Mevlevi Ayinleri

Mevlevi Ayinleri

Nezih UZEL

Orta Asya steplerinde yerinden edilen Türk’ün Anadolu’da yurt tutma­sı bin yıl öncesine kadar uzanır.

O çağda yarımadaya girmeye başlayan Oğuz boyları, kılıç tutan elin yanında yüzlerce yılda gelişmiş bir insan ruhunu da birlikte taşıyorlardı… Esasen antik çağ kalıntıları ile dolu Anadolu’da, As­ya tipi yepyeni bir dünyanın insanı bu toprağın görüntüsünü baştan aşağı değiş­tirecekti.

Değişiklik, ilk silâhlı çatışmalardan sonra temele doğru yayılmaya başlamış­tı; eski tarihler Anadolu birliğini kuran­lar arasında Gaziyan-i Rum, Abdâlân-i Rûm, Ahîyân-i Rum gibi zümreleri sa­yarlar. Şüphesiz ileri hatlarda savaşan gazilerin arkasında onları manen destek­leyen ve feth edilmiş yerlerde kökleşme­yi sağlayan sağlam guruplar vardı.

Anadolumuzun manevî fatihleri ara­sında Eflâkî Dedeye göre 6 rebi’ül-evvel 604 (30 eylül 1207) tarihinde Belh’te doğan Celâleddin Rumî’nin yeri en baş­ta gelir.

Daha sonraları Efendimiz anlamında «Mevlânâ» adıyla anılacak olan Celâled­din, muhtemelen Moğol baskısı sonucu babası Sultanü’l-Ulemâ (Bilginler Padi­şahı) Bahaeddin Veled ile birlikte Belh’ ten ayrılmış ve uzun bir yolculuktan son­ra Konya’ya gelip yerleşmiştir.

Mevlânâ Celâleddin’in Konya’daki günleri Anadolu Türk-İslâm birliğinin kuruluş ve kökleşmesine başlangıçtan günümüze kadar tesirlidir.

Anadolu Türk’ü onun ve diğer manevî büyüklerin şahıslarında çeşitli siyasî olayların getirdiği ıztırap yıllarını azimle karşılayacak gücü bulmuş ve her defa­sında yeni devletler çıkarabilmenin ye­teneğine kavuşmuştur.

İnsanların, ülkelerin parçalandığı, kaynaşıp karardığı bir devirde kişilerin birbirlerini boğazlamaları yerine sevme­lerini öğütlüyordu bu mânâ erleri. Ve bu öğütler basit, can sıkıcı nasihatler olarak havada kalmıyordu. Sevgi ve iş­birliği esasına dayalı teşkilâtlar kurulu­yor veya bunlar varsa yeni esaslar için­de geliştiriliyordu.

Anadolu birliği için çalışan kurumlar arasında Ahiyan-i Rum denilen teşkilâtın önemini belirtmiştik. Bu teşkilât hakkın­da Ord. Prof. Dr. Franz Taeschner şu bilgiyi vermektedir:

«Ahî» kelimesi, zâhiren Arapça’daki «erkek kardeşim» kelimesi ile ilgili görü­nürse de, esasında en eski bir Türkçe ke­lime olduğu sanılmaktadır; zaten Uygur­ca ve Kâşgarca’da kelime «akı» şeklinde «cömert, asil, alicenap, nezih civan­mert» gibi anlamlarda kullanılmaktadır. Muhtemelen güney-batı Türkçe «Türk­mence» olan kelimenin, «Ahi» şekli, Bü­yük Selçuk İmparatorluğu devrinde pek yaygın bir halde İran’a ve dolayısı ile oradan da Anadolu Türkleri’ne gelmiş bulunmaktadır.

Orta Çağ’da, Arapça’da Bilâd-ı Rum denilen Türk Anadolusu’nda Ahilik, fütüvvetin sosyal kelimesi mânâsıyla bir­leştikten sonra özel bir şekilde geniş bir mânâ kazandı. Ahi, böylece bilhassa el sanatı erbabından genç evlenmemiş in­sanlardan müteşekkil cemiyetin gece top­lantıları yaptıkları arapçada «Zaviye» Farsça ve Osmanlıca’da «Âstâne» anlam­larını taşıyan kulübün tanzim ve idare­sini elinde bulunduran bir nevi başkan «Mukaddim» olarak karşımıza çıkar…

Ahi teşkilâtı ve fütüvvet üzerinde ya­pılan araştırmalar onun, kelimenin iza­hı sırasında anlatıldığı gibi yüksek İn­sanî duygulara dayanan bir esnaf ve halk teşkilâtı olduğunu ortaya çıkarmak­tadır… Ahiliğin gücü hakkında Franz Taeschner gezgin İbni Batuta’ya dayalı olarak şunları naklediyor:

«İbni Batuta Konya’daki tasvirleri sı­rasında, bir şehirde şayet bir sultan ve­ya bir emir idarî kuvveti ellerinde tuta­mayacak olurlarsa onlara bir Ahi vekâlet eder…»

Mevlânâ Celâleddin Rumî’nin daha sonra «Mevlevîlik» olarak teşkilâtlanan sevgi ve aşk yolunun, başlangıçta söz konusu Ahî teşkilâtından faydalandığını şu noktada belirtmek gerekiyor:

6 büyük cilt içinde 25618 beyitlik Mesnevî’nin yazılmasında Mevlânâ’ya yardımcı olan Çelebi Hüsameddin «Ahi Türk Oğlu» ismi ile anılmaktadır, zira babası Hasan oğlu Muhammed Konya ve çevresi Ahilerinin başkanı idi. Soyu Urmiye’den Anadolu’ya göçmüş ve Konya’ ya yerleşmişti. Çelebi küçük yaşta yetim kalmıştır. Konya Ahileri onu babasının postuna oturtmuşlardı. İlk gençlik çağ­larından beri Mevlânâ’ya büyük yakın­lık duyuyor ve medresesine devam edi­yordu. Zamanla Sema meclislerine de ka­tılmaya başladı. Hüsameddin olgunluk çağında başında bulunduğu Ahi teşkilâ­tının bütün üyeleri ve dostları ile bir­likte Mevlânâ’ya intisab etti. Tebrizli Şems Kuyumcu Salâhaddin Zerkûbî’nin ölümünden sonra Mevlânâ’nln en yakın dostu ve halifesi olmuştur. Ahi teşkilâ­tından payına düşen bütün malını Mevlânâ’nın önüne serdi. Nesi var nesi yok ise bu uğurda harcadı. Bundan sonra Çe­lebi Hüsameddin’in Meram bağlarında­ki evi Mevlânâ’yı sevenlerce bir toplantı yeri hâlini aldı. Bu grup Hz. Mevlânâ’nın ölümünden sonra, Sultan Veled’in Selçuk emirlerinden vakıflar temin etmesi ile de ayrıca teşkilâtlanacak ve Mevlevi ta­rikatının öncüsü olacaktı..

Mevlânâ yolunun gerçek teşkilâtçısı Pîrin torunu Ulu Arif Çelebi olmuştur. Hz. Mevlânâ 1273’te gözlerini yumdu. O’ nun postunu 1284’e kadar 11 sene Çelebi Hüsameddin işgal etti. Çelebi Hüsameddin’in ölümü ile Hz. Pir’in oğlu Sultan Veled postnişin oldu. Sultan Veled 1321′ de 28 yıl hilâfetten sonra vefat edince yerine oğlu Ulu Arif Çelebi geçti. Ulu Arif Çelebi 8 yıl kadar süren hilâfeti sırasın­da Mevlevîliği örgütlemeyi başarmıştır. Onun vefatı ile yerine kardeşi Şemseddin Alîm Çelebi geçti… Bu tarihten sonra Ulu Arif Çelebi’nin soyundan gelen Konya Çelebileri Mevlevî Tarikatının Cumhuri­yet idaresince ilga edilmesine kadar ma­kamı işgal etmişlerdir. Şemseddin Emir Alîm Çelebî’nin vefatından 1925 yılına kadar geçen 587 yıl içinde 32 çelebi Kon­ya Mevlânâ Dergâhında postnişinlik gö­revini yürütmüştür.

6 asırlık Mevlevîlik tarihi içinde Anadolu, Rumeli, Suriye, Irak, Arabistan ve Mısır’da 100’e yakın Mevlevihane ku­rulmuştur. Bu mevlevîhaneleri, bilinen son şeyhleri ile birlikte, Prof. Dr. Feri­dun Nafiz Uzluk ve Ord. Prof. Dr. Sü­heyl Ünver şöylece sıralamaktadırlar:

Adana

Afyon Bakınız: «Karahisar»

Akçaşar «Akçaşehir»

Akçahisar – Fâik Dede

Amasya – Cemaleddin Efendi

Antalya – Ali Dede

Antakya – Mehmed Hüsameddin Dede

Ankara – Mustafa Nuri Dede

Ayasluk «Selçuk»

Aydın «Güzelhisar» – Sâkıb Dede

Akşehir – ?

Ayntab – Mustafa Dede

Bahariye – Bahaddin Efendi

Bağdat – ⁷

Beyşehir – Arif Çelebi

Belgrad

Belgradcık

Bilecik – Bahaddin Efendi

Bozkır – ?

