

show that those tiles were entirely distinctive from the Kütahya tiles in terms of form and glaze compositions, and that metal hydraulic molds were used to shape the tiles, which were dried in electric furnaces at higher temperatures. The color of the tile was not peculiar to Kütahya tiles. The Taylan Ceramic Factory used to manufacture ce- ramics in Istanbul and Samsun, had modern electric furnaces and other technological facilities, had strong commercial links with Germany and Italy, and imported colored glazes. According to the records of the Konya Museum Directorate, the tiles were transferred from Kütahya to Konya in wooden boxes. After a careful examination of the tile boxes in the warehouse, it was found that the boxes were of foreign origin with customs stamps on them. However, we could not find any information about the content of those imported boxes in Kütahya.

Research showed that Armenian tile-makers in Kütahya worked to produce the tiles of the Kubbe-i Hadrâ. For instance, Hovhannes worked for the restorations in 1866, and David Ohannessian for the restorations in 1912. However, it is known that the archaeologist Hagop Kevorkian sold the old tiles of the tomb, produced by using the color-glazed technique, to the Metropolitan Museum in 1908.

The analysis of Kütahya tiles from different periods in the Konya Museum ware- house revealed that the tiles were different in terms of material (soft or hard), glaze (opaque or transparent), color (turquoise or green tones), and size. Periodic changes were also observed in mounting methods. The tiles were attached to the dome by using lime, Khorassan mortar, or nails in different restorations. Cement was used in the last restoration.

Kubbe-i Hadrâ tiles, renewed during the restoration completed in 1965, were highly deformed over time. The final restoration of the Kubbe-i Hadrâ, which started in June 2020, is still in progress. Kubbe-i Hadrâ tiles, which are Seljuk works, were manufac- tured by Kemal Güler in Konya, the ancient Seljuk capital, centuries later. The tiles, consisting of a high silica body shaped by the “tap tap method” (manually placing the ceramic paste in the mold), are turquoise colored and opaque glazed.

Giriş

Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin 1273 yılında vefatının ardından kabri üzerine Mi­mar Bedreddin tarafından bir türbe inşasına başlanmış ve yapı 1274 yılında tamam­lanmıştır. Türbenin ilk biçimi hakkında farklı görüşler ileri sürülmüş olmakla birlikte bugünkü dilimli şekliyle yaptıranın Karamanoğlu Alâeddin Bey (1357-1398) olduğu ve bu onarımda kubbe dış cephe duvarlarının ‘Renkli Sır’ tekniğinde üretilmiş çiniler­le kaplandığı bilgisi kabul görmektedir^[1]. Kubbe-i Hadrâ’nın dış duvarlarına ait en eski çini örneği olarak kabul edilen bu nadide eserlerin bazı parçaları günümüzde Konya Müze Müdürlüğünde (G. 1a), Sahipata Türbesi sergi salonunda (G. 2b), Metropolitan Müzesinde (G. 1c) ve Victoria ve Albert Müzesinde (G. 1d) sergilenmektedir.

a) Konya Müzesi (Çetin Öztürk, 2019)

b) Konya Sahipata Türbesi Sergi Salonu (Env.No 151) (Çetin Öztürk, 2020)

c) Metropolitan Müzesi https://metmuseum.org/art/collection/ search/445345 )

d) Victoria ve Albert Müzesi (http://collections.vam. ac.uk/item/O186235/tile-panel-unknown)

G.1: Günümüze ulaşan Kubbe-i Hadrâ’ya ait renkli sır tekniğindeki çinilerden bazıları

Tarihî vesikalardan Kubbe-i Hadrâ çinilerinin 1677, 1698, 1791, 1797, 1816, 1835, 1866, 1912, 1949 ve 1965 yıllarında yenilendiği anlaşılmaktadır^[2]. 1698 yılındaki ye­nileme işleminde kullanılan Sıraltı tekniğindeki çinilerin İznik’te imal edildiği belirtilmektedir^[3]. 1816 yılı ve sonrasında gerçekleşen onarımlarda çini tedarikçisinin Kütahya olduğu^[4] ve 1816 yılındaki onarımda kubbeye kaplanan çinilerin bundan ön­ceki onarımlardan farklı olarak yapıya harç ile değil de çivilerle tutturulduğu, “yeşil” yerine “turkuaz” renkte imal edildiği ifade edilmektedir^[5].

20. yüzyılda Kubbe-i Hadrâ’da 1912, 1949 ve 1965 yıllarında olmak üzere üç bü­yük onarım gerçekleşmiştir. 1909-1912 yılları arasında yapılan ilk onarımda, Kütah­yalı Hafız Mehmet Emin Usta’nın üretimi olan çinilerin ebat, renk ve kaplama tekniği açısından değişiklik gösterdiği belirtilmektedir^[6]. Bu çinilerin kaplandıktan kısa bir süre sonra tahribata uğraması sebebiyle^[7] kubbe çinileri, 1918 yılında tekrar bakım ve onarımdan geçirilerek eskileriyle değiştirilmiştir^[8]. 1949 yılında gerçekleşen onarımda kubbe firuze renkli çinilerle kaplanmış ancak bu çinilerin kısa bir sürede dökülmesi üzerine kubbe ahşap bir örtüyle koruma altına alınmıştır^[9]. Kubbenin 20. yüzyıldaki üçüncü onarımı 1965 yılında gerçekleştirilmiş ve onarımda kullanılan çiniler Metin Çini Fabrikası tarafından temin edilmiştir.

Kubbe-i Hadrâ’nın son onarımı ise Haziran 2020’de başlamış olup kubbeyi süs­leyen çiniler Konya’da çinici ve arkeolog Kemal Güler tarafından imal edilmiştir. Bu çalışmada çinileri yenilenen Kubbe-i Hadrâ’nın günümüz ve geçmiş dönem çini onarımları ele alınmıştır. Yapılan kapsamlı araştırmalar ve gerçekleştirilen analizler neticesinde elde edilen bulgular başlıklar hâlinde değerlendirilmiştir.

