YENİKAPI MEVLEVİHANESİ’NİN TARİHSEL GELİŞİMİ VE HAREM KONAĞI’NIN RESTİTÜSYON PROJESİ

YENİKAPI MEVLEVİHANESİ’NİN TARİHSEL GELİŞİMİ VE HAREM KONAĞI’NIN RESTİTÜSYON PROJESİ

Nesligül ÜNAL

ÖZET

Yenikapı mevlevihanesi Mevlevi kültürünün en önemli yapılarından birisidir. Tarihsel süreç içerisinde Mevlevihane yapılış amacındaki fonksiyonları kaybetmiş, geçirdiği yangınlardan dolayı da harabe haline gelmiştir. Tez konusu olarak bu yapıyı seçmemizdeki amaç Mevlevi ve Türk kültürünün önemli yapılarından birisi olan Yenikapı Mevlevihanesi’nin yeniden hayata döndürülmesine yönelik bir katkı sağlamaktır.

Bu çalışma kapsamında; birinci bölümde, çalışmayı yapma amacımız, kapsam olarak neleri içerdiği ve çalışmamızda hangi yöntemleri kullandığımız belirtilmiştir.

ikinci bölümde, Mevleviliğin tanımı ve açıklaması yapılmış, Mevlevi tekkelerini oluşturan yapıların neler olduğu izah edilmiştir. Ayrıca bu bölümde İstanbul’da bulunan Yenikapı Mevlevihanesi hariç, Galata, Beşiktaş, Kasımpaşa ve Üsküdar Mevlevihanelerinin plan şemaları, içerdiği fonksiyonlar ve günümüzdeki durumları anlatılmıştır.

Üçüncü bölümde, Yenikapı Mevlevihenesi’nin İstanbul içindeki konumu tanımlanmış, Mevlevihanenin bütün mekanlarının önce 1925 yılına kadar tarihsel değişimi anlatılmış, daha sonra 1925 yılından günümüze kadar olan süreçteki tarihsel değişimi incelenmiştir. Ayrıca bu bölümde mevlevihaneyi oluşturan yapıların hepsinin eldeki bilgiler doğrultusunda mekansal tanımlamaları yapılmıştır.

Dördüncü bölümde, harem konağının restitüsyon çalışmalarına zemin oluşturacak mekan kurgusuyla ilgili bütün belgeler değerlendirilmiş, aynı dönemde yapılan ve benzer yapım özelliklerini gösteren bazı yapılar incelenmiştir. Harem konağının bulunduğu alanda yapılan kazılarda elde edilen verilerle bütün belgeler birleştirilerek restitüsyon projesi hazırlanmıştır.

Beşinci bölümde ise yapılan bütün çalışmalar doğrultusunda, Mevlevihanenin 2005 yılında başlanmış olan restorasyonuna, tezimizin ne ölçüde katkı sağlayabileceği değerlendirilmiştir.

A STUDY OF HISTORICAL EVOLUTION OF THE YENIKAPI MEVLEVIHANE AND A PROJECT PROPOSAL FOR RENOVATION OF THE HAREM KONAK

SUMMARY

The Yenikapi Mevlevihane, the lodge of the Mevlevis (devotees of Mevlana Celaleddin Rumi) in Yenikapi, Istanbul, is one of the most important architectural constructions of the Mevlevi and Turkish culture. During the historical course of time it has lost many of its functional properties and – after a fire – became a ruine. The reason why we have choosen this building as the subject of our study is to contribute to the present project studies for the revival of the Yenikapı Mevlevihane.

Our study consists of five chapters: In the first chapter the aim of the study is stated, its content and our methodology of approach. The second chapter describes and explains the state of being a ‘Mevlevi’ and the structural elements of the Mevlevi lodges. Also the historical structures of the Mevlevi lodges Galata, Beşiktaş, Kasımpaşa and Üsküdar (all in İstanbul) and their present situations have been analysed from the architectural point of view.

In the third chapter the location of the Yenikapı Mevlevihane in Istanbul has been marked. The spatial descriptions of the structures which form the Yenikapı Mevlevihane have been given. Also the results of investigations of the changes of all its premises during the history are placed here. The fourth chapter analyses some other similar buildings of the same epoch. Furthermore, the documents about the spatial structure of the the section “Harem Konak” in Yenikapi Mevlevihane, upon which the reconstruction studies will be based, are evaluated in detail. Also a design project proposal for the Harem Konak is presented in this chapter.

The potential impact and contribution of our study to the restoration process of the Yenikapi Mevlevihane, which started in 2005, is discussed in Chapter 5.