Bosna Saray – Ruhi Dede

Burdur – Fehmi Dede

Bursa – Mehmed Şemseddin Efendi

Çankırı – Hasib Efendi

Çorum – Hüsameddin Dede Efendi Demirci – Son şeyhi malûm değil

Demirci Denizli

Edirne – Salâhaddin Dede

Eğridir – Yusuf Dede

Erzincan – Hacı İbrahim Hakkı Dede

Ermenek – Hüsameddin Dede

Eskişehir – Mehmed Şemseddin Efendi Eyüpsultan

Filibe – Mehmed Nesib Dede

Galata – Ahmed Celâleddin Dede Gelibolu – Mehmed Burhaneddln

Girid Hanya – Mehmed Şemseddin Dede Gümülcine

Halep – Sadettin Çelebi

Hama

Hotin

Hulnus – Abdurrahman Kâmil Efendi

İpek

Idris Köşkü

İzmit – Abdülfettah Dede

İlbasan – Hafız Dede

İzmir – Nuri – Nureddin Dede

İslâhiye

İsparta – Nuri Dede

Karahisar (Afyon) – Raşid Çelebi

Karaman – Sadettin Çelebi

Kastomoni – Tahir Âmil Çelebi

Kasımpaşa – Seyfettin Dede

Kayseri – Hüsameddin Dede

Kerkük – Abdullah Dede

Kıbrıs – Celâleddin Dede

Kırşehir

Kilis – Abdülganî Dede

Kılıç Ali Paşa

Kışlacık Mevlevî Zaviyesi

Konya – Abdülhalim Çelebi

Küdüs – Adil Dede

Kütahya – Sâkıb Çelebi

Lâzıkıye – M. Ragıb Efendi

Maçka – Hüseyin Fahreddin Dede

Musul – Hafız Osman Efendi ve Mahdumu

Musul – (Bk. Kerkük)

Mağnisa – Celâleddin Çelebi

Medinei Münevvere – Hacı Hamza Dede

Meram (Konya) – Nizameddin Çelebi

Maraş – Selim Dede

Marmaris – Haşan Dede

Mekkei Mükerreme – Orhan Salâhaddin Bey

Midilli – Nazif Dede

Mısır – Musa Bahaddin Efendi

Muğla – Cemaleddin Dede

Nis – Mahmud Dede

Niğde – Hüsameddin Dede

PeÇ

Sakız – İsmail Dede

Samsun – Hacı Mehmed Emin Dede

Sandıklı – Çevri Dede

Selânik – Salâhaddin Efendi

Siroz – Celâleddin Dede

Sivas – Hüsameddin Dede

Sütlüce – Elif Efendi

Şehrizor – Haydar Dede

Şems Türbesi – Hacı Rıza Dede

Şam – Hacı Said Dede

Tavşanlı – Ziyaeddin Dede

Tirfe – Hayrullah Dede

Trablus Şam – Mehmed Şefik Dede

Tokad – Abdülhadî Dede

Tozman ? – ?

Ulukışla – Said Dede

Urfa – Haşan Dede

Üsküp – Ali Dede

Üsküdar – Ahmed Remzi Dede

Vodina – Haşan Dede

Yenikapı – Abdülbakî Dede

Yenişehir Fener – Ahmed Dede

Yozgad – ?

Mevlevî tarikatı diğer tarikatlar! bir­likte 1925 yılında sona ermiştir. Ancak Mevlânâ Celâleddin Rumî’nin Selçuk çi­nileri ile kaplı türbesi ve bitişikteki ca­mi 1927 yılında müze haline getirilmiş­tir. Mevlânâ dergâhı günümüzde millî eğitim bakanlığının ilgili dairesine bağ­lı bir millî müze halindedir.

«Mevlevîlik yolunun» fiilen tarihe ka­rıştığı 1925 yılından 1948 yılına kadar geçen 23 yıl içinde Mevlânâ’nın hatırası­nı ve manevî kişiliğini veya eserini yan­sıtacak önemli bir tören tertiplenmemiştir.

Günümüzde Konya’da düzenlenmekte olan «Mevlânâ ihtifalerini» 1948 yılın­dan bu yana düşünmek gerekmektedir. Nitekim aynı yıl Konya’da tertiplenen bir anma toplantısında çeşitli konuşmacılar tarafından büyük insanın fikirleri, ruh dünyası ve Türk milletine yaptığı hiz­metler dile getirilmiş, hatırası yad edilmiştir. Konferanslarla yürütülen anma toplantıları 1953 yılına kadar 5 yıl ara­lıksız sürdürülmüştür. Söz konusu top­lantılar için Hz. Mevlânâ’nın ölümsüzlük kervanına katıldığı 17 aralık tarihi se­çilmişti.