1. Hafız Mehmet Emin Efendi- Metin Çini İlişkisi

Kütahyalı Hafız Mehmet Emin Efendi, Osmanlı’dan Cumhuriyet dönemine çini ve seramik sanatının geçişini sağlayan çini ustasıdır ve kubbenin 1912 yılı onarımındaki çinilerin imalatını yapmıştır^[10]. Hafız Mehmet Emin Efendi’nin vefatının (1922) ardın­dan oğlu Hakkı Çinicioğlu işin başına geçerek çini üretimini sürdürmüştür.

Hakkı Çinicioğlu, 1942 yılında Murat Eliuz ile kurduğu Metin Çini Fabrikasına 1949 yılında oğulları Edip ve Vedat Çinicioğlu’nu da dâhil etmiştir^[11]. Konya Müze Müdürlüğünden temin edilen 1965 yılına ait çini tamirat dosyasında kubbe dış cephe çinilerinin müzeye 1964 yılında Metin Çini Fabrikası adına Edip Çinicioğlu tarafından teslim edildiğine dair belgeler yer almaktadır (G. 2). Edip ve Vedat Çinicioğlu, Hafız Mehmet Efendi’nin torunlarıdır. Kubbenin 1912 ve 1965 yıllarındaki onarımda yenile­nen çiniler, aynı ailenin farklı kuşakları tarafından tedarik edilmiş olsa da çiniler fizik­sel, kimyasal ve mineralojik özellikleri bakımından birbirinden tamamen farklıdır^[12].

G. 2: Metin Çini Fabrikasının Mevlânâ Yeşil Kubbesi için yaptığı çinilerin tesellüm raporu (Konya Müze Müdürlüğü, 1964 yılı tamirat dosyası, belge no:012)

2. Hafız Mehmet Efendi-David Ohannessian İlişkisi

Literatür taramalarından kubbenin 1909-1912 yıllarındaki onarımında Hafız Meh­met Emin Efendi’nin yanında David Ohannessian isminde Ermeni uyruklu, Kütahyalı bir çinicinin de çalıştığı ve bu iş için 1911 yılında Konya’da bulunduğu tespit edil-

miştir. Biyografisine bakıldığında çiniciliğe 1904’te başlayan David Ohannessian’ın öğrenimini Fransa’da yaptığı ve yabancı dili iyi bilmesi sayesinde dönemin önemli simalarıyla rahatlıkla iletişim kurarak birçok yapının çini üretim işini kolaylıkla aldığı görülmektedir. Ohannessian’ın işini yaptığı kişilerden biri de Orta Doğu’nun haritasını çizen Sykes-Picot anlaşmasının ortaklarından biri olan Sir Mark Sykes’tır. Sykes ile Kütahya’da tanışan Ohannessian, onunla bağını hiç koparmamış ve 1911’de Sykes’ın İngiltere’deki Sledmere House olarak bilinen evinin banyo çinilerini üretmiştir^[13] (G. 3).

G. 3: Ohannessian’ın Sir Mark Sykes’ın İngiltere’deki evine yaptığı Türk Odasındaki çiniler (https://www.ottomanhistorypodcast.com/2016/07/armenian-ceramics.html)

Ohannessian, 1915 yılında gerçekleşen Ermeni tehcirinde ailesiyle birlikte Halep’e gitmiş^[14], Halep’te iken Kütahya’dan tanıdığı Sir Mark Sykes tarafından İngiliz manda­sı altındaki Kudüs’e çağrılmıştır^[15]. Ailesiyle Halep’ten Kudüs’e geçen Ohannessian, Sykes’ın önerisiyle vali Sir Ronald Storrs tarafından Kudüs’deki Kubbet’üs-Sahra çinilerinin restorasyonunu yapmak için görevlendirilmiş ve bu iş için gerekli çinici ve malzemeleri temin etmek için İngilizlerin himayesinde 1919’da Kütahya’ya var­mıştır. Beraberinde Nishan Balian ve Megerditch Karakashian gibi çiniciler ve çini malzemeleriyle birlikte Kudüs’e dönen Ohannessian, Kudüs’te çiniciliğin başlamasına öncülük etmiştir^[16].

Ohannessian, Mevlânâ Dergâhındaki çini onarımları vesilesiyle Konya’da bulundu­ğunda (1909-1912 onarımı) Mevlevî şeyhi Veled Çelebi ile görüşmüş ve ona bulduğu eski bir belgeden söz etmiştir. Bu belgede Mevlevîhane ve çevre binaların çinilerini onarmak için yıllık 80 lira tahsis edildiğinden ve bu iş için de Kütahya’dan gelen Hovhannes isminde Ermeni bir çini ustasının görevlendirildiğinden bahsedildiğini belirtmiştir^[17].

Araştırmalar Ermeni sanatçıların kubbe çinilerinin sadece üretimiyle değil aynı zamanda yurtdışına satımıyla da ilgilendiklerini göstermektedir. Metropolitan Müzesi kayıtlarından renkli sır tekniği ile üretilmiş çinilerin (G. 1c) ünlü Ermeni arkeolog Hagop Kevorkian tarafından 1908 yılında müzeye satıldığı anlaşılmaktadır^[18]. Hagop Kevorkian’ın bu nadide çinileri nasıl elde ettiği bilinmemektedir ancak bu yıllar Bey- hekim Mescidi’nin çini mihrabı gibi pek çok tarihî eserin Konya’dan yurtdışına kaçı­rıldığı bir dönem olarak kayıtlarda yerini almıştır.