1. GİRİŞ

1.1. Amaç

Mevleviliğin İstanbul’daki en büyük merkezi sayılan Yenikapı Mevlevihane’si, tam teşekküllü bir külliye niteliğinde 1596 yılında kara surlarının dışında inşa edilmiştir. Yenikapı Mevlevihane’si Mevlevi kültürü ve mistik tarihimiz açısından önemli bir yapıdır. Bu sebeple tezin ilk başlangıcı olan 1998 tarihinde harabe halinde bulunan bu yapının restorasyonuna zemin oluşturacak rölöve, restitüsyon projelerinin hazırlanması hedeflenmekteydi. Tezle birlikte rölöve ve tespit çalışmalarına 1998 yılında başlanmış ancak kişisel nedenlerle 2000-2006 yılları arasında ara verilmiştir.

Aradan geçen zaman içinde Mevlevihane’nin restorasyonuna başlanmış olup bu doğrultuda tez kapsamında Yenikapı Mevlevihanesi’nin tarihsel gelişimi ve şu anda yapılan restorasyonda bulunmayan harem konağı ile ilgili restitüsyon proje önerisi hazırlanması hedeflenmiştir.

1.2. Kapsam ve Yöntem

Bu tez kapsamında; Yenikapı Mevlevihanesi’nin tarihsel gelişimi, yapının tamamının rölöve ve restitüsyon çizimleri, harem konağının restitüsyon proje önerisi bulunmaktadır.

7 Mayıs 1997 tarihinde Şeyh dairesinde çıkan yangın sebebiyle; kagir selamlık binasının çatısı tamamen yanmış, döşemeleri de harap olmuştur. Çalışmalara başlanılan tarihte matbah, meydan odası ve somathanenin rölöveleri alınmış olup, selamlık binasının daha önce “Yetiştirme Yurdu” olarak kullanılan dedegan hücreleri 1998 yılında mühürlü olduğundan ölçüleri alınamamıştır. Semahane türbe yapısının temelleri açıkta olduğundan mevcut temel izlerinin ölçüsü alınmıştır.

Kütüphane ve muvakkithane ayakta kalan yapılar olduğundan rölöveleri hazırlanmıştır.

Bina ile ilgili rölöve çalışmalarında; binanın içindeki yatay ölçümlerde, çelik metre, çelik metrenin yetersiz kaldığı durumlarda da şerit metre kullanılmıştır. Nivo aleti ile binanın değişik yerlerine işaretlenen +0.00 kotuna bağlı olarak yükseklik ölçümleri yapılmıştır. Ulaşılamayan kotlar için çekilen fotoğraflardan yararlanılarak cephe çizimleri yapılmıştır.

Tarihi araştırma safhasında, Mevlevihane’nin ve çevresinin gelişimi ve geçirdiği değişiklikler ele alınmıştır. Bu araştırmaya kaynak olabilecek çeşitli yayınlar bulunmaktadır. Mimarisi bağlamında konuyla ilgili en ayrıntılı araştırma Prof. Dr. M. Baha Tanman tarafından yapılmıştır. Yapının tarihsel değişimlerini araştırmak için; Atatürk Kitaplığı, İstanbul Üniversitesi kütüphanesi, Mimar Sinan Üniversitesi kütüphanesinden, ayrıca Arkeoloji Müzesi Encümen Arşivinde bulunan fotoğraflardan faydalanılmıştır. Yapıda bir süre yaşayan Mevlevihane’nin son şeyhi Abdülbaki Baykara’nın torunları Akgül Söker ve Prof. Dr. Baki Baykara ile kişisel görüşmeler yapılmıştır. Yenikapı Mevlevihanesi’nin yetiştirme yurdu olarak kullanıldığı dönemlerden 2000 yılına kadar Mevlevihane’de yaşayan Burhan Öçal ile de kişisel görüşme yapılarak tarihsel gelişimi ile ilgili bilgi edinilmiştir.

Yapının onarımına ilişkin alınan kararlar ve yapının tespit çalışmalarında kullanılan fotoğraflar ve belgeler için İstanbul IV Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu ve Eski Eserleri Koruma Kurulu Encümen arşivinden faydalanılmıştır. Başbakanlık Osmanlı arşivinde bulunan planlara bakılmış olup bu belgeler çürümüş olduğundan kopyaları alınamamıştır.

İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü, Yenikapı Mevlevihanesi’nin 1 No’lu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından 15/05/1991 tarih ve 2687 sayılı karar ile onayladığı projeleri doğrultusunda restorasyon uygulaması işini ihale etmiş, 06/09/2005 tarihinde de çalışmalara başlanmıştır. Bu proje kapsamında Mevlevihanelerin günümüzde işlevlerini yitirmesi nedeniyle yapı “Mevlevi Müzesi” olarak değerlendirilecektir. Yapının onarımına ilişkin bilgiler, Yenikapı Mevlevihane’si restorasyonunu üstlenen Gür Yapı İnşaat Taahhüt Turizm A.Ş.’nin şantiye yetkililerinden edinilmiştir.