1953 yılında Konya’da Mevlânâ’yı an­ma toplantılarını tertip edenler bu tö­renler için Mevlevî müziğinden de fay­dalanmayı düşünmüşler ve bu amaçla Konya’ya çağırılan ülkenin tanınmış san’atkârları çağlar içinde çeşitli Mevlevî bestekârları tarafından meydana geti­rilmiş âyinlerden parçalar çalıp söy­lemişlerdir. Tören ertesi yıl aynen tek­rarlanmış bu arada 1954 yılı aralığında İstanbul’da Spor ve Sergi Sarayı’nda bir Mevlevî Âyîni gösterisi düzenlenmiştir. Bu âyin sırasında İstanbul Bahariye Mevlevîhanesi son şeyhlerinden Hüseyin Fahreddin Dede tarafından meydana getiril­miş «Acemaşiran» makamındaki âyîn okunup çalınmıştır.

1955 yılında Konya’da «Mevlânâ İh­tifali» hazırlıkları devam ederken bir Mevlevî âyininin tarihî hüviyeti ile ay­nen icrası düşünülmüştür. Uzun sürecek olan söz konusu törenin halkı sıkacağı yolunda ileri sürülen fikirlere rağmen önceki fikir galip gelmiş ve İsmail Dede’nin Hüzzam âyîninin icrası ile ihtifal yürütülmüştür.

1956 yılında düzenlenen ihtifal sıra­sında Mevlevî âyininin tam olarak icra­sı ve eksiksiz uygulaması için lüzumlu olan Sultan Veled devri ilâve edilmiş ve böylece Ulu Arif Çelebi’den bu yana al­tı asır içinde gelişen Mevlevî âyini veya Mevlevî töreni bütün incelikleri ile ye­niden ihya edilmek durumuna girmiştir.

1956 yılından itibaren icra edilen âyînleri şöylece sıralamak mümkündür:

1956 Ferahfezâ Âyîni – İsmail Dede;

1957 Dügâh âyini – Şeyh Celâl Efendi;

1958 Beyati âyini – Köçek Derviş Musta­fa;

1959 Suzidilârâ âyini – III. Selim;

1960 Neva âyini – İsmail Dede;

1961 Acembûselik âyini – Künhi Abdürrahim Dede;

1962 Isfahan âyini – Zekâi Dede;

1963 Sabâ âyini – İsmail Dede;

1964 Rûy-i Irak âyini – Ahmed Avni Bey;

1965 Hüzzam âyini – İsmail Dede;

1966 Hicaz âyini – İsmail Dede;

1967 Sûzidil âyini – Zekâi Dede;

1968 Pençgâh âyini – Beste-i Kadim;

1969 Sûzinâk âyini – Zekâi Dede;

1970 Beyati âyini – Köçek Derviş Mustafa;

1971 Acemaşiran âyini – Hüse­yin Fahrettin Dede;

1972 Acembûselik âyini – Künhî Abdürrahim Dede;

1973 Uşşak âyini – Osman Dede;

1974 Bestenigâr âyini – İsmail Dede ([*]).

Mevlânâ ihtifalleri günümüzde evren­sel bir niteliğe kavuşmuştur.

Son yıllarda Konya turizm derneğinin aracılığı ile düzenlenen törenler 1966 yı­lından sonra yurt dışına da taşmış. Tür­kiye’den gönderilen gruplar 1965’te Pa­ris’te, 1968 yılında Strasbourg ve Pa­ris’te, 1970 yılında yine Paris’te, 1971′ de Londra’da, 1972’de Birleşik Amerika’ nın 20’ye yakın büyük şehrinde ve 1974’te tekrar Londra’da «Temsilî Mevlevî Ayîni» icra etmişlerdir.

«Mevlevî tarikatı» bugün tarihe karış­mıştır. «Mevlevihane» ismi verilen ve devrinde. Vakıflar teşkilâtına bağlı olan binalarının çoğu yıkılmış harap olmuş­tur. Ancak İstanbul’da Beyoğlu’nda Ga­lata Mevlevîhanesi, Vakıflar idaresi tara­fından Millî Eğitim Bakanlığı’na devre­dilmiş ve sözkonusu yapı bakanlık ta­rafından bir müze olarak halka açılmak kaydı ile onarılmıştır.

Konya’da düzenlenen Mevlevî tören­lerini başlangıçta henüz hayatta olan yaşlı Mevlevîler tertiplemişlerdir. 1963 yılından sonra ise Konya Turizm Derneği’nin açtığı kurslarda yetişen semazenler görev almışlardır.

[*] Mevlevî Âyinleri’nin notalarım, Konya Sena­törü ve Turizm Derneği Başkanı Saytn Feyzi Halıcı, büyük fedakârlıkla, kuşe kâğıdına muazzam bir cilt hâlinde yeniden bastırmıştır. H. T. M.