3. Kubbe-i Hadrâ, Metin Çini ve Mehmet Üstünkaya İlişkisi

Kubbe-i Hadrâ’nın 1949 yılı onarımında kubbeye kaplanan çiniler 2 yıl içinde dökülmüş ve bu durum birçok tenkide yol açmıştır. Bazı yayınlarda bu çinilerin Kütahya’da Azim Çini Fabrikası^[19] tarafından bazılarında ise Metin Çini Fabrikası tarafından imal edildiği belirtilmektedir^[20]. Ancak yapılan araştırmalar bu çinilerin, Kütahya’da Mehmet Üstünkaya’nın sahibi olduğu Öz Çini Fabrikası tarafından imal edildiğini ortaya koymuştur. Konuyla ilgili olarak Öz Çini fabrikasının sahibi Mehmet Üstünkaya’nın oğlu Hamza Üstünkaya ile de görüşülmüş ve söz konusu hadiseyi el yazısı ile anlatımı G. 4’te verilmiştir. Kültür Bakanlığı sanatçısı ve aynı zamanda UNESCO tarafından Yaşayan İnsan Hazinesi olarak kabul edilen Hamza Üstünkaya göndermiş olduğu beyanatında özetle:

“1949 yılındaki onarımda Mevlânâ Kubbe-i Hadrâ dış duvarlarına döşenen firuze renkli taş çinileri babası Hacı Mehmet Üstünkaya’nın ortağı olduğu Öz Çini fabrikasında imal ettiğini, o günlerde sıkıyönetim idaresinin çinilerin bir an önce teslim olması­nı istediğini, babasının çinileri yetiştirmek için kışın çok zor şartlar altında çalışarak üretimi tamamladığını, içine su alır ve patlar diyerek çinilerin kış döneminde kubbeye uygulanmaması için uyarmasına rağmen çinilerin kubbeye montajını kışın yaptıklarını ifade etmektedir. Kendisinin o dönemde 6-7 yaşlarında olduğunu vurgulayan Üstünka- ya, yapılan çinilerin kısa sürede dökülmesi ve tahribata uğraması üzerine Bakanlığın babasını mahkemeye verdiğini, Kütahyalı çini ustası Mehmet Çini’nin (Azim Çini’nin sahibi) babası ile birlikte bilirkişi olarak çok defa Konya’ya mahkemeye gittiğini, mah­kemenin 5-6 yıl sürdüğünü, Mahkeme sonucunda çinilerin montajının kışın yapılma­sından dolayı döküldüğünü yani uygulama hatası olduğunun anlaşıldığını ve babasını ceza almadığını”

belirtmektedir.

G. 4: Hamza Üstünkaya’nın 1949 yılındaki onarım sonrasında gelişen hadiselere dair görüşleri (Gülseren Üstünkaya Öztuğcu, 2020)

Hamza Üstünkaya’nın arşivinde babası Mehmet Üstünkaya’nın 1949’daki Kubbe-i Hadrâ onarımı için ürettiği çinilerinden örnekler de mevcuttur (G. 5).

G. 5: Mehmet Üstünkaya tarafından 1949 onarımında Kubbe-i Hadrâ dış duvarları için ürettiği çininin farklı açılardan görünümü ve oğlu çinici Hamza Üstünkaya (Gülseren Üstünkaya Öztuğcu, 2020)

4. Kubbe-i Hadrâ ve Taylan Seramik Fabrikası

Kubbenin 1949 yılı onarımından yaklaşık 3 yıl sonra başlayan ve yaklaşık 7 yıl kadar süren mahkeme sürecinin tamamlanmasının ardından 1959 yılında Kubbe-i Hadrâ çinilerinin pazarlıkla yaptırılması 01.08.1959 tarihinde İcra Vekilleri Heyetince kararlaştırılmıştır (G. 6).

G. 6: 1959 yılında Kubbe-i Hadrâ çinilerinin pazarlıkla yaptırılması kararı (Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Belge No: 030_18_01_02_153_42_3)

Mütehassıs bir heyete şartname hazırlatılmış ancak işi yapmaya talip bulunmaması ve münferit taliplerin tekliflerini ihale komisyonunun uygulamaya layık görülmemesi gibi sebeplerle iş, iki seneden fazla süren süreçte ihale edilememiştir. 14.8.1961 tari­hinde yapılan ihalenin de aynı şekilde geri kalması üzerine, başka taliplilerin temini için imalat şartnamesinde küçük bir değişiklik yapılması ve buna göre yapılan ilan neticesinde alınan numunelerin İstanbul Teknik Üniversitesi Laboratuvarındaki deney neticeleri göz önünde tutularak yeniden ihaleye çıkarılması kararlaştırılmıştır (G. 7).

G. 7: İhaleye başka taliplilerin temini için imalat şartnamesinde küçük bir değişiklik yapılması gerektiğine dair belge (Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Belge No: 030_11_1_293_24_6_6)

Kubbe çinilerinin yenilenmesi Konya basınında da ciddi anlamda yer bulmuştur. Yeni Konya gazetesinde 27 Kasım 1961 yılında çıkan haberde Milli Eğitim Bakanlığınca Konya Yeşil Türbe çinilerinin yenilenmesi için kısa süre içerisinde bir ihalenin gerçekleştirileceği 1. sayfadan verilmiştir . Bu haberden üç hafta sonra yani 18.12.1961 tarihinde yapılan eksiltme sonunda Mevlânâ Türbesi kubbesine ait, 233,39 metrekare ve 116695,00 keşif bedelli, çini imali işi 16.337,30 lira tenzilat ile İstanbul’da bulunan Taylan İmport Kollektif Ortaklığına (Taylan Seramik Fabrikası) ihale edilmiştir (G. 8).

G. 8: Çini üretim işinin Taylan İmport Kolektif Ortaklığına (Taylan Seramik Fabrikası) ihale edildiğine dair belge (Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Belge No: 030_11_1_293_24_6_8)

Taylan Seramik Fabrikası, Tarık Taylan, eşi seramik sanatçısı Seniye Fenmen ve kardeşi Ferruh Taylan tarafından 1958’de Ortaköy’de kurulmuştur. Tarık Taylan ve kardeşi Ferruh Taylan İtalya ve Almanya’da şirketleri olan iş adamlarıdır. Kendine özgü üretimiyle hem büyük kentler hem de Anadolu’ya hitap eden fabrika teknolojik açıdan modern, elektrikli büyük fırınlarla çalışan, ithal renkli sırlar kullanan, otuzu aşkın kişinin çalıştığı, birçok akademisyen ve öğrencinin çalışmalarını yaptığı, bü­yük projelerin gerçekleştirildiği bir buluşma yeri olmuştur. 1960’lı yıllarda TBMM binasına yapılan seramik masalar, yine Ankara Ulus’ta Anafartalar İşhanı iç duvarını kaplayan seramik panolar Taylan Seramik’in yaptığı öncü projelerden bazılarıdır^[22].

İhaleye dair 20 Aralık 1961 yılında yayınlanan Işık gazetesinin 1-6. sayfalarında, kubbe çinilerinin 116.000 lira bedelle üstlenici firmaya ihale edildiği ve İstanbul’da üretilecek çiniler için firmadan en az 40-50 yıl dayanma garantisi alındığı kamuo­yuna duyurulmuştur^[23]. İhaleden sonra, mukavele onay işinin Maliye Bakanlığınca 09.02.1962 tarihine kadar uzamış olması, müteahhide gereken avansın ödenme işinin 23.02.1962 tarihinde yapılabilmesi gibi birtakım aksaklıklar sebebiyle uygulamanın yapılmasına imkân olmamıştır. Bu ve üstlenici firmanın karşılaştığı diğer sorunlar sebebiyle çini imal ve teslim müddeti 10.10.1962 tarihine kadar uzatılmıştır. Ancak üstlenici firmanın bazı sorunlarla karşılaştığı G. 8’de sunulan belgede belirtilmektedir. Söz konusu sorunlar şunlardır:

1-   Müteahhit çini plakalarına ait kalıpları evvelce tahtadan yapmayı düşünmüş ve numuneler de hazırlamış ise de buna muvaffak olamayınca hidrolik madeni ka­lıplar temin etmek mecburiyetinde kalmıştır.

2-   Çiniler için lüzumlu boyayı üstlenici firma Türkiye’de bulamamış, temin ettiği yerli boyalarla da renk nüanslarını sağlayamamıştır. Dolayısıyla boyaları yurt- dışından ithal etmek zorunda kalmıştır.

3-   Diğer taraftan imal edilecek çinilerin deneylerini yapacak Teknik Üniversitenin tatile girmesi de düşünülmüş ve ilgili zaruretlerden dolayı sürenin uzaması mec­buriyeti ortaya çıkmıştır.

Bu belgeden normalde 15.02.1962’de sona eren çini teslim tarihinin mücbir sebep­lerle 10.10.1962’ye kadar uzatıldığı yani çini üretimi için ilaveten 8 ay gibi bir sürenin tanındığı anlaşılmaktadır. Fakat üstlenici firma tanınan ek sürede de gerekli eksikleri yerine getirememiş ve 1963’te iflas etmiştir. G. 9’da Taylan Seramik Fabrikası’nın 2. konkordato ilanı görülmektedir. Konuyla ilgili olarak Sanat Art dergisinden Şerife Deniz Ulueren, Taylan Seramik Fabrikasının kurucularından Tarık Taylan ve eşi Se- niye Fenmen’in kızı seramik sanatçısı Ferhan Taylan Erder ile yaptığı röportajında dönemin önemli fabrikalarından olan Taylan Seramik’in kapanma sebebini sormuştur. Soruya cevaben Ferhan Taylan Erder:

“Evet, Taylan Seramik, Eczacıbaşı ve Gorbon ile önde gelen işletmelerden biriydi. Ken­dine özgü üretimiyle hem büyük kentler hem Anadolu’ya hitap ediyordu. Seramik üretimi özveri ve destek ister, masrafı ağırdır. Elektrikli büyük fırınlar, ithal renkli sırlar ve emek gücü giderini karşılayan büyük projelerin sürekliliği önemlidir. 1960’lı yıllarda TBMM binasına yapılan seramik masalar, yine Ankara Ulus’ta Anafartalar İşhanı iç duvarının seramik panolarıyla kaplanması öncü, devrimci projelerdi. Özetle, seramik nesne üretiminin gelişmesi ve yaşaması için yan sanayi desteğini zorunlu buluyorum. Böyle bir destek yoktu.”^[24]

açıklamasını yapmıştır.

G .9: Taylan İmport Kollektif Ortaklığının (Taylan Seramik Fabrikası) Cumhuriyet gazetesinin 31.03.1963’te çıkan konkordato ilanı.

5. 1965 Onarımı ve Metin Çini

Konya Müze Müdürlüğünden temin edilen belgede (G. 10) 1965 onarımında kul­lanılan çinilerin Metin Çini Fabrikası tarafından 19.07.1964 tarihinde müzeye teslim edildiği bildirilmektedir. Buradan Taylan Seramik Fabrikası’nın iflası sonrası çini üretim işinin Metin Çini Fabrikasına verildiği anlaşılmaktadır. Ancak 1960’lı yılların Kütahya’sının kısa sürede teknolojik açıdan oldukça kaliteli çinileri imal etmesi bazı soru işaretlerinin oluşmasına sebep olmuştur. Çünkü Kütahya çiniciliğinde hidrolik pres ve çelik kalıp kullanımı 1960’lı yılların sonlarında, elektrikli fırın kullanımı ise 1979 yılından sonra başlamıştır. Her ne kadar Kütahya’ya ilk elektrikli fırın 1962’de Ahmet Gürel tarafından Almanya’dan getirtilmiş olsa da bu fırınlar sık yaşanan elekt­rik kesintilerinden dolayı ancak seramikte sır üstü ve altın yaldız teknikleri gibi kısa pişirimlerde kullanılabilmiştir^[25]. Bu sebeple çinileri Metin Çini Fabrikası tarafından imal edilmesi pek olası görünmemektedir. Konu daha detaylı incelendiğinde bu fikri kuvvetlendiren önemli bilgiler elde edilmiş ve bu bilgiler maddeler hâlinde aşağıda sunulmuştur.

G. 10: Çinilerin Konya Müze Müdürlüğüne teslim edildiğine dair belge
(Konya Müze Müdürlüğü 1964 yılı tamirat dosyası, belge no:006)

a) Öztürk tarafından Kubbe-i Hadrâ’ nın 1965 onarımında kullanılan çinilere yö­nelik yapılan karakterizasyon çalışmasında şekillendirmenin hidrolik preste, pişirimin ise elektrikli fırında gerçekleştirildiğini belirtilmektedir^[26].

b) Kütahya çinisinin anlatıldığı ve 1977’de İstanbul Üniversitesi Film Merkezi ta­rafından Metin Çini Fabrikasında çekilen “Çini” belgeselinde ise çinilerin basit mekanik kalıplarda şekillendirildiği, çini pişiriminin ise 800-850^oC’de odun fı­rınında gerçekleştirildiği görülmektedir^[27]. Anlaşıldığı üzere 1977 yılında Metin Çini Fabrikası henüz hidrolik kalıp ve elektrikli fırına sahip değildir.

c) Konya Müze Müdürlüğünden temin edilen 1965 onarımına ait çini örneğinin ter­mal özellikleri ısı mikroskopu analizi yapılarak belirlenmiştir. Analiz Ege Seramik fabrikasında, Misura HSM 3M (İtalya) marka ısı mikroskobu cihazında 50°C/dk hızla 1300°C’ye ısıtma koşullarında gerçekleştirilmiştir. Analiz sonucunda çininin pişme (sinterleme) noktasının 966 ^oC olduğu tespit edilmiştir (G. 11).

G. 11: 1965 yılı çinisinin ısı mikroskobu analizi (Çetin Öztürk)

d) 1965 onarımında kullanılan çinilerin kimyasal analizde bünyede yüksek kurşun oksit içeriği (%17,64) tespit edilmiştir. Bünyede böylesine yüksek kurşun oksit içeriği Kütahya çiniciliğinde rastlanan bir durum değildir^[28]. Belgeselde^[29] Metin Çini Fabrikasının çini üretiminde Bilecik Taşı (kuvars kaynağı), Mihalıcık Kili ve Maya toprağı (bentonit) gibi geleneksel hammaddeler kullanıldığı görülmek­tedir. Bu hammaddelerin kimyasal bileşiminde kurşun oksit bulunmamaktadır^[30].

e) Tarihi vesikalardan Kütahya’da üretilen Kubbe-i Hadrâ çinilerinin 1965 onarı- mına kadarki süreçte ömürlerinin 20-30 yıl arasında değiştiği anlaşılmaktadır. 1965 yılında yenilenen çinilerin 2020 yılına kadar dayanması dikkat çekicidir.

Elde edilen tüm bilgiler 1964 yılında müzeye teslim edilen ve yaklaşık 55 yıl Kubbe-i Hadrâ dış cephesini süsleyen çinilerin Kütahya’da imal edilmesini mümkün kılmamaktadır.

Öte yandan Konya Şehir Postası gazetesinin manşetten verilen 17 Mayıs 1963 tarihli haberinde Mevlânâ Türbesi çinilerinin 1963 yılında yenileneceğinin yazması çinilerin üretilme safhasında olduğunu göstermektedir. Ayrıca Konya Işık gazetesi­nin 20 Aralık 1961 yılı haberinde Kubbe-i Hadrâ’ya kaplanacak çinilerin İstanbul’da üretileceği ve firmanın çinilere en az 40-50 yıl dayanma garantisi verdiği bildirilmektedir^[31]. Bu tarihlerde çini imali Taylan Seramik Fabrikası’nın sorumluluğunda­dır. Taylan Seramik Fabrikası İstanbul ve Samsun’da seramik üretimi gerçekleştiren, modern büyük elektrikli fırın ve diğer teknolojik imkânlara sahip, Almanya ve İtalya ile kuvvetli ticari bağlantıları olan ve ithal renkli sırlar kullanan bir fabrikadır. Buna rağmen Kubbe-i Hadrâ çinilerinin imalinde hidrolik madeni kalıplar temin edememiş, çinilerde lüzumlu boyayı Türkiye’de bulamamış ve dolayısıyla boyaları yurtdışından ithal etmek zorunda kalarak çini imali için ek süre istemiştir (G. 8).

Taylan Seramik Fabrikası’nın kubbe çinilerinin üretimini tamamlayıp tamamlama­dığı bilinmemektedir ancak G. 10’da sunulan belgede çinilerin Kütahya’dan Konya’ya sandıklar içinde transfer edildiği bilgisi yer almaktadır. Eğer çinilerin yurtdışı veya İstanbul bağlantısı varsa sandıklarda buna dair bir damga olmalıdır. Bu bilgiden yola çıkılarak Konya Müze Müdürlüğü yetkilileriyle müze deposundaki söz konusu san­dıklar incelenmiş ve inceleme sonucunda sandıkların üzerinde gümrük damgaları tes­pit edilmiştir. G. 12a’da sandıklar, G. 12b’de sandıklar üzerindeki etiket, G. 12c ve G. 12d’de sandıkların üzerindeki damgalar verilmiştir. Bu sandıklarla yurtdışından getirilenin ne olduğu bilinmemektedir. Ancak yukarıda belirtilen tüm sebepler birlikte değerlendirildiğinde 1965 onarımında kullanılan çinilerin Taylan Seramik Fabrikası tarafından imal edilmiş veya ettirilmiş ve fabrika iflas edince de üretilen çinilerin Metin Çini Fabrikasına verilmiş olabileceği düşünülebilir. Konuyla ilgili olarak bir dönem Taylan Seramik Fabrikası’nda çalışan seramik sanatçısı Mehmet Tüzün ve Taylan Seramik Fabrikası ortaklarından Tarık Taylan’ın kızı seramik sanatçısı Ferhan Taylan Erder ile de görüşülmüştür. Mehmet Tüzün kurşunlu seramiklerin staj yaptığı dönemde fabrikada kullanıldığını fakat üzerinden çok zaman geçtiği için konu ile alakalı bir şey hatırlayamadığını, Ferhan Taylan Erder ise söz konusu tarihlerde üni­versite öğrenimi için İtalya’da bulunduğunu belirtmiştir.

G. 12a               G. 12b

G. 12c

G. 12d

G. 12 a, b, c, d: Sandıklar, sandıkların üzerindeki etiket ve damgalar (Çetin Öztürk, 2020)

6. Kubbe-i Hadrâ’nın Âleminden Çıkan Belge

Hasan Özönder, “Mevlânâ Türbe ve Külliyesinin Tamir ve İlaveler Kronolojisi” adlı çalışmasının notlar kısmında Mevlânâ Müzesi Müdür Yardımcılığından emekli merhum Necati Elgin ile İstanbul’daki görüşmelerinde “son tamirata dair hazırladığı vesikaları, gelecek nesillere intikal ettirmek için türbenin çeşitli yerlerine yerleştir­diğini ifade ettiğini” belirtmiştir. Necati Elgin, kubbenin onarım tarihinin, usta ve amelelerinin, mahiyetinin, malzeme, süre ve masraflar hakkında bilgilerin yer aldığı bir belge hazırlamış ve bu belgeyi çoğaltırmıştır. Belgelerden birini “Gümüş Eşik”in mihrap tarafında bulunan gümüş kaplamaların altına; ikincisini mescidin dış kapısının demir kuşaklarının (gülmıh) altına ve üçüncüsünü de Kubbe-i Hadrâ âleminin altına yerleştirmiştir^[32]. Âlemin altına yerleştirilen belge, Kubbe-i Hadrâ çinilerinin 2020 Temmuz ayında başlayan sökümü esnasında çıkarılmıştır (G.13). Belgenin bulunması, bu kubbenin 1965 yılından bugüne onarım görmediği anlamına gelmektedir.

G.13: Necati Elgin tarafından hazırlanan ve 2020 onarımında Kubbe-i Hadrâ Âleminden çıkarılan belge (Alihan Keskin, 2020)

7. Kubbe-i Hadrâ’nın Son Onarımı

Kubbe-i Hadrâ’nın son onarımı için 16.03.2020 tarihinde T.C. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy ile Akkanat Eğitim ve Sağlık Vakfı adına işadamı Ali Akkanat tarafından işbirliği protokolü imzalanmıştır. Projenin Müteahhitlik hizmetleri ABMA İnşaat Restorasyon Ltd. Şti. tarafından gerçekleştirilmektedir. Onarımda kul­lanılacak çinilerde olması gereken teknik özelliklerin tespiti ve imal edilen çinilerin denetimi T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdür­lüğü tarafından oluşturulan Bilim Kurulu’nun görüş ve önerileri doğrultusunda belir­lenmiştir. Buna göre Kubbe-i Hadrâ çinilerinin tap tap yöntemi ile şekillendirilmesine, yüksek kuvarslı bünye ve turkuaz örtücü sır (kalayoksitli) ile kaplanmasına (1816 ve 1835 yıllarına ait kubbe çinilerine ait örnekleri esas alınarak) karar verilmiştir.

Restorasyon süreci 2020 yılı Haziran ayında başlayan Kubbe-i Hadrâ’nın^[33] çinileri Konyalı çinici ve arkeolog Kemal Güler (Kaşiger Çini Atölyesi) tarafından imal et­miştir (G. 14). Ayet-el Kürsi’den oluşan yazı kuşağı Hattat Nihat Kağnıcı tarafından yazılmış (G. 14b), Ayet-el Kürsi bitişiğinde yer alan rumi motifli ayet durağı ise Mimar ve Nakkaş Muammer Semih İrteş tarafından tasarlanmıştır.

G. 14 a, b: Kubbe-i Hadrâ’nın (a) Turkuaz Çinileri, (b) Yazı Kuşağı Çinileri, c) Kubbenin Genel Görünüşü (Çetin Öztürk, a) 2021, b) 2021, c) 2022

Sonuç

Bu çalışmada, günümüzde restorasyon sürecinde olan Kubbe-i Hadrâ (Yeşil Kubbe)’da gerçekleşmiş olan çini onarımları ele alınmıştır. Yapılan araştırmalar so­nucunda birçok yeni bilgiye ulaşılmış ve bu bilgiler aşağıda sunulmuştur:

Kubbe-i Hadrâ’ ya ait günümüze ulaşan en eski çiniler 14.yy’ın sonunda kubbeye kaplanan renkli sır tekniğiyle üretilmiş çinilerdir. Günümüzde bu çinilere ait parçalar dünyaca ünlü müzelerde sergilenmektedir.

Kubbe-i Hadrâ’nın 1816, 1835, 1866, 1909-1912 ve 1949 yılı onarımlarında kulla­nılan Kütahya çinilerinin çevre koşullarına karşı dayanımı düşüktür. Bununla birlikte bu çiniler fiziksel özellikleri açısından birbirlerinden farklıdır.

Kubbe-i Hadrâ çinilerinin imalatlarında Kütahyalı Ermeni çiniciler de (Hovhan- nes-1866 onarımı, David Ohannessian- 1912 onarımı) görev almıştır. Kubbenin renkli sır tekniğindeki en eski eski çinilerine ait bazı parçalar Ermeni arkeolog Hagop Ke- vorkian tarafında Metropolitan Müzesine satılmıştır.

1949 yılında yenilenen Kubbe-i Hadrâ çinileri, Kütahya Öz Çini Fabrikasında, Hacı Mehmet Üstünkaya tarafından imal edilmiştir.

1961 yılında Kubbe-i Hadrâ çinilerinin imalat ihalesini Taylan Seramik Fabrikası almış ancak fabrikanın 1963’te iflas etmesi sonrasında iş Metin Çini Fabrikasına veril­miştir. Her ne kadar Konya Müzesi kayıtlarında 1965 onarımında kullanılan çinilerin Metin Çini Fabrikası tarafından imal edildiği belirtilse de araştırmalar bu çinilerin Metin Çini Fabrikası’nda üretiminin teknolojik altyapı yetersizliği, çinilerin imali ve müzeye teslim süresinin oldukça kısa zaman zarfında gerçekleşmesi gibi başlıca sebeplerden dolayı mümkün olmadığını göstermektedir. Ayrıca 1977’de İstanbul Üni­versitesi Film Merkezi tarafından Metin Çini Fabrikasında çekilen “Çini” belgeseli de teknolojik yetersizliği doğrulamaktadır. Dolayısıyla Taylan Seramik Fabrikası tarafından imal edilen veya ettirilen çinilerin fabrika iflas edince Metin Çini Fabrikası’na verilmiş olduğu düşünülmektedir.

Selçuklu eseri olan Kubbe-i Hadrâ çinileri asırlar sonra kadim Selçuklu başkenti Konya’da Kemal Güler tarafından imal edilmiştir. Tap tap yöntemi ile şekillendirilmiş yüksek silisli bünyeden oluşan çiniler turkuaz renkli ve opak sırlıdır.

Kaynakça/References

Akay, Nimetullah. “Osmanlı Devletinin Son Döneminde Mevlevîlik.” Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (34) ( 2015):122-152.

Arlı, Hakan. “Kütahyalı Mehmet Emin ve Eserlerinin Üslubu.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1989.

Bakırcı, Naci. “Kubbe-i Hadrâ’nın Karamanoğlu Döneminden Günümüze Değişen Çinileri”. İSTEM ( Necmettin Erbakan Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu İlahiyat Fakültesi İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü Dergisi) 18 (36) (2020): 541-557.

Benhür, Çağatay. “Vali Rebii Karatekin Döneminde Tarihî Eser ve Turizm Çalışmalarının Konya Basınına Yansımaları.” SUTAD (Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi) 41 (2017): 353-380.

Çini, Rıfat. Türk Çiniciliğinde Kütahya. İstanbul: Uycan Yayınları, 1991.

İzet, Hakkı. “Mevlânâ Türbesinin Çini Kaplamaları ve Anadolu Selçuk Çiniciliğinin Sanat Ve İşçilik Özellikleri.” Belleten 16 (64) (1952): 576-583.

Kuyumciyan, Dickran. “The Role of Armenian Potters of Kutahia in the Ottoman Ceramic Industry.” Armenian Communities in Asia Minor. California: Ucla Armenian History And Culture Series 13, 2014, 107-130.

Küçükdağ, Yusuf. “1251 H/1835 M. Tarihli Mevlânâ Türbesi ve Çelebi Efendi Konağı Tamir ve İnşası Defteri.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2 (1996): 181-206.

Kürkman, Garo. Toprak, Ateş, Sır. İstanbul: Suna ve İnan Kıraç Vakfı Yayını, 2005.

Moughalian Sato. Feast of Ashes: The Life and Art of David Ohannessian. Stanford, California: Redwood Press, 2019.

Moughalian, Sato. “Kütahya’dan Kudüs’e Kudüs’te Ermeni Seramik Ticaretinin Doğuşu.” Sanat Tarihi 265 (2016): 50-57.

Oğuzoğlu, Yusuf ve Selçuk Mülayim. “Konya Mevlânâ Türbesi’nin Restorasyonu ile İlgili H. 1109 (1698) Tarihli Üç Belge.” Arkeoloji Sanat Tarihi Dergisi 3(3) (1984):115-124.

Önge, Yılmaz. “Mevlânâ Türbesi’nin Çini Tezyinatı.” I. Milli Mevlânâ Kongresi (Tebliğler). Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 1986, 401-408.

Özönder, Hasan. “Mevlânâ Türbe ve Külliyesinin Tamir ve İlaveler Kronolojisi.” Selçuklu Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi 2 (1987): 13-75.

Öztürk, Çetin. “Mevlânâ Kubbe-i Hadrâ (Konya) Dış Duvarının 1912 ve 1965 Yıllarındaki Onarımlarında Kullanılan Çinilerin Karakterizasyonu”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi 20 (2020): 900-907.

Ulueren, Şerife Deniz. “Ferhan Taylan Erder ile yapılan Art röportaj.” Sanat Art Dergisi 17 (Eylül- Ekim 2006), 95-96.

Şahin, Faruk. “Cumhuriyet Dönemi Kütahya Çini ve Keramik Sanatı.” Sanat Tarihi Yıllığı 8 (1988): 131-151.

Seropyan, Sarkis. “Vicdanlı Türk Valisi Fâik Âli Ozansoy”. Tarih ve Toplum 23 (1995): 46-50.

Taylan Koll Şrti. “İkinci Konkordato İlânı.” Cumhuriyet. 31.03.1963, 4.

“Victoria ve Albert Müzesinde sergilenen Mevlânâ Türbesine ait çini.” Erişim 12 Eylül 2020. http:// collections.vam.ac.uk/item/O186235/tile-panel-unknown

“Shaped Tiles in the Cuerda Seca Technique.” Erişim 11 Şubat 2020. https://www.metmuseum.org/ art/collection/search/445345

Arkeolojik Haber. “Mevlânâ Müzesi’ndeki Kubbe-i Hadrâ’nın çinileri restore edilecek.” Erişim 08 Kasım 2019. https://www.arkeolojikhaber.com/haber-Mevlânâ-muzesindeki-kubbe-i-Hadrânin- cinileri-restore-edilecek-19231

Ottoman History Podcast. “The Life and Art of Ceramicist David Ohannessian with Sato Moughalian.” Erişim 04 Nisan 2020. https://www.ottomanhistorypodcast.com/2016/07/ armenian-ceramics.html

“Çini Belgeseli- Yıl: 1977.” Erişim 07 Eylül 2020. https://www.youtube.com/watch?v=Hix1b_ WTY4E

“Konya Mevlânâ Müzesi’nin yeşil kubbesinin rengi bu olacak.” Erişim 20 Haziran 2020. http:// www.hakimiyet.com/konya-Mevlânâ-muzesinin-yesil-kubbesinin-rengi-bu-olacak-1271094h. htm

* Sorumlu Yazar: Çetin Öztürk (Dr. Öğr. Üyesi), Necmettin Erbakan Üniversitesi, Güzel Sanatlar ve Mimarlık Fakültesi, Geleneksel Türk Sanatları Bölümü, Konya, Türkiye. E-posta: cozturk@erbakan.edu.tr, ORCID: 0000-0001-8697-0929

** Ali Fuat Baysal (Doç. Dr.), Necmettin Erbakan Üniversitesi, Güzel Sanatlar ve Mimarlık Fakültesi, Geleneksel Türk Sanatları Bölümü, Konya, Türkiye. E-posta: afbaysal@erbakan.edu.tr, ORCID: 0000-0002-8616-8781

Atıf: Ozturk, Cetin, Baysal, Ali Fuat. “Yeni Bilgiler Işığında Kubbe-i Hadrâ Çinileri.” Art-Sanat, 18(2022): 319–340. https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.18.984514

[1] Naci Bakırcı, “Kubbe-i Hadrâ’nın Karamanoğlu Döneminden Günümüze Değişen Çinileri”, İSTEM 18 (36) (2020), 542.

[2] Bakırcı, “Kubbe-i Hadrâ’nın Karamanoğlu Döneminden Günümüze Değişen Çinileri,” 542, 544.

[3] Yusuf Oğuzoğlu ve Selçuk Mülayim, “Konya Mevlana Türbesi’nin Restorasyonu İle İlgili H. 1109 (1698) Tarihli Üç Belge,” Arkeoloji Sanat Tarihi Dergisi 3(3) (1984), 122.

[4] Yusuf Küçükdağ, “1251 H/1835 M. Tarihli Mevlana Türbesi ve Çelebi Efendi Konağı Tamir ve İnşası Def­teri,” Selçuk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2 (1996), 183.

[5] Hasan Özönder, “Mevlana Türbe ve Külliyesinin Tamir ve İlaveler Kronolojisi,” Selçuklu Üniversitesi Selçuk Araştırmaları Dergisi 2 (1987), 23-29.

[6] Yılmaz Önge, “Mevlana Türbesi’nin Çini Tezyinatı,” I. Milli Mevlana Kongresi (Tebliğler) (Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 1986), 406.

[7] Özönder. “Mevlana Türbe ve Külliyesinin Tamir ve İlaveler Kronolojisi,” 36.

[8] Nimetullah Akay, “Osmanlı Devletinin Son Döneminde Mevlevîlik,” Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (34) (2015), 141.

[9] Özönder, “Mevlana Türbe ve Külliyesinin Tamir ve İlaveler Kronolojisi,” 36-37; Hakkı İzet, “Mevlana Türbesinin Çini Kaplamaları Ve Anadolu Selçuk Çiniciliğinin Sanat ve İşçilik Özellikleri,” Belleten 16 (64) (1952), 577.

[10] Faruk Şahin, “Cumhuriyet Dönemi Kütahya Çini ve Keramik Sanatı,” Sanat Tarihi Yıllığı 8 (1988), 132-144.

[11] Hakan Arlı, “Kütahyalı Mehmet Emin ve Eserlerinin Üslubu” (Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1989), 16.

[12] Çetin Öztürk, “Mevlana Kubbe-i Hadrâ (Konya) Dış Duvarının 1912 ve 1965 Yıllarındaki Onarımlarında

Kullanılan Çinilerin Karakterizasyonu,” Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen Ve Mühendislik Bilimleri Dergisi 20 (2020), 900-907.

[13] Sato Moughalian, Feast of Ashes: The Life and Art of David Ohannessian (Stanford, California: Redwood Press, 2019), 15-228.

[14] Sato Moughalian, “Kütahya’dan Kudüs’e Kudüs’te Ermeni Seramik Ticaretinin Doğuşu”, Sanat Tarihi 265 (2016), 50-57.

[15] Yapılan detaylı araştırmalarda Kütahya’da tehcirin birkaç istisnai durum dışında uygulanmadığı belirtil­mektedir. David Ohannessian’ın neden ailesiyle tehcir edildiği ve Sir Mark Sykes ile olan ilişkisinin boyutu bilinmemektedir.

[16] Dickran Kuyumciyan, “The Role of Armenian Potters of Kutahia in the Ottoman Ceramic Industry.” Arme- nian Communities in Asia Minor (California, Ucla Armenian History And Culture Series 13, 2014), 107-130.

[17] Garo Kürkman. Toprak, Ateş, Sır (İstanbul: Suna ve İnan Kıraç Vakfı Yayını, 2005), 108.

[18] “Shaped Tiles in the ‘Cuerda Seca’ Technique “, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/445345, erişim 11 Şubat 2020.

[19] Önge, “Mevlana Türbesi’nin Çini Tezyinatı,” 406.

[20] Bakırcı, “Kubbe-i Hadrâ’nın Karamanoğlu Döneminden Günümüze Değişen Çinileri,” 549.

[21] Çağatay Benhür, “Vali Rebii Karatekin Döneminde Tarihî Eser Ve Turizm Çalışmalarının Konya Basınına Yansımaları,” SUTAD (Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi) 41 (2017), 361.

[22] Şerife Deniz Ulueren, “Ferhan Taylan Erder ile yapılan Art röportaj,” Sanat Art Dergisi 17 (Eylül-Ekim 2006), 95-96.

[23] Benhür, “Vali Rebii Karatekin Döneminde Tarihî Eser Ve Turizm Çalışmalarının Konya Basınına Yansıma­ları,” 362.

[24] Ulueren, “Ferhan Taylan Erder ile yapılan Art röportaj,” 95-96.

[25] Şahin, “Cumhuriyet Dönemi Kütahya Çini ve Keramik Sanatı,” 139-142.

[26] Öztürk, “Mevlana Kubbe-i Hadrâ (Konya) Dış Duvarının 1912 ve 1965 Yıllarındaki Onarımlarında Kulla­nılan Çinilerin Karakterizasyonu,” 904.

[27] “Çini Belgeseli”, https://www.youtube.com/watch?v=Hix1b_WTY4E, erişim 7 Eylül 2020.

[28] Öztürk, “Mevlana Kubbe-i Hadrâ (Konya) Dış Duvarının 1912 ve 1965 Yıllarındaki Onarımlarında Kulla­nılan Çinilerin Karakterizasyonu,” 904.

[29] “Çini Belgeseli”. https://www.youtube.com/watch?v=Hix1b_WTY4E,

[30] Rıfat Çini, Türk Çiniciliğinde Kütahya (İstanbul: Uycan Yayınları, 1991), 65-70.

[31] Benhür, “Vali Rebii Karatekin Döneminde Tarihî Eser ve Turizm Çalışmalarının Konya Basınına Yansıma­ları,” 362.

[32] Özönder, “Mevlana Türbe ve Külliyesinin Tamir ve İlaveler Kronolojisi”, 46.

[33] 2022 Nisan ayında Kubbenin güneye bakan külah kısmındaki bazı çinilerde dökülme gözlenmiştir. Buna 2021 Aralık ayında meydana gelen kuvvetli rüzgârla külaha çarpan iskele demirlerinin sebep olduğu düşü­nülmektedir. İskele demirleri çarptığı alandaki harç bütünlüğünü bozmuş olmalıdır. Geçici Kabulü henüz tamamlanmayan Kubbe-i Hadrâ ’da restorasyon süreci devam etmektedir.